Ορισμός 🎯

Ο ορισμός μάς βοηθά να απαντήσουμε καθαρά στην ερώτηση «τι είναι αυτό;». Η λέξη συνδέεται ετυμολογικά με το ρήμα ορίζω, δηλαδή «θέτω όρια». Όταν ορίζουμε μια έννοια, προσδιορίζουμε τα γνωρίσματα που την ξεχωρίζουν από άλλες, συγγενικές έννοιες.

Ο ορισμός δεν είναι απλώς μια πρόταση που περιέχει τη ζητούμενη λέξη. Πρέπει να δίνει στον αναγνώστη αρκετές και ακριβείς πληροφορίες, ώστε να αναγνωρίζει τι ανήκει στην έννοια και τι μένει έξω από αυτήν. Για παράδειγμα, η διατύπωση «Το οπτικό μικροσκόπιο είναι όργανο» είναι σωστή αλλά ελλιπής: υπάρχουν πολλά είδη οργάνων. Πληρέστερος είναι ο ορισμός: «Οπτικό μικροσκόπιο είναι το όργανο που χρησιμοποιεί ορατό φως και φακούς για να μεγεθύνει πολύ μικρά αντικείμενα, ώστε να μπορούμε να παρατηρήσουμε λεπτομέρειες αόρατες με γυμνό μάτι».

Τα βασικά μέρη ενός ορισμού

Ένας συνηθισμένος και αποτελεσματικός ορισμός αποτελείται από τρία μέρη:

Την οριστέα έννοια, δηλαδή τη λέξη ή την έννοια που θέλουμε να εξηγήσουμε. Στο προηγούμενο παράδειγμα είναι το «οπτικό μικροσκόπιο».
Το γένος, δηλαδή την ευρύτερη κατηγορία στην οποία ανήκει η έννοια. Το οπτικό μικροσκόπιο ανήκει στα «όργανα».
Την ειδοποιό διαφορά, δηλαδή το γνώρισμα ή το σύνολο γνωρισμάτων που τη διακρίνει από τα άλλα μέλη της ίδιας κατηγορίας. Το οπτικό μικροσκόπιο χρησιμοποιεί ορατό φως και φακούς για να μεγεθύνει πολύ μικρά αντικείμενα.

Η δομή μπορεί να αποδοθεί απλά ως εξής:

οριστέα έννοια = γένος + ειδοποιός διαφορά

Παράδειγμα: «Η βιογραφία είναι αφηγηματικό κείμενο που παρουσιάζει τη ζωή ενός πραγματικού προσώπου και γράφεται από άλλο πρόσωπο». Ο όρος «αφηγηματικό κείμενο» δηλώνει το γένος, ενώ το υπόλοιπο μέρος τον διακρίνει από ένα διήγημα, ένα ημερολόγιο ή μια αυτοβιογραφία.

Ο ορισμός λειτουργεί σαν σύνορο

Το γένος δείχνει σε ποια μεγάλη περιοχή ανήκει μια έννοια, ενώ η ειδοποιός διαφορά χαράζει το ακριβές της περίγραμμα. Γι’ αυτό ένας καλός ορισμός είναι ταυτόχρονα γενικός όσο χρειάζεται και ειδικός όσο απαιτείται.

Πότε ένας ορισμός είναι επιτυχημένος

Ο σωστός ορισμός χρειάζεται πληρότητα, ακρίβεια και σαφήνεια.

Είναι πλήρης, όταν περιλαμβάνει όλα τα αναγκαία γνωρίσματα. «Ο μετεωρολόγος είναι επιστήμονας» δεν αρκεί, επειδή δεν δηλώνει το αντικείμενό του.
Είναι ακριβής, όταν ούτε πλαταίνει υπερβολικά ούτε στενεύει αδικαιολόγητα την έννοια. «Ποδήλατο είναι κάθε δίτροχο όχημα» είναι υπερβολικά πλατύς ορισμός, γιατί περιλαμβάνει και τη μοτοσικλέτα. «Ποδήλατο είναι το κόκκινο δίτροχο όχημα με πετάλια» είναι υπερβολικά στενός, γιατί αποκλείει όλα τα ποδήλατα άλλου χρώματος.
Είναι σαφής, όταν χρησιμοποιεί γνωστές και κυριολεκτικές λέξεις. Η διατύπωση «Η μνήμη είναι η αποθήκη της ψυχής» έχει εκφραστική δύναμη, αλλά αποτελεί μεταφορά και όχι επαρκή επιστημονικό ορισμό.

