Από το γλωσσικό μας παρελθόν 🏺

Η σημερινή ελληνική δεν δημιουργήθηκε σε μία μόνο εποχή. Στο λεξιλόγιο και στις εκφράσεις της συνυπάρχουν στοιχεία από διαφορετικές ιστορικές περιόδους, καθώς και ίχνη από τις επαφές των ελληνόφωνων με άλλες γλώσσες και πολιτισμούς. Αυτή η διαχρονία γίνεται ορατή κάθε φορά που χρησιμοποιούμε μια αρχαία λέξη με νέα σημασία, μια λόγια φράση σε σύγχρονο κείμενο ή μια έκφραση που συνδέεται με τη μυθολογία, την ιστορία ή τη βιβλική παράδοση.

Η γνώση της προέλευσης μιας έκφρασης δεν αποτελεί απλή απομνημόνευση. Μας βοηθά να κατανοούμε τη μεταφορική της σημασία, να αναγνωρίζουμε τις συνδηλώσεις της και να αποφασίζουμε αν ταιριάζει στην εκάστοτε περίσταση επικοινωνίας.

Τα ιστορικά στρώματα του λεξιλογίου

Με τον όρο λεξιλογική διαστρωμάτωση περιγράφουμε τα διαφορετικά στρώματα που έχουν σχηματιστεί στη μακρά πορεία της γλώσσας. Στη νέα ελληνική συναντούμε:

• λέξεις που κληρονομήθηκαν από παλαιότερες φάσεις της ελληνικής και εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται,
• λέξεις ξένης προέλευσης που έχουν προσαρμοστεί στο ελληνικό φωνολογικό και μορφολογικό σύστημα,
• ξένες λέξεις που χρησιμοποιούνται με μικρή ή χωρίς εμφανή προσαρμογή,
• λόγιες λέξεις και φράσεις που επανήλθαν ή διατηρήθηκαν κυρίως μέσω της παιδείας, της διοίκησης, της επιστήμης και της εκκλησιαστικής γλώσσας.

Τα στρώματα αυτά δεν βρίσκονται απομονωμένα. Ένας μαθητής μπορεί στην ίδια πρόταση να χρησιμοποιήσει μια παλιά ελληνική λέξη, έναν σύγχρονο επιστημονικό όρο και ένα δάνειο. Η επιλογή εξαρτάται από το θέμα, το ύφος και τον αποδέκτη.

Από την κυριολεξία στη μεταφορά

Πολλά μυθολογικά ονόματα μετατράπηκαν σε κοινές λέξεις ή στερεότυπες εκφράσεις. Η αρχική αφήγηση προσφέρει μια εικόνα, ενώ η σύγχρονη χρήση μεταφέρει αυτή την εικόνα σε άλλη κατάσταση.

• αχίλλειος πτέρνα: το ιδιαίτερα ευάλωτο σημείο ενός κατά τα άλλα ισχυρού προσώπου ή συστήματος. «Η ανεπαρκής προστασία δεδομένων αποδείχθηκε η αχίλλειος πτέρνα της εφαρμογής».
• μίτος της Αριάδνης: το στοιχείο που οδηγεί βήμα βήμα στη λύση ενός σύνθετου προβλήματος. «Ένα παλιό μήνυμα έγινε ο μίτος της Αριάδνης για την έρευνα».
• έργο του Σισύφου: κοπιαστική προσπάθεια που επαναλαμβάνεται χωρίς σταθερό αποτέλεσμα. «Η απομάκρυνση των σκουπιδιών χωρίς πρόληψη έμοιαζε με έργο του Σισύφου».
• δούρειος ίππος: κάτι που παρουσιάζεται ως ωφέλιμο ή ακίνδυνο, αλλά επιτρέπει σε έναν κρυφό κίνδυνο να εισχωρήσει. «Το ύποπτο αρχείο λειτούργησε ως δούρειος ίππος για το κακόβουλο λογισμικό».

Παρόμοια λειτουργούν παροιμιακές και ιστορικές φράσεις. Το «Εύρηκα!» δηλώνει τη χαρά μιας ανακάλυψης, ενώ το «ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα» καλεί κάποιον να αποδείξει έμπρακτα έναν ισχυρισμό. Η φράση «μηδένα προ του τέλους μακάριζε» υπενθυμίζει ότι δεν κρίνουμε οριστικά την ευτυχία ή την επιτυχία κάποιου πριν δούμε ολόκληρη την πορεία του.

