Ύφος και επίπεδα λόγου 🎭
Τι είναι το ύφος
Το ύφος είναι ο τρόπος με τον οποίο λέμε ή γράφουμε κάτι. Δεν εξαρτάται μόνο από το θέμα, αλλά και από τις γλωσσικές επιλογές μας: άλλος είναι ο τόνος της φράσης «Στείλε μου τις σημειώσεις όταν μπορέσεις» και άλλος της φράσης «Παρακαλώ να μου αποστείλετε τις σημειώσεις μόλις καταστεί δυνατό».
Κάθε άνθρωπος αναπτύσσει ένα σχετικά προσωπικό ύφος. Άλλος προτιμά σύντομες προτάσεις και χιούμορ, ενώ άλλος αναλυτικές διατυπώσεις και πιο προσεγμένο λεξιλόγιο. Αυτό είναι το ατομικό ύφος. Παράλληλα, όλοι προσαρμόζουμε τον λόγο μας στην περίσταση. Η γλώσσα μιας σχολικής ανακοίνωσης διαφέρει από τη γλώσσα μιας συνομιλίας μεταξύ φίλων, ακόμη κι αν ο ομιλητής είναι ο ίδιος.
Ένας μαθητής μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά να μιλήσει οικεία σε έναν φίλο, ουδέτερα σε έναν καθηγητή και τυπικά σε ένα μήνυμα προς τη διεύθυνση. Αυτή η προσαρμογή αποτελεί ένδειξη γλωσσικής ικανότητας.
Η περίσταση επικοινωνίας
Το επίπεδο λόγου, ή αλλιώς επικοινωνιακό μητρώο, καθορίζεται από τέσσερις βασικούς παράγοντες:
- Αποδέκτης: φίλος, εκπαιδευτικός, άγνωστος, δημόσια υπηρεσία ή ευρύ κοινό.
- Σκοπός: ενημέρωση, πειθώ, αίτημα, αφήγηση, ψυχαγωγία ή έκφραση συναισθήματος.
- Μέσο: προφορική συνομιλία, ηλεκτρονικό μήνυμα, άρθρο, ομιλία ή επιστημονική εργασία.
- Σχέση και συνθήκες: βαθμός οικειότητας, κοινωνικός ρόλος και επίσημος ή ανεπίσημος χαρακτήρας της περίστασης.
Σε μήνυμα προς φίλο μπορεί να γράψουμε «Δεν θα τα καταφέρω σήμερα, τα λέμε αύριο». Σε επίσημη ενημέρωση η ίδια βασική πληροφορία γίνεται «Δεν θα μπορέσω να παρευρεθώ στη σημερινή συνάντηση· παρακαλώ να οριστεί νέα ημερομηνία». Η αλλαγή αφορά το λεξιλόγιο, την πληρότητα των προτάσεων, την προσφώνηση και τον βαθμό ευγένειας.
Μια υπερβολικά επίσημη διατύπωση σε φιλική συνομιλία μπορεί να ακουστεί ψυχρή, αστεία ή ειρωνική. Στόχος είναι η καταλληλότητα για την περίσταση, όχι η μόνιμη χρήση δύσκολων λέξεων.
Βασικά επίπεδα και ποικιλίες λόγου
Τα όρια των επιπέδων δεν είναι απόλυτα. Μια λέξη μπορεί να μετακινηθεί από το ένα στο άλλο ανάλογα με τη χρήση της.
| Επίπεδο ή ποικιλία | Χαρακτηριστικά | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Επίσημο | Τυπικό λεξιλόγιο, πλήρεις δομές, απρόσωπες διατυπώσεις | «Η αίτηση απορρίφθηκε λόγω ελλιπών στοιχείων.» |
| Ουδέτερο | Καθαρή κοινή γλώσσα χωρίς έντονο υφολογικό χρωματισμό | «Η αίτηση δεν έγινε δεκτή επειδή έλειπαν στοιχεία.» |
| Οικείο ή ανεπίσημο | Καθημερινές λέξεις, συντομεύσεις, εκφράσεις φιλικής επαφής | «Δεν το δέχτηκαν, γιατί έλειπαν χαρτιά.» |
| Επιστημονικό | Ακριβής ορολογία, λογική οργάνωση, περιορισμένη συναισθηματικότητα | «Το δείγμα εμφάνισε αυξημένη συγκέντρωση άλατος.» |
| Λογοτεχνικό | Εικόνες, ρυθμός, συνδηλώσεις και εκφραστικά σχήματα | «Το δειλινό άπλωσε τη σκιά του στις στέγες.» |
Το λόγιο λεξιλόγιο περιλαμβάνει λέξεις ή τύπους που προέρχονται από παλαιότερες μορφές της ελληνικής ή σχηματίστηκαν με βάση αυτές, όπως συνιστώ, εκκρεμής και ειλημμένη απόφαση. Εμφανίζεται συχνά σε επίσημο ή επιστημονικό λόγο, αλλά αρκετές λόγιες λέξεις έχουν γίνει συνηθισμένες στην κοινή γλώσσα.
