Η σύνταξη των λέξεων 🔗

Τι εξετάζει η σύνταξη

Η σύνταξη δεν αφορά μόνο τη σειρά των λέξεων. Εξετάζει ποια συμπληρώματα απαιτεί ένα ρήμα, πώς χρησιμοποιούνται τα άρθρα και οι προθέσεις, σε ποια πτώση τίθεται ένας όρος και ποια σχέση δηλώνουν οι προτάσεις μεταξύ τους.

Μια διατύπωση μπορεί να αποτελείται από σωστές λέξεις αλλά να παραμένει ασαφής, αν οι μεταξύ τους σχέσεις δεν φαίνονται. Στόχος της προσεγμένης σύνταξης είναι η ακρίβεια και η ευκολία κατανόησης, όχι η μηχανική εφαρμογή τύπων χωρίς να εξετάζουμε τα συμφραζόμενα.

Η σύνταξη των ρημάτων

Κάθε ρήμα έχει τη δική του συντακτική συμπεριφορά. Άλλα ρήματα παίρνουν άμεσο αντικείμενο σε αιτιατική, άλλα απαιτούν προθετικό σύνολο και άλλα δέχονται περισσότερα σχήματα με διαφορετική σημασία.

Για τη σχολική νόρμα προτιμάται «το ζήτημα αφορά τους πολίτες» και όχι «αφορά στους πολίτες». Ωστόσο, ο προθετικός τύπος εμφανίζεται αρκετά στη σύγχρονη χρήση. Σε σχολικό ή εξεταστικό κείμενο ακολουθούμε το πρότυπο που διδάσκεται και, γενικότερα, συμβουλευόμαστε σύγχρονο λεξικό αντί να θεωρούμε ότι όλα τα ρήματα συντάσσονται όμοια.

Μορφολογική φωνή και διάθεση

Η φωνή δεν ταυτίζεται πάντοτε με τη διάθεση. Το εργάζομαι έχει παθητική μορφή, αλλά το υποκείμενό του ενεργεί. Τέτοια ρήματα ονομάζονται παραδοσιακά αποθετικά.

Γι’ αυτό, στη σχολική πρότυπη σύνταξη αποφεύγουμε να δώσουμε παθητική σημασία σε ρήματα όπως διαπραγματεύομαι, επεξεργάζομαι, εκμεταλλεύομαι:

• Ενεργητική διατύπωση: «Η επιτροπή επεξεργάστηκε το σχέδιο.»
• Παθητική περίφραση: «Το σχέδιο αποτέλεσε αντικείμενο επεξεργασίας από την επιτροπή.»

Στη ζωντανή χρήση απαντούν και σχήματα που παθητικοποιούν τέτοια ρήματα. Η αποδοχή τους δεν είναι ίδια σε όλα τα ρήματα και σε όλα τα επίπεδα ύφους. Για ασφαλές, επίσημο σχολικό κείμενο επιλέγουμε ενεργητική σύνταξη ή σαφή περίφραση.

Ενεργητική και παθητική σύνταξη ως επιλογές ύφους

Στην ενεργητική σύνταξη προβάλλεται συνήθως ο δράστης: «Οι ερευνητές δημοσίευσαν τα αποτελέσματα». Στην παθητική προβάλλεται η πράξη ή το αποτέλεσμά της: «Τα αποτελέσματα δημοσιεύτηκαν χθες». Το ποιητικό αίτιο μπορεί να παραλειφθεί όταν είναι άγνωστο, αυτονόητο ή λιγότερο σημαντικό.

Η παθητική σύνταξη είναι χρήσιμη σε επιστημονικές και ειδησεογραφικές αναφορές, αλλά μπορεί και να αποκρύψει την ευθύνη. Η φράση «Έγιναν σοβαρά λάθη» δεν κατονομάζει ποιος τα έκανε. Αν η ταυτότητα του δράστη είναι ουσιώδης, η ενεργητική σύνταξη είναι διαφανέστερη: «Η διοίκηση έκανε σοβαρά λάθη».

Το οριστικό και το αόριστο άρθρο

Το οριστικό άρθρο παρουσιάζει κάτι ως γνωστό, συγκεκριμένο ή μοναδικό στο πλαίσιο: «Χρειαζόμαστε την οριστική απόφαση της επιτροπής». Το αόριστο άρθρο εισάγει συνήθως ένα μη προσδιορισμένο μέλος μιας κατηγορίας: «Χρειαζόμαστε μια νέα πρόταση».

Με αφηρημένα ουσιαστικά και γενικές έννοιες το αόριστο άρθρο συχνά περιττεύει: «Το έργο απέκτησε διεθνή αναγνώριση», όχι αναγκαστικά «μια διεθνή αναγνώριση». Αντίθετα, χρειάζεται άρθρο όταν ο προσδιορισμός είναι συγκεκριμένος: «ο δήμαρχος της Βέροιας», «η σύνοδος θα γίνει στις δεκαπέντε Μαρτίου».