Εκφράσεις από την εκκλησιαστική και βιβλική παράδοση

Η γλώσσα της Εκκλησίας και των βιβλικών κειμένων έχει δώσει στη νέα ελληνική πολλές στερεότυπες φράσεις. Άλλες διατηρούν παλαιότερη μορφή και άλλες έχουν προσαρμοστεί ή αποκτήσει ευρύτερη, μεταφορική σημασία.

• φωνή βοώντος εν τη ερήμω λέγεται για μια προειδοποίηση ή έκκληση που κανείς δεν ακούει: «Οι εκκλήσεις των επιστημόνων έμειναν φωνή βοώντος εν τη ερήμω».
• νίπτω τας χείρας μου σημαίνει ότι αποποιούμαι την ευθύνη: «Η διοίκηση δεν μπορεί να νίπτει τας χείρας της μετά την αποτυχία».
• αποδιοπομπαίος τράγος είναι εκείνος στον οποίο φορτώνονται οι ευθύνες των άλλων: «Έκαναν τον νεότερο υπάλληλο αποδιοπομπαίο τράγο για όλα τα λάθη».
• άρον άρον χρησιμοποιείται σήμερα με τη σημασία «πολύ βιαστικά»: «Έφυγαν άρον άρον μόλις ξέσπασε η καταιγίδα».

Η σημερινή σημασία δεν ταυτίζεται πάντοτε με την αρχική χρήση μέσα στο κείμενο προέλευσης. Για αυτό εξετάζουμε τη φράση ως σύνολο και αναζητούμε τη συμβατική σημασία που έχει αποκτήσει στη νέα ελληνική.

Λόγιες λέξεις, επιρρήματα και φράσεις

Στον δημόσιο, επιστημονικό και επίσημο λόγο εμφανίζονται συχνά λόγιοι τύποι. Μερικοί λειτουργούν ως επιρρήματα: αυθημερόν σημαίνει «την ίδια ημέρα», αυτολεξεί «με ακριβώς τις ίδιες λέξεις», αμαχητί «χωρίς μάχη ή αντίσταση» και αναφανδόν «φανερά και απερίφραστα».

Άλλες λόγιες φράσεις έχουν σταθερή σημασία: εκ περιτροπής σημαίνει «εναλλάξ, με καθορισμένη σειρά», επ’ αυτοφώρω «τη στιγμή που κάποιος διαπράττει μια πράξη» και εκ των ων ουκ άνευ «απολύτως αναγκαίο». Σε ένα σχολικό δοκίμιο θα μπορούσαμε να γράψουμε: «Η αξιόπιστη πληροφόρηση είναι εκ των ων ουκ άνευ προϋπόθεση για τον δημοκρατικό διάλογο».

Οι λόγιες διατυπώσεις δεν είναι από μόνες τους καλύτερες από τις καθημερινές. Είναι χρήσιμες όταν αποδίδουν με ακρίβεια το νόημα και ταιριάζουν στο ύφος. Σε μια φιλική συνομιλία το «θα σου απαντήσω αργότερα» ακούγεται φυσικότερο από το «θα απαντήσω εν ευθέτω χρόνω».

Πώς ερμηνεύουμε και χρησιμοποιούμε μια παλαιότερη έκφραση

1. Εντοπίζουμε την πηγή ή το πολιτισμικό πεδίο: μυθολογία, αρχαίο κείμενο, ιστορία, παροιμιακή σοφία, εκκλησιαστική ή λόγια γλώσσα.
2. Ξεχωρίζουμε την αρχική εικόνα από τη σημερινή σημασία. Η εικόνα εξηγεί τη μεταφορά, αλλά δεν την αντικαθιστά.
3. Αναζητούμε τα συμφραζόμενα. Η ίδια φράση πρέπει να συνδέεται λογικά με το πρόσωπο, την πράξη ή την κατάσταση που σχολιάζει.
4. Ελέγχουμε το ύφος. Μια αρχαιοπρεπής διατύπωση μπορεί να ταιριάζει σε άρθρο ή ομιλία, αλλά να φαίνεται επιτηδευμένη σε καθημερινό διάλογο.
5. Εντάσσουμε γραμματικά τη φράση στην πρόταση, χωρίς να αλλοιώνουμε αυθαίρετα τη σταθερή μορφή της.

Φράσεις που προέρχονται από αρχαία κείμενα μπορούν να εμφανίζονται στο πολυτονικό όταν παρατίθενται ως αρχαίο χωρίο. Όταν εντάσσονται σε νεοελληνικό κείμενο, μπορούν να αποδοθούν και στο μονοτονικό, αρκεί η γραφή να είναι συνεπής και η χρήση σωστή.