Η μορφολογία των λέξεων 🧩

Τι μελετά η μορφολογία

Η μορφολογία μελετά πώς κλίνονται και πώς σχηματίζονται οι λέξεις. Ο τύπος μιας λέξης μεταφέρει γραμματικές πληροφορίες: το γράψαμε δηλώνει πρώτο πρόσωπο πληθυντικού, παρελθόν και συνοπτική παρουσίαση της πράξης, ενώ το γραμμένες δηλώνει θηλυκό γένος, πληθυντικό αριθμό και πτώση ανάλογη με το ουσιαστικό που συνοδεύει.

Η επιλογή σωστού τύπου δεν γίνεται απομονωμένα. Εξαρτάται από τη σημασία, τη σύνταξη και τη συμφωνία της λέξης με τις υπόλοιπες μέσα στην πρόταση.

Χρόνος και όψη του ρήματος

Οι ρηματικοί τύποι δηλώνουν χρόνο, αλλά και ρηματική όψη. Συγκρίνουμε:

• «Κάθε Σάββατο συμμετέχει στην ομάδα» — ενέργεια επαναλαμβανόμενη.
• «Αύριο θα συμμετάσχει στον τελικό» — ένα συνολικό μελλοντικό γεγονός.
• «Έχει συμμετάσχει σε τρεις διοργανώσεις» — ολοκληρωμένη εμπειρία σχετική με το παρόν.

Πολλά ρήματα διαθέτουν διαφορετικό θέμα για τη μη συνοπτική και τη συνοπτική όψη: παρέχει – να παράσχει – έχει παράσχει, απέχει – να απόσχει – έχει απόσχει. Γι’ αυτό δεν αρκεί να αλλάξουμε μια κατάληξη· χρειάζεται να γνωρίζουμε και το κατάλληλο ρηματικό θέμα.

Στους παρελθοντικούς χρόνους προσέχουμε επίσης τον σωστό σχηματισμό κάθε ρήματος: προηγούνταν, εισηγούνταν, εγγυόταν. Όταν ένας τύπος ακούγεται αβέβαιος ή υπερβολικά βαρύς, μπορούμε να ελέγξουμε έγκυρο λεξικό ή να χρησιμοποιήσουμε σαφή περίφραση, εφόσον δεν αλλάζει το νόημα.

Η προστακτική και η αύξηση

Η αύξηση συνδέεται κυρίως με την οριστική παρελθοντικών χρόνων: υπέγραψε τη δήλωση χθες, αντέγραψε τις σημειώσεις. Η προστακτική δεν είναι παρελθοντικός χρόνος και, κατά τον σχολικό κανόνα, σχηματίζεται χωρίς την αύξηση: υπόγραψε τη δήλωση, αντίγραψε τις σημειώσεις, επίλεξε ένα θέμα, ανάπτυξε το επιχείρημα.

Χρειάζεται όμως προσοχή: στη σύγχρονη χρήση ορισμένοι αυξημένοι τύποι έχουν διαδοθεί ή λεξικοποιηθεί και η αποδοχή παραλλαγών διαφέρει ανά ρήμα και λεξικό. Σε προσεγμένο σχολικό κείμενο εφαρμόζουμε τους καθιερωμένους τύπους της σχολικής γραμματικής και συμβουλευόμαστε λεξικό όταν αμφιβάλλουμε, αντί να κατασκευάζουμε τύπους μηχανικά.

Σύνθετα με -άγω και -βάλλω

Τα σύνθετα ρήματα με δεύτερο συνθετικό το άγω αλλάζουν θέμα ανάλογα με την όψη:

Στα σύνθετα με βάλλω, το διπλό λλ χαρακτηρίζει τους μη συνοπτικούς τύπους, ενώ οι συνοπτικοί και συντελεσμένοι γράφονται με ένα λ: υποβάλλω κάθε μήνα – υπέβαλα χθες – έχω υποβάλει, αναβάλλω συχνά – ανέβαλα μία φορά – έχει αναβάλει. Η ορθογραφία εδώ αποτυπώνει διαφορά όψης, όχι απλώς διαφορά χρόνου.

