Βασικές συνιστώσες του εαυτού 🪞

Η έννοια που έχουμε για τον εαυτό μας στηρίζεται σε δύο βασικές συνιστώσες: την αυτοαντίληψη, που ονομάζεται και αυτοεικόνα, και την αυτοεκτίμηση. Οι δύο έννοιες συνδέονται στενά, αλλά δεν σημαίνουν το ίδιο.

Αυτοαντίληψη ή αυτοεικόνα

Η αυτοαντίληψη περιλαμβάνει όσα πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε για εμάς. Μπορεί να αφορά εμφανή χαρακτηριστικά, όπως το ύψος ή το χρώμα των ματιών, αλλά και στοιχεία όπως η ευαισθησία, η κοινωνικότητα ή η σχολική επίδοση.

Οι τρεις κύριοι πυλώνες της αυτοαντίληψης

Η αυτοαντίληψη μπορεί να εξεταστεί μέσα από τρεις πλευρές:

• Προσωπική αυτοαντίληψη: η εικόνα που έχω εγώ για τον εαυτό μου.
• Κοινωνική αυτοαντίληψη: η γνώμη μου για το πώς με βλέπουν οι άλλοι.
• Ιδανική αυτοαντίληψη: η εικόνα που θα ήθελα να έχουν οι άλλοι για εμένα ή η εικόνα του εαυτού που θα ήθελα να φτάσω.

Οι πλευρές αυτές αλληλεπιδρούν. Για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να θεωρεί ότι δεν είναι καλό σε ένα μάθημα, να πιστεύει ότι οι άλλοι το θεωρούν αδύναμο και να συγκρίνει τον εαυτό του με έναν άριστο μαθητή. Αν το μέτρο σύγκρισης είναι υπερβολικό ή τα μηνύματα από το περιβάλλον είναι αρνητικά, η εικόνα που σχηματίζει μπορεί να μην είναι ακριβής.

Πώς διαμορφώνεται η αυτοαντίληψη

Η αυτοαντίληψη δεν είναι έμφυτη ούτε μένει αμετάβλητη. Χτίζεται μέσα από την αλληλεπίδρασή μας με το περιβάλλον. Την επηρεάζουν η οικογένεια, το σχολείο, οι φίλοι και οι συνομήλικοι, τα προσωπικά βιώματα, το φύλο, η θρησκεία και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης.

Ιδιαίτερη επίδραση έχουν οι σημαντικοί άλλοι. Η ενθάρρυνση και η αποδοχή μπορούν να βοηθήσουν ένα παιδί να αναγνωρίσει τις δυνατότητές του. Αντίθετα, οι συνεχείς συγκρίσεις, οι υποτιμητικοί χαρακτηρισμοί και η απόρριψη μπορούν να παραμορφώσουν την εικόνα που έχει για τον εαυτό του.

Η αυτοαντίληψη αλλάζει με την ηλικία

Η εικόνα του εαυτού αναπτύσσεται σταδιακά:

1. Στη βρεφική ηλικία, περίπου στους 8–12 μήνες, το παιδί δεν ξεχωρίζει ακόμη καθαρά τον εαυτό του από τους γύρω του, ιδιαίτερα από τη μητέρα του.
2. Περίπου από τα 3 έως τα 6 χρόνια, περιγράφει τον εαυτό του κυρίως με σωματικά και εμφανή χαρακτηριστικά.
3. Στο δημοτικό σχολείο, η αυτοαντίληψη γίνεται πιο πολυδιάστατη. Το παιδί αρχίζει να αναγνωρίζει και γνωρίσματα του χαρακτήρα του, όπως ότι είναι φιλικό ή ειλικρινές.
4. Προς το τέλος της εφηβείας, η εικόνα του εαυτού γίνεται πιο σταθερή και συνδέεται περισσότερο με τις προσωπικές επιλογές.

Αυτοεκτίμηση

Η αυτοεκτίμηση είναι η συναισθηματική πλευρά της εικόνας μας. Δείχνει πώς νιώθουμε για κάθε στοιχείο που πιστεύουμε ότι έχουμε. Έτσι, μπορεί κάποιος να γνωρίζει ότι έχει μέτρια επίδοση σε ένα μάθημα και παράλληλα να νιώθει ικανοποιημένος επειδή προσπάθησε και προόδευσε.

Η αυτοεκτίμηση δεν σημαίνει ότι θεωρούμε τον εαυτό μας τέλειο. Σημαίνει ότι τον αποδεχόμαστε μαζί με τα δυνατά του στοιχεία και τις αδυναμίες του, αναγνωρίζοντας πως όλοι οι άνθρωποι μπορούν να εξελίσσονται. Αφορά όλες τις διαστάσεις του εαυτού: το σώμα, τις δυνατότητες, τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά μας.