Το λαϊκό ή λαϊκότροπο λεξιλόγιο συνδέεται κυρίως με την προφορική παράδοση, τις διαλέκτους και τις καθημερινές εκφράσεις. Λέξεις όπως κούτρα αντί κεφάλι δίνουν έντονο χρωματισμό και μπορεί να υπηρετούν το χιούμορ ή τη ζωντάνια. Το λαϊκό δεν σημαίνει λανθασμένο· κρίνεται ως κατάλληλο ή ακατάλληλο μέσα στη συγκεκριμένη περίσταση.
Υπάρχουν επίσης παιδικές, παρωχημένες ή χυδαίες εκφράσεις. Οι χαρακτηρισμοί αυτοί δεν περιγράφουν την αξία ενός ανθρώπου, αλλά τη χρήση των λέξεων. Μια παρωχημένη λέξη μπορεί να αξιοποιηθεί σκόπιμα σε ιστορικό αφήγημα, ενώ μια χυδαία έκφραση συνήθως αποκλείεται από επίσημο κείμενο.
Πώς αλλάζει το ύφος στην πράξη
Η μετατροπή ύφους δεν είναι απλή αντικατάσταση μιας «απλής» λέξης με μια «δύσκολη». Συχνά χρειάζεται να αλλάξουν μαζί το λεξιλόγιο, η σύνταξη και ο τόνος.
Οικείο: «Η συναυλία σταμάτησε, γιατί ξαφνικά κόπηκε το ρεύμα.»
Ουδέτερο: «Η συναυλία διακόπηκε εξαιτίας αιφνίδιας διακοπής ρεύματος.»
Επίσημο ενημερωτικό: «Η συναυλία διεκόπη λόγω αιφνίδιας διακοπής της ηλεκτροδότησης.»
Στην πρώτη εκδοχή το κόπηκε το ρεύμα είναι μια καθημερινή διατύπωση. Η δεύτερη πληροφορεί με σαφήνεια. Η τρίτη χρησιμοποιεί λόγιο ρηματικό τύπο και ειδικότερο λεξιλόγιο, κατάλληλο για ανακοίνωση οργανωτή. Και στις τρεις εκδοχές διατηρούνται τα ίδια γεγονότα.
Για να αξιολογήσεις την καταλληλότητα μιας διατύπωσης, εξέτασε:
- Αν οι λέξεις ταιριάζουν στον αποδέκτη και στον σκοπό.
- Αν το κείμενο διατηρεί σταθερό τόνο χωρίς αδικαιολόγητες μεταπτώσεις.
- Αν η σύνταξη είναι σαφής και ο βαθμός ευγένειας επαρκής.
- Αν ειδικοί όροι, ιδιωματισμοί ή εκφράσεις αργκό γίνονται κατανοητοί από το κοινό.
Η πρόταση «Η επιτροπή απεφάνθη ότι η πρόταση δεν λέει και πολλά» αναμειγνύει λόγιο και πολύ οικείο ύφος χωρίς εμφανή σκοπό. Μια ομοιόμορφη εκδοχή είναι: «Η επιτροπή έκρινε ότι η πρόταση δεν είναι επαρκώς τεκμηριωμένη».
Η συνειδητή επιλογή ύφους κάνει την επικοινωνία ακριβέστερη και αποτελεσματικότερη. Ο ικανός χρήστης της γλώσσας δεν διαθέτει μία μόνο «σωστή» φωνή· επιλέγει κάθε φορά τα κατάλληλα μέσα για να υπηρετήσει το μήνυμα και την περίσταση.