5. Κυριολεξία – Μεταφορά – Πολυσημία των λέξεων 🌈

Η σημασία γεννιέται μέσα στα συμφραζόμενα

Μια λέξη δεν ερμηνεύεται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο. Τα συμφραζόμενα δείχνουν ποια σημασία ενεργοποιείται κάθε φορά. Στη φράση «Η καρδιά στέλνει αίμα στο σώμα», η καρδιά δηλώνει όργανο. Στο «Το χωριό βρίσκεται στην καρδιά του βουνού» δηλώνει το κεντρικό σημείο, ενώ στο «Μίλησε με την καρδιά του» συνδέεται με τα ειλικρινή συναισθήματα.

Για να καταλάβουμε λοιπόν μια λέξη, δεν αρκεί να τη δούμε απομονωμένη. Εξετάζουμε με ποιες άλλες λέξεις συνδυάζεται, ποιο είναι το θέμα του λόγου, ποιος μιλά και με ποιον σκοπό.

Κυριολεκτική και μεταφορική χρήση

Στην κυριολεξία η λέξη αναφέρεται άμεσα σε αυτό που δηλώνει: «Το παιδί άνοιξε την πόρτα», «Το νερό πάγωσε». Στη μεταφορά ένα γνώρισμα περνά από μια έννοια σε άλλη: «Η συζήτηση άνοιξε δρόμους», «Το βλέμμα του πάγωσε την αίθουσα».

Η μεταφορά βασίζεται σε μια νοητή σύνδεση. Λέμε «κοφτερό μυαλό», επειδή συνδέουμε την ταχύτητα και την ακρίβεια της σκέψης με την αποτελεσματικότητα μιας κοφτερής λεπίδας. Λέμε «πνίγεται στις υποχρεώσεις», επειδή η αδυναμία του ανθρώπου να ανασάνει παραλληλίζεται με την πίεση από υπερβολικά πολλές απαιτήσεις.

Η μεταφορά κάνει τον λόγο παραστατικό και συμπυκνώνει σύνθετα νοήματα. Δεν ανήκει μόνο στη λογοτεχνία. Τη χρησιμοποιούμε καθημερινά, στη δημοσιογραφία, στην πολιτική και στις επιστήμες: οικονομική ύφεση, κύμα αντιδράσεων, αλυσίδα γεγονότων, ιός υπολογιστή.

Δήλωση και συνυποδήλωση

Η δήλωση είναι η άμεση σημασία που αναγνωρίζουν οι ομιλητές. Η λέξη λευκός, για παράδειγμα, δηλώνει ένα χρώμα. Η συνυποδήλωση περιλαμβάνει όσα υποβάλλει η λέξη πέρα από αυτή τη βασική πληροφορία. Το λευκό μπορεί να συνδέεται με την αγνότητα, την ειρήνη ή την παράδοση, ανάλογα με την περίσταση.

Οι συνυποδηλώσεις δεν είναι πάντα ίδιες για όλους. Επηρεάζονται από την εποχή, τον πολιτισμό, τις προσωπικές εμπειρίες και το επικοινωνιακό πλαίσιο. Γι’ αυτό σε ένα κείμενο εξετάζουμε όχι μόνο «τι σημαίνει» μια λέξη αλλά και «τι αίσθηση ή αξιολόγηση προκαλεί».

Πολυσημία: μία λέξη, περισσότερες συνδεδεμένες σημασίες

Πολυσημία έχουμε όταν ο ίδιος λεκτικός τύπος χρησιμοποιείται με διαφορετικές αλλά συγγενικές σημασίες. Η λέξη ρίζα μπορεί να δηλώνει μέρος φυτού, την προέλευση μιας οικογένειας, την αιτία ενός προβλήματος ή μαθηματική έννοια. Οι σημασίες δεν είναι τυχαίες: όλες διατηρούν την ιδέα της βάσης ή της προέλευσης.

Παρόμοια, το ρήμα δίνω αλλάζει περιεχόμενο ανάλογα με το συμπλήρωμά του: δίνω ένα βιβλίο σημαίνει παραχωρώ, δίνω εξετάσεις σημαίνει εξετάζομαι, δίνω χαρά σημαίνει προκαλώ, ενώ δίνω μια δεξίωση σημαίνει οργανώνω. Η επιλογή ακριβέστερου συνωνύμου αποκαλύπτει κάθε ιδιαίτερη σημασία.