Η σχέση ανάμεσα στην αυτοαντίληψη και την αυτοεκτίμηση

Η αυτοεκτίμηση πηγάζει σε μεγάλο βαθμό από την αυτοαντίληψη. Η εικόνα που σχηματίζουμε για τον εαυτό μας επηρεάζει τα συναισθήματα που έχουμε απέναντί του και, στη συνέχεια, τις πράξεις μας.

Για παράδειγμα, αν κάποιος πιστεύει ότι «δεν αρέσει στους άλλους», μπορεί να νιώθει ανασφάλεια και να αποφεύγει να γνωρίσει νέα άτομα. Η αποφυγή τού στερεί ευκαιρίες για θετικές εμπειρίες και μπορεί να ενισχύσει την αρχική του πεποίθηση. Αν όμως εξετάσει τη σκέψη του πιο δίκαια, θυμηθεί τις καλές σχέσεις που ήδη έχει και δοκιμάσει ένα μικρό κοινωνικό βήμα, μπορεί σταδιακά να αλλάξει τόσο την αυτοεικόνα όσο και το συναίσθημά του.

Εμπειρίες που επηρεάζουν την αυτοεκτίμηση

Η αυτοεκτίμηση αρχίζει να διαμορφώνεται από την παιδική ηλικία. Θετική ή αρνητική επίδραση μπορούν να έχουν:

• η στοργή και η αποδοχή ή, αντίθετα, η έντονη κριτική και η κακοποίηση από γονείς ή κηδεμόνες,
• η αληθινή φιλία ή οι συχνές συγκρούσεις με συνομηλίκους,
• τα σχόλια για την εμφάνιση, την καταγωγή, την κοινωνική ταυτότητα και τη συμπεριφορά,
• ένα ταλέντο, μια μαθησιακή δυσκολία ή μια αναπηρία,
• η παρουσία ή η απουσία επιβράβευσης,
• οι ευκαιρίες και οι εμπειρίες που έχει ή δεν έχει ένα παιδί.

Η κριτική, η εχθρότητα, η γελοιοποίηση και η ντροπή μπορεί να καλλιεργήσουν φόβο, ενοχή ή επιθετικότητα. Η ανεκτικότητα, η ενθάρρυνση, ο έπαινος, η ειλικρίνεια, η ασφάλεια και η αποδοχή βοηθούν ένα παιδί να αναπτύξει υπομονή, αυτοπεποίθηση, δικαιοσύνη, εμπιστοσύνη και αγάπη για τον εαυτό του.

Ενδείξεις υψηλής και χαμηλής αυτοεκτίμησης

Η υψηλή ή η χαμηλή αυτοεκτίμηση δεν είναι μόνιμη «ταμπέλα». Ορισμένες συμπεριφορές, όμως, φανερώνουν πώς βλέπει ένα παιδί τον εαυτό του σε μια συγκεκριμένη περίοδο.

Όταν η αυτοεκτίμηση είναι υψηλότερη

Ένα παιδί συνήθως:

• αποκτά περισσότερη αυτονομία καθώς μεγαλώνει,
• παίρνει πρωτοβουλίες και δοκιμάζει νέες δραστηριότητες,
• εμπιστεύεται τις δυνατότητές του και δεν αποθαρρύνεται εύκολα,
• αναλαμβάνει τις ευθύνες που του αναλογούν,
• αντέχει καλύτερα την πίεση από συνομηλίκους και τις απαιτήσεις του σχολείου,
• διαχειρίζεται αποτελεσματικότερα δύσκολα συναισθήματα, όπως άγχος, θλίψη και θυμό,
• προσφέρει βοήθεια, στήριξη και θετικά συναισθήματα στους άλλους.

Όταν η αυτοεκτίμηση είναι χαμηλότερη

Ένα παιδί μπορεί:

• να αποφεύγει νέες εμπειρίες επειδή φοβάται την αποτυχία,
• να χρησιμοποιεί αρνητικούς χαρακτηρισμούς για τον εαυτό του και να υποτιμά τα θετικά του στοιχεία,
• να θεωρεί ότι η κακή διάθεση των άλλων οφείλεται στο ίδιο, ακόμη κι όταν δεν σχετίζεται μαζί του,
• να δυσκολεύεται να δεχτεί ακόμη και εποικοδομητική κριτική,
• να κρίνει πολύ αυστηρά τους άλλους,
• να συμμετέχει ή να αποδίδει στο σχολείο λιγότερο από όσο μπορεί,
• να δυσκολεύεται να δημιουργήσει φιλίες ή να επηρεάζεται έντονα από την απόρριψη και τα αρνητικά σχόλια,
• να απογοητεύεται υπερβολικά από μια αποτυχία,
• να γίνεται ευάλωτο σε πίεση, αρνητικά πρότυπα ή βλαβερές επιρροές.