Το άρθρο μπορεί να επαναλαμβάνεται σε συντονισμένα ουσιαστικά για σαφήνεια ή για να παρουσιάζονται ως διακριτές κατηγορίες: «τις αγωνίες και τις ανάγκες των κατοίκων». Η παράλειψη είναι δυνατή σε ορισμένα συντονισμένα σύνολα, αρκεί να μη δημιουργείται ασάφεια.

Πολλές γενικές στη σειρά

Η γενική δηλώνει κτήση, προέλευση, περιεχόμενο και πολλές άλλες σχέσεις. Όταν όμως συσσωρεύονται διαδοχικά αφηρημένα ουσιαστικά σε γενική, ο αναγνώστης δυσκολεύεται να καταλάβει ποιο εξαρτάται από ποιο.

Βαρύ: «Ανακοινώθηκε το σχέδιο έναρξης της διαδικασίας αναβάθμισης της λειτουργίας της βιβλιοθήκης.»

Σαφέστερο: «Ανακοινώθηκε σχέδιο για να αρχίσει η διαδικασία με την οποία θα αναβαθμιστεί η λειτουργία της βιβλιοθήκης.»

Για να ελαφρύνουμε τη φράση, μετατρέπουμε ορισμένα ουσιαστικά σε ρήματα, χρησιμοποιούμε προθετικά σύνολα ή χωρίζουμε την περίοδο σε δύο προτάσεις. Δεν αποφεύγουμε κάθε γενική· περιορίζουμε μόνο τη συσσώρευση που θολώνει τις σχέσεις.

Ενικός ή πληθυντικός αριθμός

Ο αριθμός πρέπει να υπηρετεί το νόημα. Αφηρημένα ουσιαστικά όπως ζωή, προσωπικότητα, λογική, ηλικία μπορούν να εμφανιστούν και στους δύο αριθμούς, αλλά η επιλογή αλλάζει την οπτική:

• «Ο πόλεμος απειλεί τη ζωή χιλιάδων ανθρώπων» — η ζωή ως κοινό αγαθό.
• «Το βιβλίο αφηγείται τις ζωές τριών εξερευνητών» — ξεχωριστές βιογραφικές πορείες.

Παρόμοια, λέμε «η διαφορά ηλικίας των αδελφών» όταν εννοούμε μία σχέση σύγκρισης, αλλά «οι ηλικίες των συμμετεχόντων κυμαίνονται από δεκαέξι έως είκοσι έτη» όταν αναφερόμαστε σε διαφορετικές αριθμητικές τιμές. Δεν διορθώνουμε λοιπόν κάθε αφηρημένο πληθυντικό αυτόματα· ελέγχουμε αν δηλώνει πραγματικά διακριτές περιπτώσεις.

Ως και σαν

Στον προσεγμένο σχολικό λόγο το ως δηλώνει πραγματική ιδιότητα, ρόλο ή ιδιότητα με την οποία ενεργεί κάποιος: «Μίλησε ως εκπρόσωπος της τάξης». Το σαν δηλώνει κυρίως παρομοίωση ή φαινομενική ιδιότητα: «Έτρεξε σαν άνεμος», «Τον φρόντισε σαν παιδί της».

Με ρήματα όπως θεωρώ, χαρακτηρίζω, αποδεικνύομαι το μόριο συχνά δεν χρειάζεται: «Τον θεωρούν αξιόπιστο», «Η μέθοδος αποδείχθηκε αποτελεσματική». Επίσης λέμε «έχει στόχο να βελτιώσει…», χωρίς υποχρεωτικό ως.

Ο όρος μετά το ως ή το σαν παίρνει την πτώση που επιβάλλει η σχέση του με τη λέξη αναφοράς:

• «Μίλησα ως εκπρόσωπος» — αναφέρεται στο υποκείμενο, ονομαστική.
• «Με επέλεξαν ως εκπρόσωπο» — αναφέρεται στο αντικείμενο με, αιτιατική.
• «Η ευθύνη μας ως εκπροσώπων είναι μεγάλη» — αναφέρεται στο μας, γενική πληθυντικού.

Στον καθημερινό λόγο το σαν χρησιμοποιείται ευρύτερα και για πραγματική ιδιότητα. Η παραπάνω διάκριση παραμένει χρήσιμη σε επίσημο και σχολικό γραπτό λόγο, επειδή αποτρέπει ασάφειες.

Προθέσεις και σημασιολογικές σχέσεις

Οι προθέσεις δηλώνουν χρόνο, τόπο, αιτία, σκοπό, ιδιότητα και άλλες σχέσεις. Μια μικρή αλλαγή μπορεί να μεταβάλει το νόημα:

• χάρη στην έγκαιρη επέμβαση δηλώνει θετική αιτία· εξαιτίας της καθυστέρησης αρνητική ή ανεπιθύμητη αιτία,
• ήρθα για να συζητήσουμε δηλώνει σκοπό,
• η προσφορά ισχύει για τρεις ημέρες δηλώνει διάρκεια,
• τον πέρασαν για υπάλληλο δηλώνει λανθασμένη ταύτιση.