Μετοχές και συμφωνία

Οι άκλιτες ενεργητικές μετοχές σε -οντας/-ώντας δηλώνουν συνήθως μια πράξη που συνοδεύει την κύρια: «Προχωρούσε μιλώντας στο τηλέφωνο». Γράφουμε -ώντας όταν τονίζεται η κατάληξη (μιλώντας, περνώντας) και -οντας όταν δεν τονίζεται (γράφοντας, τρέχοντας).

Οι κλιτές μετοχές λειτουργούν συχνά ως επίθετα και συμφωνούν με το ουσιαστικό σε γένος, αριθμό και πτώση: η εγκεκριμένη πρόταση, των εγκεκριμένων προτάσεων. Σε επίσημο λόγο χρησιμοποιούνται και λόγιοι τύποι:

• οι πληγείσες περιοχές και των πληγεισών περιοχών,
• οι επικρατούσες συνθήκες,
• ο συμμετάσχων, η συμμετάσχουσα, το συμμετάσχον,
• του διδάσκοντος, της διδάσκουσας.

Πριν επιλέξουμε κατάληξη, βρίσκουμε ποιο ουσιαστικό προσδιορίζει η μετοχή. Στη φράση «οι κάτοικοι των πληγεισών περιοχών» η μετοχή συμφωνεί με τις περιοχές, όχι με τους κατοίκους. Αν ένας λόγιος τύπος δυσκολεύει την κατανόηση, μια αναφορική πρόταση είναι συχνά καθαρότερη: «οι περιοχές που επλήγησαν».

Κλίση ουσιαστικών και επιθέτων

Τα άρθρα και οι προσδιορισμοί μάς βοηθούν να ελέγξουμε γένος, αριθμό και πτώση: του διεθνούς οργανισμού, των διεθνών οργανισμών, η συνεχής προσπάθεια, οι συνεχείς προσπάθειες. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτούν τα επίθετα σε -ής, -ής, -ές και σε -ώδης, -ώδης, -ώδες: το σύνηθες φαινόμενο, τα στοιχειώδη καθήκοντα, των λοιμωδών νόσων.

Στα επαγγελματικά και θεσμικά ουσιαστικά χρησιμοποιούμε τον καθιερωμένο θηλυκό τύπο όπου υπάρχει: η βουλεύτρια, η πρύτανης, η συγγραφέας, η γραμματέας, η εισαγγελέας. Η πραγματική χρήση εξελίσσεται και ορισμένα ουσιαστικά εμφανίζουν περισσότερους από έναν αποδεκτούς τύπους. Επιλέγουμε συνεπή τύπο, κατάλληλο για το κείμενο, και ελέγχουμε σύγχρονο λεξικό σε περίπτωση αμφιβολίας.

Πολλά ξένα τοπωνύμια και άκλιτα ουσιαστικά διατηρούν την ίδια μορφή σε όλες τις πτώσεις: του Όσλο, του Ρίο, του βίντεο. Αντίθετα, εξελληνισμένα ονόματα ή ελληνικά επώνυμα μπορεί να κλίνονται: της Νικαράγουας, της κυρίας Μυλωνά. Δεν γενικεύουμε έναν κανόνα από ένα μόνο όνομα.

Τονισμός ανάλογα με τη λειτουργία

Μερικές λέξεις αλλάζουν τονισμό ανάλογα με το αν χρησιμοποιούνται ως ουσιαστικά ή ως επίθετα. Λέμε «η άμυνα των αντιπάλων», όπου η λέξη είναι ουσιαστικοποιημένη, αλλά «η τακτική των αντίπαλων ομάδων», όπου λειτουργεί ως επίθετο. Παρόμοια: «η φροντίδα των αρρώστων» αλλά «η φροντίδα των άρρωστων παιδιών».

Η διάκριση δεν εφαρμόζεται μηχανικά σε κάθε λέξη· αφορά συγκεκριμένα κλιτικά πρότυπα. Εξετάζουμε αν η λέξη στέκεται μόνη ως ουσιαστικό ή προσδιορίζει άλλο ουσιαστικό και ελέγχουμε το αντίστοιχο λήμμα όταν χρειάζεται.