Πολυσημία και ομωνυμία

Η πολυσημία δεν πρέπει να συγχέεται με την ομωνυμία. Στην πολυσημία υπάρχει νοηματικός δεσμός: το φύλλο του δέντρου, του βιβλίου και της ζύμης συνδέεται με την ιδέα μιας λεπτής, επίπεδης επιφάνειας. Στην ομωνυμία πρόκειται για διαφορετικές λέξεις που συμπίπτουν στην προφορά ή στη γραφή: το φύλο («βιολογική ή κοινωνική κατηγορία») και το φύλλο («λεπτή επιφάνεια») ακούγονται το ίδιο, αλλά δεν έχουν κοινή σημασία. Το λεξικό και η ετυμολογία βοηθούν όταν η διάκριση δεν είναι προφανής.

Μεταφορές και ιδιωματικές εκφράσεις

Μερικές μεταφορές γίνονται τόσο συνηθισμένες, ώστε εντάσσονται σταθερά στο λεξιλόγιο: πόδι του τραπεζιού, κεφάλι της παρέας, παράθυρο στην οθόνη. Άλλες σχηματίζουν ιδιωματικές εκφράσεις, όπως «τα έκανε θάλασσα» (= απέτυχε), «έγινε καπνός» (= εξαφανίστηκε γρήγορα) και «ρίχνει λάδι στη φωτιά» (= οξύνει μια σύγκρουση).

Σε μια τέτοια έκφραση δεν αντικαθιστούμε ελεύθερα κάθε λέξη με συνώνυμό της. Το «έγινε καπνός» είναι καθιερωμένο, ενώ το «έγινε ατμός» δεν μεταφέρει συμβατικά το ίδιο νόημα. Η σημασία ανήκει στον συνδυασμό ως σύνολο.

Ονόματα ζώων χρησιμοποιούνται επίσης μεταφορικά για ανθρώπινες ιδιότητες: λιοντάρι για τον γενναίο, χαμαιλέοντας για όποιον αλλάζει στάση ανάλογα με το συμφέρον του. Αυτές οι χρήσεις είναι έντονες και αξιολογικές· χρειάζεται προσοχή, επειδή μπορεί να λειτουργούν ως προσβολές ή στερεότυπα.

Πώς αλλάζουν οι σημασίες με τον χρόνο

Η γλώσσα μεταβάλλεται μαζί με την κοινωνία. Νέα αντικείμενα, θεσμοί και αντιλήψεις οδηγούν τις λέξεις σε σημασιολογική μεταβολή. Βασικοί τρόποι μεταβολής είναι:

• διεύρυνση: η λέξη καλύπτει περισσότερες περιπτώσεις από παλαιότερα· ο χορηγός δεν αφορά πια μόνο συγκεκριμένο δημόσιο θεσμό της αρχαιότητας αλλά κάθε πρόσωπο ή φορέα που προσφέρει οικονομική υποστήριξη,
• στένωση: η λέξη περιορίζεται σε ειδικότερη σημασία· ο ποιητής, από κάθε δημιουργό ή κατασκευαστή, έφτασε να δηλώνει κυρίως αυτόν που γράφει ποιήματα,
• υποβάθμιση: η σημασία αποκτά αρνητικότερη αξιολόγηση,
• αναβάθμιση: η σημασία αποκτά θετικότερη ή περισσότερο τιμητική αξιολόγηση.

Η ιστορική μεταβολή διαφέρει από τη συγχρονική πολυσημία. Στην πρώτη συγκρίνουμε σημασίες διαφορετικών εποχών. Στη δεύτερη παρατηρούμε περισσότερες σημασίες που είναι διαθέσιμες την ίδια χρονική περίοδο. Μια παλαιότερη σημασία μπορεί να χαθεί, αλλά μπορεί και να συνυπάρχει με τη νεότερη.

Μια πρακτική μέθοδος ερμηνείας

Όταν συναντάμε μια λέξη με πολλές πιθανές σημασίες:

1. Διαβάζουμε ολόκληρη την πρόταση και την ευρύτερη παράγραφο.
2. Εντοπίζουμε τις λέξεις με τις οποίες συνδυάζεται.
3. Ελέγχουμε αν η χρήση είναι κυριολεκτική, μεταφορική ή ιδιωματική.
4. Αποδίδουμε το νόημα με μια ακριβέστερη λέξη ή σύντομη περίφραση.
5. Συμβουλευόμαστε λεξικό όταν χρειάζεται, επιλέγοντας τη σημασία που ταιριάζει στο συγκεκριμένο παράδειγμα.

Έτσι, στο «Η ομάδα χάραξε νέα πορεία», το χάραξε αποδίδεται ως «σχεδίασε» και η πορεία ως «κατεύθυνση δράσης». Η ερμηνεία δεν προκύπτει από τις λέξεις μία μία, αλλά από τη συνεργασία τους μέσα στο μήνυμα.