Τρόποι ενίσχυσης της αυτοεκτίμησης

Δεν υπάρχει μία μαγική λύση. Η αυτοεκτίμηση ενισχύεται σταδιακά, με μικρές συνήθειες και δίκαιη στάση απέναντι στον εαυτό μας.

• Αναγνωρίζω τα θετικά μου στοιχεία. Καταγράφω ιδιότητες που εκτιμώ στον χαρακτήρα και στη συμπεριφορά μου.
• Θυμάμαι όσα έχω καταφέρει. Συμπεριλαμβάνω μεγάλες επιτυχίες αλλά και μικρές καθημερινές προόδους.
• Βλέπω τις αδυναμίες ως σημεία βελτίωσης. Δεν αγνοώ όσα χρειάζονται δουλειά, αλλά αποφεύγω τις προσβλητικές ταμπέλες.
• Χρησιμοποιώ υποστηρικτικές φράσεις. Θυμίζω στον εαυτό μου ότι αξίζω φροντίδα, μπορώ να μαθαίνω και δεν χρειάζεται να είμαι τέλειος.
• Επιλέγω υγιείς τρόπους να νιώσω καλύτερα. Μια βόλτα, η επαφή με τη φύση ή ένα ζώο, το χιούμορ, η δημιουργία και η προσφορά βοήθειας μπορούν να στηρίξουν τη διάθεσή μου.
• Καλλιεργώ ευγνωμοσύνη. Αναγνωρίζω ανθρώπους, εμπειρίες και δυνατότητες που έχουν αξία στη ζωή μου.
• Θέτω ρεαλιστικούς στόχους. Χωρίζω αυτό που θέλω να πετύχω σε μικρά, εφαρμόσιμα βήματα.

Η αποδοχή προηγείται της βελτίωσης. Μπορούμε να πούμε «αυτό το σημείο θέλω να το δουλέψω» χωρίς να λέμε «δεν αξίζω». Η πρώτη φράση ανοίγει δρόμο για αλλαγή· η δεύτερη πληγώνει και μπλοκάρει την προσπάθεια.

Στόχοι που στηρίζουν την αυτοεκτίμηση

Η εφηβεία φέρνει αλλαγές, έντονα συναισθήματα, δυσκολίες και νέες απαιτήσεις. Οι μικροί, ρεαλιστικοί στόχοι μάς βοηθούν να βλέπουμε την πρόοδό μας και να μην εγκαταλείπουμε την προσπάθεια όταν εμφανίζεται ένα εμπόδιο.

Ένας χρήσιμος τρόπος οργάνωσης είναι το μοντέλο SMART:

Για παράδειγμα, αντί για τον αόριστο στόχο «θα γίνω καλύτερος στα μαθήματα», ένας στόχος SMART θα μπορούσε να είναι: «Για τις επόμενες τρεις εβδομάδες θα μελετώ μαθηματικά για είκοσι λεπτά κάθε Δευτέρα, Τετάρτη και Παρασκευή και θα ελέγχω στο τέλος της εβδομάδας ποιες ασκήσεις ολοκλήρωσα». Έτσι γνωρίζω τι θα κάνω, πότε θα το κάνω και πώς θα παρακολουθήσω την πρόοδό μου.

Η δύναμη της υποστηρικτικής σκέψης

Ο θετικός τρόπος σκέψης δεν σημαίνει ότι προσποιούμαστε πως όλα είναι εύκολα ή ότι αγνοούμε ένα πρόβλημα. Σημαίνει ότι περιγράφουμε την κατάσταση με τρόπο αληθινό, δίκαιο και χρήσιμο, ώστε να μπορούμε να δράσουμε.

Υποστηρικτικές σκέψεις είναι, για παράδειγμα, ότι τα λάθη αποτελούν ευκαιρίες μάθησης, κανένας άνθρωπος δεν είναι τέλειος, μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τους φόβους μας και έχουμε πράγματα να προσφέρουμε. Όταν τις επαναλαμβάνουμε, χρειάζεται να τις συνδέουμε και με πράξεις: προσπάθεια, εξάσκηση, φροντίδα, σεβασμό, αναζήτηση βοήθειας και επιμονή.

Τα αρνητικά λόγια των άλλων μπορούν να αποθαρρύνουν, όμως δεν αποφασίζουν τι μπορούμε να πετύχουμε. Παράλληλα, έχουμε ευθύνη να μη γινόμαστε εμείς η αποθαρρυντική φωνή για κάποιον άλλο. Η ενθάρρυνση, ο σεβασμός και η αναγνώριση της προσπάθειας βοηθούν και εμάς και τους ανθρώπους γύρω μας να συνεχίζουμε προς τους στόχους μας.