Παραθετικά των επιθέτων

Ο συγκριτικός και ο υπερθετικός βαθμός σχηματίζονται είτε περιφραστικά είτε μονολεκτικά: πιο σαφής – σαφέστερος, ο πιο γρήγορος – ο γρηγορότερος. Οι δύο τρόποι είναι συνήθως ισοδύναμοι, αλλά δεν συνδυάζονται μεταξύ τους: σε ουδέτερο προσεγμένο λόγο αποφεύγουμε τύπους όπως πιο καλύτερος ή πιο ανώτερος.

Ορισμένα επίθετα έχουν ανώμαλα παραθετικά, όπως καλός – καλύτερος και πολύς – περισσότερος. Άλλα, λόγω σημασίας, δύσκολα δέχονται κυριολεκτική διαβάθμιση, όπως μοναδικός ή νεκρός, αν και στη λογοτεχνική και καθημερινή χρήση μπορεί να εμφανιστούν υπερβολικές διατυπώσεις. Κρίνουμε κάθε τύπο μέσα στα συμφραζόμενά του.

Πολύ, πολλή και λίγη

Το άκλιτο επίρρημα πολύ προσδιορίζει ρήμα, επίθετο ή άλλο επίρρημα: κουράστηκε πολύ, πολύ σημαντική απόφαση. Το επίθετο πολύς, πολλή, πολύ συμφωνεί με ουσιαστικό: πολλή χαρά, πολύ νερό, πολλοί άνθρωποι. Αντίστοιχα: λίγο μεγαλύτερη προσπάθεια αλλά λίγη προσπάθεια.

Ένας πρακτικός έλεγχος είναι να εντοπίσουμε τι προσδιορίζει η λέξη. Στο «έδειξε πολλή υπομονή» προσδιορίζει ουσιαστικό. Στο «ήταν πολύ υπομονετικός» προσδιορίζει επίθετο και μένει άκλιτη.

Αριθμητικά με το μισός

Στους αριθμούς ενάμισι και πάνω, ο τύπος εξαρτάται από το γένος του ουσιαστικού:

• ενάμισης χρόνος, ενάμιση μήνα·
• μιάμιση ώρα·
• ενάμισι χιλιόμετρο·
• δυόμισι ώρες·
• τρεισήμισι μήνες αλλά τριάμισι μέτρα·
• τεσσερισήμισι χιλιάδες.

Στους σύνθετους αριθμούς εξετάζουμε το τελευταίο αριθμητικό και το γένος του ουσιαστικού. Οι τύποι αυτοί συχνά συγχέονται στον προφορικό λόγο, γι’ αυτό βοηθά να σχηματίσουμε πρώτα το απλό σύνολο: τρεις μήνες → τρεισήμισι μήνες, τρία μέτρα → τριάμισι μέτρα.

Ορθογραφία που συνδέεται με τη μορφή

Η ορθογραφία συχνά διατηρεί τη συγγένεια ή τη μορφολογική ιστορία των λέξεων, χωρίς όλα τα ομόρριζα να γράφονται πανομοιότυπα: λείπω – έλλειψη – έλλειμμα, αναμειγνύω – μείξη – μείγμα. Γι’ αυτό η ορθογραφία δεν προβλέπεται πάντοτε μόνο από τον ήχο.

Τα διαλυτικά μπαίνουν όταν χρειάζεται να δηλωθεί χωριστή προφορά: κοροϊδεύω, Μαΐου, μυϊκός. Δεν χρειάζονται όταν ο τόνος ήδη δείχνει τη χωριστή προφορά, όπως στο Μάιος, ούτε όταν η προφορά και ο καθιερωμένος τύπος δεν τα απαιτούν, όπως στο πλάι.

Η μορφολογική ακρίβεια στηρίζεται σε τρεις κινήσεις: αναγνωρίζουμε τη γραμματική λειτουργία, επιλέγουμε το κατάλληλο κλιτικό ή ρηματικό θέμα και ελέγχουμε τη συμφωνία μέσα στην πρόταση. Έτσι οι τύποι παύουν να είναι αποσπασματικοί κανόνες και γίνονται μέρος ενός οργανωμένου γλωσσικού συστήματος.