Άλλες χρήσεις των λέξεων 🧭

Η ακρίβεια στον λόγο δεν εξαρτάται μόνο από το πόσες λέξεις γνωρίζουμε. Εξαρτάται και από το αν επιλέγουμε τη λέξη που ταιριάζει ακριβώς στη σημασία, στο ύφος και στη σύνταξη της πρότασης. Οι επόμενες ενότητες παρουσιάζουν επτά τρόπους με τους οποίους καλλιεργούμε αυτή τη δεξιότητα.

1. Η παρομοίωση φωτίζει διαφορετικές ιδιότητες

Η παρομοίωση δεν δηλώνει πάντοτε το ίδιο γνώρισμα. Η εικόνα που ακολουθεί το σαν καθορίζει ποια ιδιότητα προβάλλεται:

• «Έτρεχε σαν λαγός»: πολύ γρήγορα.
• «Έτρεχε σαν νερό στο αυλάκι»: ομαλά, χωρίς εμπόδια.
• «Έτρεχε σαν να τον κυνηγούσαν»: βιαστικά και φοβισμένα.

Για να εξηγήσουμε μια παρομοίωση, δεν επαναλαμβάνουμε απλώς την εικόνα. Ονομάζουμε καθαρά το κοινό γνώρισμα. Στο «κόκκινος σαν παπαρούνα» προβάλλεται το έντονο χρώμα, ενώ στο «κόκκινος σαν αναμμένο κάρβουνο» μπορεί να υποδηλώνεται και η θερμότητα. Τα συμφραζόμενα επιβεβαιώνουν ποια ερμηνεία ταιριάζει.

2. Τα σύνθετα του «βάλλω» και η ορθογραφία τους

Το αρχαίο ρήμα βάλλω σημαίνει αρχικά «ρίχνω» και εμφανίζεται σε πολλά σύνθετα με διαφορετικές σημασίες. Η πρόθεση στην αρχή βοηθά συχνά να καταλάβουμε τη νοηματική κατεύθυνση:

Στους χρόνους που δείχνουν διάρκεια ή επανάληψη γράφουμε συνήθως δύο λ, επειδή χρησιμοποιείται το θέμα -βαλλ-: υποβάλλω, θα υποβάλλω κάθε μήνα, υπέβαλλα συχνά. Στους συνοπτικούς χρόνους, που παρουσιάζουν την πράξη ως ολοκληρωμένο γεγονός, χρησιμοποιείται το θέμα -βαλ- με ένα λ: υπέβαλα χθες, θα υποβάλω αύριο. Στον παθητικό αόριστο συναντούμε διαφορετικό θέμα: η αίτηση υποβλήθηκε.

3. Λόγια ρήματα με ακρίβεια

Τα λόγια ρήματα είναι χρήσιμα όταν εκφράζουν ακριβέστερα μια σχέση. Δεν τα χρησιμοποιούμε για εντύπωση· ελέγχουμε τη σημασία και τη σύνταξή τους.

• ανακύπτει ένα ζήτημα = εμφανίζεται,
• επωμίζεται μια ευθύνη = την αναλαμβάνει,
• απεμπολεί ένα δικαίωμα = το εγκαταλείπει οικειοθελώς,
• παρακωλύει μια διαδικασία = τη δυσκολεύει ή την εμποδίζει,
• αποσοβεί έναν κίνδυνο = τον προλαβαίνει και τον απομακρύνει,
• εδράζεται σε δεδομένα = βασίζεται σε αυτά,
• συμμερίζεται μια άποψη = συμφωνεί με αυτή,
• υποσκάπτει την εμπιστοσύνη = τη φθείρει σταδιακά,
• κληρονομεί κάτι από προηγούμενο κάτοχο, αλλά κληροδοτεί κάτι σε επόμενο.

Προσέχουμε και τη συντακτική συμπεριφορά. Λέμε «εδράζεται σε στοιχεία», «αντιδιαστέλλει το ένα προς το άλλο» και «περιέρχεται σε δύσκολη θέση». Ένα ρήμα μπορεί να είναι σημασιολογικά σωστό αλλά να χρησιμοποιείται λάθος αν συνοδεύεται από ακατάλληλη πρόθεση ή πτώση.

