Γιατί ένα τραγούδι σε κάνει να κλαις σε ξένη γλώσσα 🎨

Άκουσες ποτέ ένα τραγούδι σε γλώσσα που δεν καταλαβαίνεις καθόλου —κορεάτικα, ας πούμε, ή ισλανδικά— και ένιωσες κάτι έντονο, χωρίς να ξέρεις τι λένε ακριβώς οι στίχοι; Ή στάθηκες σε ένα γήπεδο ανάμεσα σε χιλιάδες αγνώστους και, τη στιγμή του γκολ, αγκάλιασες τον διπλανό σου σαν να τον ήξερες μια ζωή; Κάτι ανάλογο συμβαίνει και μπροστά σε ένα καλό έργο τέχνης: σε ενώνει με ανθρώπους που δεν έχεις γνωρίσει, μέσα από ένα κανάλι επικοινωνίας πολύ πιο άμεσο από την καθημερινή γλώσσα. Αυτή η ενότητα εξετάζει δύο πράγματα που μοιάζουν ξεχωριστά αλλά είναι στην πραγματικότητα δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: τι είναι η τέχνη και ποιος ρόλος της αναλογεί στη ζωή μας, και τι σημαίνει να κρίνεις ένα έργο τέχνης — τι κάνει μια κριτική αξιόπιστη και τι την υποβιβάζει σε απλή γνώμη.

Α. Η τέχνη: μεταξύ ατόμου και κόσμου

Η τέχνη ως γέφυρα, όχι ως στολίδι

Η πιο διαδεδομένη παρανόηση για την τέχνη είναι ότι είναι διακοσμητική — κάτι που μπαίνει πάνω από τις «σοβαρές» ανθρώπινες ανάγκες (τροφή, στέγη, δουλειά) σαν επιδόρπιο. Η αλήθεια είναι σχεδόν το αντίθετο: η τέχνη λειτουργεί ως ένας από τους ελάχιστους τρόπους με τους οποίους ένας άνθρωπος μπορεί να μεταφέρει σε άλλον κάτι που καμία εξήγηση δεν αποδίδει πλήρως — ένα συναίσθημα, μια εμπειρία, μια στιγμή που δεν χωράει σε πρόταση.

Σκέψου το εξής: αν προσπαθήσεις να περιγράψεις σε λόγια τι νιώθεις βλέποντας το ηλιοβασίλεμα από ένα μέρος που αγαπάς, κάθε περιγραφή θα μείνει λίγο πιο κάτω από το ίδιο το συναίσθημα. Ένας ζωγράφος, όμως, μπορεί να αποδώσει εκείνο το φως με τρόπο που, όταν το δεις, λες «ναι, ακριβώς αυτό». Η τέχνη δεν εξηγεί το συναίσθημα — το μεταδίδει απευθείας. Γι' αυτό λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα σε ανθρώπους: δημιουργεί μια στιγμή κοινής εμπειρίας εκεί όπου η καθημερινή γλώσσα δεν φτάνει.

Το άτομο γυρίζει στην ομάδα

Υπάρχει μια ακόμη διάσταση σε αυτή τη λειτουργία της τέχνης, λίγο πιο σύνθετη. Ο καλλιτέχνης, όταν δημιουργεί, ξεκινάει συνήθως από κάτι απόλυτα προσωπικό — μια δική του εμπειρία, μια δική του πληγή, μια δική του χαρά. Όμως το αποτέλεσμα, αν είναι πετυχημένο, δεν μένει κλεισμένο σε αυτόν· γίνεται κοινό κτήμα. Ένα τραγούδι που έγραψε κάποιος για τον δικό του χωρισμό γίνεται, μόλις κυκλοφορήσει, το τραγούδι του χωρισμού χιλιάδων ανθρώπων που δεν έχουν καμία σχέση με την αρχική ιστορία. Το εντελώς ατομικό μετατρέπεται σε κάτι που όλοι αναγνωρίζουν ως δικό τους.

Αυτή η κίνηση —από το βαθιά προσωπικό στο κοινό, στο συλλογικό— είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική λειτουργία της τέχνης: το άτομο, μέσα από το έργο του, δεν απομονώνεται αλλά επιστρέφει στην ομάδα, βρίσκει τον τρόπο να ανήκει, χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσει τίποτα με λόγια. Δεν είναι τυχαίο ότι οι πιο δημοφιλείς στίχοι στα social media δεν είναι πάντα οι πιο «έξυπνοι», αλλά αυτοί που κάποιος διαβάζει και σκέφτεται «αυτό το έγραψα εγώ, απλώς δεν το ήξερα».

Το ερώτημα «τέχνη για την τέχνη» εναντίον δεσμευμένης τέχνης

Ένα κλασικό ερώτημα, που επανέρχεται σε κάθε γενιά με νέα ενδύματα, είναι αν η τέχνη οφείλει να «υπηρετεί» κάτι έξω από τον εαυτό της —μια ιδέα, έναν σκοπό, μια πολιτική θέση— ή αν πρέπει να μένει αφοσιωμένη μόνο στην ίδια την αισθητική τελειότητα, χωρίς να «βάζει πλάτη» πουθενά αλλού. Η φράση «τέχνη για την τέχνη» (στα γαλλικά l'art pour l'art) εκφράζει ακριβώς αυτή τη δεύτερη θέση: το έργο τέχνης δικαιολογείται από μόνο του, από την ομορφιά και την αρτιότητά του, χωρίς να χρειάζεται να «χρησιμεύει» σε κάτι.

