Στίξη ✍️

Στον προφορικό λόγο το νόημα υποστηρίζεται από τον επιτονισμό, την ένταση, τον ρυθμό και τις παύσεις. Στον γραπτό λόγο αυτή τη λειτουργία αναλαμβάνουν σε σημαντικό βαθμό τα σημεία στίξης. Η στίξη δείχνει πώς συνδέονται οι λέξεις και οι προτάσεις, πού ολοκληρώνεται ένα νόημα και αν ο γράφων ρωτά, θαυμάζει, διευκρινίζει ή αφήνει κάτι ανολοκλήρωτο.

Τα σημεία στίξης δεν τοποθετούνται απλώς εκεί όπου παίρνουμε αναπνοή. Η αναπνοή αφορά την εκφορά του λόγου, ενώ η στίξη υπηρετεί πρώτα τη συντακτική δομή και το νόημα. Γι’ αυτό μια μεγάλη φράση μπορεί να μη χρειάζεται κόμμα, ενώ μια πολύ σύντομη προσφώνηση χρειάζεται: «Έλα, Άννα».

Η στίξη μπορεί να αλλάξει τον αποδέκτη της πράξης

«Πάμε να φάμε, παιδιά!» είναι πρόσκληση προς τα παιδιά. Χωρίς το κόμμα, η ίδια ακολουθία λέξεων θα μπορούσε να διαβαστεί σαν να είναι τα παιδιά το αντικείμενο του ρήματος. Το κόμμα δεν δηλώνει μόνο παύση· προστατεύει το νόημα.

Τελεία, άνω τελεία, ερωτηματικό και θαυμαστικό

Η τελεία (.) κλείνει μια ολοκληρωμένη περίοδο: «Η συνεδρίαση ολοκληρώθηκε. Οι μαθητές αποχώρησαν.»
Η άνω τελεία (·) χωρίζει δύο νοηματικά συγγενή μέρη πιο έντονα από το κόμμα και πιο ήπια από την τελεία: «Δεν αρνήθηκε την πρόταση· ζήτησε χρόνο να τη μελετήσει». Μπορεί επίσης να οργανώσει σύνθετες απαριθμήσεις.
Το ελληνικό ερωτηματικό (;) κλείνει ευθεία ερώτηση: «Θα έρθεις αύριο;». Δεν μπαίνει συνήθως ύστερα από πλάγια ερώτηση: «Με ρώτησε αν θα έρθω αύριο.»
Το θαυμαστικό (!) δηλώνει έντονο συναίσθημα, προσταγή, έκπληξη ή ειρωνική έμφαση: «Πρόσεχε!» Η υπερβολική χρήση του αποδυναμώνει την έμφαση και δεν ταιριάζει συνήθως σε ουδέτερο επιστημονικό ύφος.

Ερωτηματικό και άνω τελεία δεν είναι το ίδιο

Το ίδιο σχήμα που στα αγγλικά λειτουργεί ως semicolon, στα ελληνικά είναι ερωτηματικό (;). Η ελληνική άνω τελεία γράφεται ψηλότερα (·) και δεν δηλώνει ερώτηση.

Το κόμμα και η σύνταξη

Το κόμμα (,) χωρίζει ομοειδείς όρους σε απαρίθμηση («Πήρα τετράδιο, μολύβι και χάρακα»), παρενθετικές πληροφορίες, προσφωνήσεις και ορισμένες δευτερεύουσες προτάσεις.

Δεν χωρίζουμε με κόμμα βασικούς όρους που συνδέονται στενά:

υποκείμενο και ρήμα: «Οι μαθητές της Β΄ τάξης οργανώνουν την εκδήλωση» και όχι «Οι μαθητές της Β΄ τάξης, οργανώνουν…»
ρήμα και αντικείμενο ή αναγκαίο συμπλήρωμα: «Η επιτροπή ανακοίνωσε τα αποτελέσματα».
δύο σύντομα μέρη που συνδέονται στενά με και, ή, ούτε: «Μπήκε και κάθισε».

Χρησιμοποιούμε κόμμα στην παράθεση ή επεξήγηση: «Η Δήμητρα, η αρχηγός της ομάδας, παρουσίασε το σχέδιο». Χωρίς τα κόμματα, η φράση μπορεί να λειτουργεί περιοριστικά: «Η μαθήτρια Δήμητρα παρουσίασε το σχέδιο».

Με κόμματα περικλείουμε επίσης ένα παρενθετικό σχόλιο: «Η λύση, κατά τη γνώμη μου, είναι εφαρμόσιμη». Στην προσφώνηση χωρίζουμε την κλητική: «Νίκο, κλείσε την πόρτα» ή «Σας ευχαριστώ, κυρίες και κύριοι».

Δευτερεύουσες και αναφορικές προτάσεις

Δεν βάζουμε κόμμα ανάμεσα στο ρήμα και σε δευτερεύουσα πρόταση που αποτελεί αναγκαίο υποκείμενο, αντικείμενο ή συμπλήρωμά του: «Είναι βέβαιο ότι θα απαντήσει», «Αναρωτιέμαι αν συμφωνείς», «Θέλω να προσπαθήσεις». Το κόμμα θα έκοβε έναν στενό συντακτικό δεσμό.

