Εαυτός και αυτογνωσία 🪞
Τι είναι ο εαυτός;
Ο εαυτός δεν αφορά μόνο την εξωτερική μας εμφάνιση. Περιλαμβάνει όσα πιστεύουμε για εμάς: τη συμπεριφορά και τα συναισθήματά μας, τις αξίες, τους στόχους και τις φιλοδοξίες μας.
Όταν περιγράφουμε ποιοι είμαστε, μπορεί να αναφέρουμε:
- προσωπικά χαρακτηριστικά, όπως ευγένεια, τιμιότητα ή δημιουργικότητα,
- ρόλους που έχουμε, όπως μαθητής, φίλη ή αθλητής,
- ικανότητες, ενδιαφέροντα και προτιμήσεις,
- αξίες και πεποιθήσεις,
- στόχους και σχέδια για το μέλλον.
Η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας δεν μένει ίδια για πάντα. Νέες εμπειρίες, προκλήσεις και σχέσεις μάς βοηθούν να ανακαλύπτουμε πλευρές μας και να αλλάζουμε με τον χρόνο.
Δύο άτομα μπορεί να έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό ή ενδιαφέρον, όμως ο συνολικός συνδυασμός των γνωρισμάτων, των εμπειριών, των αξιών και των στόχων τους είναι διαφορετικός.
Τι είναι η αυτογνωσία;
Αυτογνωσία σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε τη συμπεριφορά, τις στάσεις, τις ικανότητες, τις δυνατότητες, τις αξίες, τις πεποιθήσεις και τα συναισθήματά μας. Γνωρίζουμε επίσης τα δυνατά μας σημεία και όσα χρειάζεται να βελτιώσουμε.
Η αυτογνωσία είναι μια συνεχής πορεία. Καθώς μεγαλώνουμε και αντιμετωπίζουμε διαφορετικές καταστάσεις, καταλαβαίνουμε καλύτερα πώς σκεφτόμαστε, πώς νιώθουμε και πώς αντιδρούμε. Η ανακάλυψη δυνατών στοιχείων μπορεί να είναι ευχάριστη. Η αναγνώριση μιας δυσκολίας μπορεί να μας στενοχωρήσει, αλλά ταυτόχρονα μας δείχνει τι μπορούμε να δουλέψουμε.
Το να γνωρίζω τον εαυτό μου δεν σημαίνει ότι έχω μόνο θετικά χαρακτηριστικά ή ότι μπορώ να κάνω τα πάντα. Σημαίνει ότι βλέπω με ειλικρίνεια τόσο τις δυνατότητες όσο και τις δυσκολίες μου.
Ερωτήματα που βοηθούν
Στην αρχή της εφηβείας γίνεται πιο έντονη η ανάγκη να ανακαλύψουμε ποιοι είμαστε. Μερικά χρήσιμα ερωτήματα είναι:
- Ποιες σκέψεις εμφανίζονται συχνά στο μυαλό μου;
- Πώς αισθάνομαι σε διαφορετικές καταστάσεις;
- Πώς συμπεριφέρομαι στους άλλους;
- Ποια είναι τα δυνατά μου στοιχεία και ποιες οι δυσκολίες μου;
- Τι θεωρώ σημαντικό στη ζωή μου;
- Τι μου αρέσει, τι φοβάμαι και τι θέλω να πετύχω;
- Συμφωνεί ο τρόπος που βλέπω τον εαυτό μου με όσα παρατηρούν οι άνθρωποι που με γνωρίζουν καλά;
Οι απαντήσεις δεν χρειάζεται να είναι οριστικές. Μπορούν να αλλάζουν καθώς αποκτούμε νέες εμπειρίες και γνωρίζουμε καλύτερα τον εαυτό μας.
Γιατί είναι σημαντική η αυτογνωσία;
Η αυτογνωσία βοηθά τόσο την προσωπική μας ανάπτυξη όσο και τις σχέσεις μας. Όταν ξέρουμε σε ποιους τομείς τα καταφέρνουμε καλά και σε ποιους δυσκολευόμαστε, μπορούμε να αξιοποιούμε τις δυνάμεις μας και να προσπαθούμε να βελτιώσουμε ό,τι χρειάζεται.
Μια πιο σωστή εκτίμηση των δυνατοτήτων μας μάς προστατεύει από δύο άκρα: να θεωρούμε τον εαυτό μας ανώτερο από τους άλλους ή να πιστεύουμε ότι αξίζουμε λιγότερο. Έτσι μειώνονται συναισθήματα όπως η ζήλια και η ανεπάρκεια και γίνεται ευκολότερο να σεβόμαστε και τον εαυτό μας και τους γύρω μας.