4. Φυσικοί συνδυασμοί ουσιαστικών και ρημάτων

Οι λέξεις προτιμούν ορισμένους καθιερωμένους συνδυασμούς, τις λεξικές συνάψεις. Λέμε αναλαμβάνω ευθύνη, τηρώ κανόνες, ανταποκρίνομαι στις υποχρεώσεις, ασκώ δικαιώματα, καλλιεργώ μίσος, βελτιώνω το βιοτικό επίπεδο. Άλλοι συνδυασμοί μπορεί να είναι γραμματικά δυνατοί, αλλά ακούγονται αφύσικοι ή αλλάζουν τη σημασία.

Το κατάλληλο ρήμα εξαρτάται και από το νόημα του ουσιαστικού. Τα προβλήματα ανακύπτουν όταν εμφανίζονται, εντοπίζονται όταν τα αναγνωρίζουμε, αντιμετωπίζονται όταν ενεργούμε απέναντί τους και επιλύονται όταν βρίσκουμε λύση. Η ακριβής επιλογή δείχνει σε ποιο στάδιο βρίσκεται η κατάσταση.

5. Συγγενικά επίθετα, διαφορετικές χρήσεις

Λέξεις με κοινή ρίζα δεν είναι υποχρεωτικά συνώνυμες. Συχνά διαφέρουν ως προς το αντικείμενο που περιγράφουν, το ύφος ή το αν χρησιμοποιούνται κυριολεκτικά και μεταφορικά.

Σε αρκετά περιβάλλοντα οι σημασίες μπορεί να πλησιάζουν. Τότε εξετάζουμε ποια λέξη είναι καθιερωμένη στον συγκεκριμένο συνδυασμό και ποια αποδίδει ακριβέστερα την πρόθεση του ομιλητή.

6. Επίθετα και επιρρήματα που μοιάζουν

Μικρές διαφορές στον τύπο ενός επιρρήματος μπορεί να αντιστοιχούν σε ουσιαστική διαφορά νοήματος:

• απλά = με απλό τρόπο· απλώς = μόνο, απλώς και μόνο,
• άμεσα = απευθείας· αμέσως = χωρίς χρονική καθυστέρηση,
• ευχάριστα = με ευχάριστο τρόπο· ευχαρίστως = με προθυμία,
• τέλεια = με άριστο τρόπο· τελείως = ολοκληρωτικά,
• ιδιαίτερα = πολύ ή κυρίως· ιδιαιτέρως = κατ’ ιδίαν, σε ιδιαίτερη συνάντηση,
• έκτακτα = θαυμάσια· εκτάκτως = εκτός προγράμματος, λόγω έκτακτης ανάγκης,
• αδιάκριτα = χωρίς διακριτικότητα· αδιακρίτως = χωρίς διάκριση ή εξαίρεση,
• κατ’ αρχάς = πρώτα· καταρχήν = ως προς τη βασική αρχή, χωρίς να έχουν ρυθμιστεί όλες οι λεπτομέρειες.

Παράδειγμα: «Κατ’ αρχάς θα ακούσουμε τις προτάσεις· καταρχήν συμφωνούμε με τον στόχο». Η πρώτη φράση οργανώνει τη χρονική σειρά, ενώ η δεύτερη δηλώνει γενική αποδοχή.

7. Υπερώνυμα και υπώνυμα στην περίληψη

Υπερώνυμο είναι το όχημα σε σχέση με τα λεωφορείο, ποδήλατο και φορτηγό. Οι ειδικότερες λέξεις ονομάζονται υπώνυμα του υπερωνύμου.

Στην περίληψη μπορούμε να αντικαταστήσουμε μια απαρίθμηση υπωνύμων με κατάλληλο υπερώνυμο: «εφημερίδες, ραδιόφωνο και τηλεόραση» → «μέσα ενημέρωσης», «ειλικρίνεια, δικαιοσύνη και αμεροληψία» → «ηθικές αρετές». Έτσι εξοικονομούμε λέξεις χωρίς να χάνουμε την κεντρική πληροφορία.

Η γενίκευση χρειάζεται μέτρο. Αν γράψουμε απλώς πράγματα αντί για επιστημονικά όργανα, το νόημα γίνεται υπερβολικά αόριστο. Επιλέγουμε το στενότερο υπερώνυμο που καλύπτει όλα τα μέλη της απαρίθμησης και ταιριάζει στον σκοπό του κειμένου.