Οι επιρρηματικές δευτερεύουσες συχνά χωρίζονται όταν προηγούνται, παρεμβάλλονται ή έχουν ιδιαίτερη νοηματική αυτοτέλεια: «Αν βρέξει, ο αγώνας θα αναβληθεί» και «Ο αγώνας, αν βρέξει, θα αναβληθεί». Όταν ακολουθούν και συνδέονται στενά με το ρήμα, το κόμμα μπορεί να παραλείπεται: «Θα φύγουμε όταν τελειώσει η παράσταση». Η επιλογή εξαρτάται από τη σύνταξη και την έμφαση, όχι από το μήκος μόνο.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι αναφορικές προτάσεις:

Η προσδιοριστική ή περιοριστική αναφορική είναι αναγκαία για να αναγνωρίσουμε σε ποιον αναφέρεται ο ονοματικός όρος και δεν χωρίζεται: «Οι μαθητές που ολοκλήρωσαν την εργασία μπορούν να φύγουν» — μπορούν να φύγουν μόνο αυτοί.
Η προσθετική αναφορική δίνει συμπληρωματική πληροφορία και χωρίζεται με κόμματα: «Οι μαθητές, που ολοκλήρωσαν την εργασία, μπορούν να φύγουν» — εδώ η διατύπωση παρουσιάζει όλους τους μαθητές ως έχοντες ολοκληρώσει την εργασία.

Ένα κόμμα αλλάζει το σύνολο αναφοράς

Στις αναφορικές προτάσεις τα κόμματα δεν είναι διακοσμητικά. Δηλώνουν αν η πληροφορία επιλέγει ένα μέρος του συνόλου ή απλώς σχολιάζει ολόκληρο το ήδη γνωστό σύνολο.

Διπλή τελεία, εισαγωγικά και παύλα

Η διπλή τελεία (:) εισάγει επεξήγηση, συμπέρασμα, απαρίθμηση ή λόγια που παρατίθενται: «Χρειάζονται τρία υλικά: χαρτί, κόλλα και ψαλίδι». Πριν από άμεσο λόγο μπορεί να συνδυάζεται με εισαγωγικά: «Η υπεύθυνη ανακοίνωσε: “Η αίθουσα ανοίγει στις εννέα”».

Τα εισαγωγικά (« » ή “ ”) περικλείουν αυτούσιο λόγο, τίτλους, ειδικούς όρους ή λέξεις που χρησιμοποιούνται με ειρωνική ή ασυνήθιστη σημασία. Η παύλα (—) μπορεί να εισαγάγει κάθε ατάκα διαλόγου ή να δηλώσει απότομη μεταβολή: «— Θα επιστρέψεις; — Πριν νυχτώσει». Η διπλή παύλα περικλείει έντονη παρένθεση μέσα στην πρόταση: «Η απόφαση —όπως μάθαμε αργότερα— είχε ήδη ληφθεί». Δεν συγχέουμε την παύλα με το ενωτικό (-), που ενώνει μέρη μιας λέξης ή δηλώνει σχέση ανάμεσα σε όρους.

Παρενθέσεις, αγκύλες και αποσιωπητικά

Οι παρενθέσεις ( ) περικλείουν μια πρόσθετη πληροφορία με σχετική συντακτική αυτονομία: «Η έκθεση θα διαρκέσει δύο εβδομάδες (από 3 έως 17 Μαΐου)». Οι αγκύλες [ ] χρησιμοποιούνται κυρίως για παρέμβαση του συντάκτη μέσα σε ήδη παρενθετικό ή παρατιθέμενο υλικό: «Ο συγγραφέας σημειώνει ότι “η απόφαση [του συμβουλίου] ήταν ομόφωνη”».

Τα αποσιωπητικά (…) δηλώνουν διακοπή, δισταγμό, αποσιώπηση ή νόημα που μένει να εννοηθεί: «Ήθελα να σου πω κάτι, αλλά…». Διαφέρουν από την τελεία, επειδή παρουσιάζουν τον λόγο ως σκόπιμα ανολοκλήρωτο. Σε παράθεμα μπορούν, με κατάλληλη συμβατική σήμανση, να δείξουν ότι έχει παραλειφθεί τμήμα του πρωτοτύπου.

Έλεγχος της στίξης

Πριν οριστικοποιήσουμε ένα κείμενο, εντοπίζουμε τον βασικό συντακτικό κορμό κάθε περιόδου, ελέγχουμε ποια στοιχεία είναι αναγκαία και ποια παρενθετικά και εξετάζουμε αν μια αλλαγή σημείου μεταβάλλει το νόημα. Η φωναχτή ανάγνωση βοηθά να αντιληφθούμε τον ρυθμό, αλλά η τελική απόφαση στηρίζεται στη σχέση των νοημάτων και των συντακτικών όρων.