Αφαιρώντας μια ουσιώδη λέξη μπορεί να αλλοιώσουμε το νόημα. Αν από τον ορισμό «Τρίγωνο είναι το επίπεδο γεωμετρικό σχήμα με τρεις πλευρές» αφαιρέσουμε το «επίπεδο» ή το «τρεις», τα όρια της έννοιας παύουν να είναι ασφαλή.

Αποφεύγουμε τον κυκλικό ορισμό

Δεν εξηγούμε μια λέξη με την ίδια ή με ένα απλό παράγωγό της. Η φράση «Υπεύθυνος είναι αυτός που δείχνει υπευθυνότητα» δεν προσφέρει νέα γνώση. Χρειάζεται ανεξάρτητη εξήγηση, όπως «αυτός που αναλαμβάνει τις υποχρεώσεις και τις συνέπειες των πράξεών του».

Λεξικογραφικοί και αναλυτικοί ορισμοί

Στο λεξικό κάθε λήμμα συνοδεύεται από μία ή περισσότερες σημασίες. Ο λεξικογραφικός ορισμός είναι συνήθως πυκνός: χρησιμοποιεί συνώνυμα, ευρύτερες κατηγορίες, διακριτικά γνωρίσματα και ενίοτε πληροφορίες για τη χρήση της λέξης. Αν μια λέξη είναι πολύσημη, οι διαφορετικές σημασίες της καταγράφονται χωριστά. Έτσι, ο ορισμός της «ρίζας» ως μέρους ενός φυτού διαφέρει από τον μαθηματικό ή τον μεταφορικό ορισμό της.

Στον σχολικό ή επιστημονικό λόγο μπορεί να χρειάζεται ένας εκτεταμένος ορισμός. Αρχίζει με έναν σύντομο ονοματικό πυρήνα και αναπτύσσεται με εξήγηση, σύγκριση, παραδείγματα, λειτουργίες ή συνέπειες. Για παράδειγμα, ένας σύντομος ορισμός της «ανακύκλωσης» δηλώνει ότι είναι η επεξεργασία χρησιμοποιημένων υλικών για την παραγωγή νέων. Ένας εκτεταμένος ορισμός μπορεί επιπλέον να αναφέρει ποια υλικά ανακυκλώνονται, ποια στάδια ακολουθούνται και πώς περιορίζεται η κατανάλωση πρώτων υλών.

Ο σύντομος ορισμός εξυπηρετεί όταν ζητείται συνοπτική απόδοση της σημασίας. Ο εκτεταμένος ορισμός είναι καταλληλότερος όταν ο αναγνώστης χρειάζεται βαθύτερη κατανόηση. Οι πρόσθετες πληροφορίες, όμως, πρέπει να εξηγούν την έννοια και όχι να απομακρύνονται από αυτήν.

Η δυσκολία των αφηρημένων εννοιών

Οι συγκεκριμένες έννοιες, όπως «θερμόμετρο» ή «γέφυρα», διαθέτουν γνωρίσματα που παρατηρούνται εύκολα. Οι αφηρημένες έννοιες, όπως η ελευθερία, η αξιοπρέπεια και η δικαιοσύνη, ορίζονται δυσκολότερα. Το περιεχόμενό τους είναι σύνθετο, εξαρτάται από το πεδίο συζήτησης και συχνά επιδέχεται διαφορετικές θεωρητικές προσεγγίσεις.

Σε τέτοιες περιπτώσεις δηλώνουμε πρώτα το πλαίσιο. Η «ελευθερία» μπορεί να εξεταστεί ως πολιτικό δικαίωμα, ως δυνατότητα προσωπικής επιλογής ή ως φιλοσοφικό ζήτημα. Έπειτα επιλέγουμε τα ουσιώδη γνωρίσματα και, αν χρειάζεται, διευκρινίζουμε τα όρια με αντίθεση ή παράδειγμα. Ο προσεκτικός ορισμός δεν εξαφανίζει κάθε διαφωνία· κάνει σαφές με ποια σημασία χρησιμοποιούμε τον όρο στη συγκεκριμένη συζήτηση.

Πώς συντάσσουμε έναν καλό ορισμό

Εντοπίζουμε την έννοια και τη σημασία που έχει στα συμφραζόμενα.
Βρίσκουμε την πλησιέστερη ευρύτερη κατηγορία της.
Επιλέγουμε τα γνωρίσματα που τη διακρίνουν ουσιαστικά.
Διατυπώνουμε τον ορισμό χωρίς άγνωστες, μεταφορικές ή κυκλικές εκφράσεις.
Ελέγχουμε αν περιλαμβάνει ακριβώς όσα πρέπει: ούτε ξένα στοιχεία ούτε ουσιώδεις παραλείψεις.