Η αυτογνωσία μάς βοηθά ακόμη:
- να καταλαβαίνουμε τι θέλουμε,
- να αναγνωρίζουμε τα εφόδια που χρειαζόμαστε,
- να θέτουμε στόχους που ταιριάζουν στις αξίες και στις ικανότητές μας,
- να επιμένουμε όταν συναντούμε μια αποτυχία,
- να παίρνουμε πιο ώριμες αποφάσεις για το μέλλον.
Για παράδειγμα, μια μελλοντική επαγγελματική επιλογή γίνεται πιο συνειδητή όταν γνωρίζουμε τα ενδιαφέροντα, τις αξίες, τους στόχους και τα δυνατά μας σημεία.
Όταν αναγνωρίσουμε συγκεκριμένα τι κάνουμε καλά και τι θέλουμε να αναπτύξουμε, μπορούμε να περάσουμε στην αυτοβελτίωση. Γι’ αυτό η αυτογνωσία αποτελεί τη βάση της αυτοβελτίωσης.
Τα χαρακτηριστικά του εαυτού
Κάθε άνθρωπος έχει πολλά και διαφορετικά χαρακτηριστικά. Μπορεί, για παράδειγμα, να είναι δημιουργικός και ευγενικός, αλλά κάποιες φορές απαισιόδοξος ή αγχώδης. Ένα χαρακτηριστικό δεν περιγράφει ολόκληρο το άτομο ούτε εμφανίζεται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε περίσταση.
Τα χαρακτηριστικά μπορεί να αφορούν διαφορετικές πλευρές μας:
| Πλευρά | Παραδείγματα χαρακτηριστικών |
|---|---|
| Τρόπος δράσης | αποφασιστικός, οργανωτική, συνεργάσιμος, υπεύθυνη |
| Σχέσεις με άλλους | φιλική, ειλικρινής, ανεκτικός, καλός ακροατής |
| Συναισθηματική στάση | ήρεμη, αισιόδοξος, ευαίσθητη, ανθεκτικός |
| Σκέψη και δημιουργία | λογική, εφευρετικός, δημιουργική, άτομο με φαντασία |
| Διαχείριση αναγκών | ανεξάρτητη, διεκδικητικός, ευέλικτη, ικανός να ισορροπεί τις ανάγκες του |
Η αναγνώριση των χαρακτηριστικών μας απαιτεί παρατήρηση και ειλικρίνεια. Χρειάζεται να σκεφτόμαστε συγκεκριμένα παραδείγματα συμπεριφοράς και όχι μόνο να επιλέγουμε λέξεις που μας αρέσουν.
Πώς γνωρίζουμε καλύτερα τον εαυτό μας;
Δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι τον ίδιο βαθμό αυτογνωσίας. Μπορούμε όμως να την καλλιεργούμε με δύο βασικούς τρόπους.
1. Παρατήρηση της συμπεριφοράς μας
Προσέχουμε τι σκεφτόμαστε, τι νιώθουμε και πώς δρούμε σε διαφορετικές περιστάσεις. Για παράδειγμα, αντί να πούμε απλώς «είμαι συνεργάσιμος», εξετάζουμε αν ακούμε τις ιδέες των άλλων, αν μοιραζόμαστε τις ευθύνες και αν βοηθούμε την ομάδα.
2. Ανατροφοδότηση από άλλους
Η ανατροφοδότηση από ανθρώπους που μας γνωρίζουν μπορεί να επιβεβαιώσει κάποια άποψη που έχουμε για εμάς ή να μας αποκαλύψει κάτι που δεν είχαμε προσέξει. Συγκρίνουμε λοιπόν το «πώς βλέπω εγώ τον εαυτό μου» με το «πώς με βλέπουν οι άλλοι» και εξετάζουμε με προσοχή τα κοινά σημεία και τις διαφορές.
Ένα σχόλιο δεν αποτελεί από μόνο του ολόκληρη την αλήθεια για εμάς. Εξετάζουμε αν βασίζεται σε πραγματικές συμπεριφορές, αν επαναλαμβάνεται σε διαφορετικές περιστάσεις και αν προέρχεται από άτομα που μας γνωρίζουν και μας σέβονται.
Η αυτοπαρατήρηση και η προσεκτική ανατροφοδότηση λειτουργούν μαζί. Μας βοηθούν να σχηματίζουμε μια πιο ολοκληρωμένη και ρεαλιστική εικόνα του εαυτού μας, ώστε να παίρνουμε αποφάσεις και να εξελισσόμαστε με μεγαλύτερη επίγνωση.