Στη σύγχρονη κοινή ελληνική συναντώνται αποδεκτές παραλλαγές, όπως μετά τις εξετάσεις και μετά από τις εξετάσεις, ανάλογα με το ύφος και τη δομή. Αποφεύγουμε απόλυτες απαγορεύσεις και ελέγχουμε αν η πρόθεση είναι αναγκαία, αν δηλώνει τη σωστή σχέση και αν δημιουργεί πλεονασμό.

Τόσος και τόσο

Το τόσος, τόση, τόσο είναι κλιτή αντωνυμία και συμφωνεί με ουσιαστικό: «τόσοι άνθρωποι», «τόση υπομονή», «τόσα λάθη». Το άκλιτο επίρρημα τόσο προσδιορίζει επίθετο ή επίρρημα: «τόσο σοβαρό πρόβλημα», «μίλησε τόσο καθαρά».

Με τα πολύς και λίγος χρησιμοποιούμε το επίρρημα: «τόσο πολλοί θεατές», «τόσο λίγες ευκαιρίες». Στις φράσεις αυτές το τόσο προσδιορίζει τα επίθετα πολλοί και λίγες, γι’ αυτό μένει άκλιτο. Ο σωστός τύπος προκύπτει από τη λέξη που προσδιορίζεται, όχι από την κοντινότερη κατάληξη.

Όλοι όσοι

Στο σχήμα όλοι όσοι, κάθε αντωνυμία παίρνει την πτώση που απαιτεί ο δικός της ρόλος:

• «Ευχαριστούμε όλους όσοι βοήθησαν»: το όλους είναι αντικείμενο του ευχαριστούμε, ενώ το όσοι είναι υποκείμενο του βοήθησαν.
• «Μιλήσαμε με όλους όσους συναντήσαμε»: το όσους είναι αντικείμενο του συναντήσαμε.
• «Η προσπάθεια όλων όσοι συμμετείχαν»: το όλων εξαρτάται από την προσπάθεια, ενώ το όσοι παραμένει υποκείμενο του συμμετείχαν.

Μπορούμε επίσης να πούμε «ευχαριστούμε όσους βοήθησαν» ή «όλους εκείνους που βοήθησαν». Το νόημα μένει ουσιαστικά ίδιο, αλλά η δομή αλλάζει.

Που, όπου και προθετικές αναφορές

Το άκλιτο που είναι η συνηθέστερη αναφορική αντωνυμία και μπορεί να αναφέρεται σε πρόσωπα ή πράγματα: «Το βιβλίο που διάβασα ήταν συναρπαστικό». Όταν όμως χρειάζεται να φανεί καθαρά μια σχέση τόπου, προέλευσης, αναφοράς ή συνοδείας, χρησιμοποιούμε όπου ή πρόθεση:

• «Το χωριό όπου έζησαν οι παππούδες μου» ή «στο οποίο έζησαν».
• «Ο άνθρωπος στον οποίο βασίζομαι» ή, με αναδιατύπωση, «ο άνθρωπος που με στηρίζει».
• «Η περιοχή από την οποία κατάγομαι».

Το που δεν είναι γενικά λανθασμένο. Το αντικαθιστούμε όταν η σχέση μένει ασαφής ή όταν η σχολική πρότυπη διατύπωση απαιτεί να δηλωθεί ρητά η πρόθεση. Η αναδιατύπωση συχνά δίνει πιο φυσικό αποτέλεσμα από έναν βαρύ τύπο σε ο οποίος.

Ότι και ό,τι

Το ότι είναι ειδικός σύνδεσμος και εισάγει πρόταση που μεταφέρει δήλωση, σκέψη ή αντίληψη: «Κατάλαβε ότι είχε κάνει λάθος». Συνήθως μπορεί να αντικατασταθεί από το πως.

Το ό,τι είναι αναφορική αντωνυμία και σημαίνει «οτιδήποτε»: «Πάρε ό,τι χρειάζεσαι», «Ό,τι κι αν αποφασίσεις, ενημέρωσέ με». Το κόμμα εδώ δεν είναι σημείο στίξης ανάμεσα σε προτάσεις αλλά μέρος της γραπτής μορφής της αντωνυμίας.

Ο τελικός έλεγχος μιας πρότασης γίνεται με τρία ερωτήματα: ποια λέξη εξαρτάται από ποια, ποια σχέση θέλω να δηλώσω και ποια διατύπωση την κάνει αμέσως κατανοητή. Η καλή σύνταξη δεν επιδεικνύει τον κανόνα· βοηθά τον αναγνώστη να ακολουθήσει τη σκέψη χωρίς εμπόδια.