Απέναντι σε αυτή τη θέση στέκεται η ιδέα της στρατευμένης τέχνης: ο καλλιτέχνης έχει ευθύνη απέναντι στην εποχή του, οφείλει να παίρνει θέση, να σχολιάζει, ίσως και να αγωνίζεται μέσα από το έργο του. Σκέψου πόσο ζωντανή είναι ακόμη αυτή η αντιπαράθεση σήμερα: υπάρχουν καλλιτέχνες που δηλώνουν ανοιχτά ότι η μουσική τους ή το σινεμά τους έχει πολιτικό μήνυμα, και άλλοι που θεωρούν ότι η τέχνη «μολύνεται» όταν μπαίνει στην υπηρεσία μιας παράταξης — ότι πρέπει να μείνει ελεύθερη, χωρίς να γίνεται εργαλείο προπαγάνδας.

Η πιο ισορροπημένη θέση —αυτή στην οποία καταλήγουν συνήθως οι σοβαρές συζητήσεις για το θέμα— δεν είναι κανένα από τα δύο άκρα. Ένα έργο τέχνης δεν χρειάζεται να διδάσκει ρητά ένα μάθημα για να έχει αξία, αλλά αδύνατον είναι και να μείνει εντελώς «καθαρό» από την εποχή του: κάθε μεγάλος καλλιτέχνης αντανακλά, θέλει δεν θέλει, τους αγώνες, τις αγωνίες και τις αξίες της περιόδου στην οποία ζει. Ακόμη κι ένα τραγούδι που μιλάει «μόνο» για έρωτα κουβαλάει μέσα του τον τρόπο που η εποχή του καταλαβαίνει τον έρωτα.

Ο ρόλος του θεατή: από παθητικός καταναλωτής σε ενεργητικός δέκτης

Υπάρχει, τέλος, μια πλευρά της τέχνης που αφορά όχι τον δημιουργό αλλά εμάς, το κοινό. Η τέχνη δεν «λειτουργεί» αυτόματα σε όποιον τη συναντά — χρειάζεται κάποιος βαθμό εξοικείωσης για να την προσλάβεις πλήρως. Ένας θεατής που έχει δει πολλές ταινίες, που έχει διαβάσει, που έχει ακούσει πολλή μουσική, αντιλαμβάνεται λεπτομέρειες, αναφορές και επιλογές που σε κάποιον χωρίς αυτή την «εκπαίδευση του βλέμματος» περνούν εντελώς απαρατήρητες. Αυτό δεν σημαίνει ότι χρειάζεται πτυχίο για να απολαύσεις μια ταινία· σημαίνει ότι όσο πιο ενεργητικός δέκτης γίνεσαι, τόσο περισσότερα παίρνεις από αυτό που βλέπεις ή ακούς.

Σκέψου τη διαφορά ανάμεσα σε δύο θεατές της ίδιας ταινίας: ο ένας τη βλέπει μία φορά, στα γρήγορα, με το κινητό δίπλα του· ο άλλος προσέχει τη μουσική, το πώς είναι φωτισμένη μια σκηνή, γιατί ο σκηνοθέτης επέλεξε να δείξει κάτι από συγκεκριμένη γωνία. Και οι δύο «είδαν» την ίδια ταινία, αλλά ο δεύτερος πήρε πολύ περισσότερα από αυτήν. Αυτή η ικανότητα δεν είναι έμφυτη — καλλιεργείται, ακριβώς όπως καλλιεργείται η ικανότητα να αναγνωρίζεις έναν καλό παίκτη σε ένα άθλημα που παρακολουθείς συστηματικά, σε αντίθεση με κάποιον που το βλέπει σπάνια.

Β. Η κριτική έργου τέχνης

Τι είναι πραγματικά η κριτική

Ο πιο απλός ορισμός που μπορούμε να δώσουμε είναι αυτός: κριτική είναι η συστηματική εξέταση ενός έργου τέχνης, βασισμένη σε συγκεκριμένα κριτήρια, που καταλήγει σε μια αιτιολογημένη κρίση για την αξία του. Δύο λέξεις σε αυτόν τον ορισμό είναι κρίσιμες: «συστηματική» και «αιτιολογημένη». Δεν αρκεί να πεις «μου άρεσε» ή «δεν μου άρεσε» — αυτό είναι σχόλιο, όχι κριτική. Η κριτική οφείλει να εξηγεί το γιατί: ποια στοιχεία του έργου στηρίζουν την κρίση, με ποια κριτήρια μετράται η επιτυχία ή η αποτυχία του.

Σκέψου τη διαφορά ανάμεσα σε ένα σχόλιο κάτω από μια ανάρτηση («χάλια η ταινία, βαρέθηκα») και σε μια πραγματική κριτική σε ένα ειδησεογραφικό site ή κανάλι κριτικής κινηματογράφου, που εξηγεί: το σενάριο χάνει ρυθμό στο δεύτερο μισό, η ερμηνεία του πρωταγωνιστή δεν πείθει σε συγκεκριμένες σκηνές, αλλά η φωτογραφία και η μουσική λειτουργούν εξαιρετικά. Το δεύτερο δίνει στον αναγνώστη κάτι χρήσιμο: του εξηγεί γιατί, με τρόπο που μπορεί να ελέγξει, να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει με επιχειρήματα — όχι μόνο να αποδεχτεί ή να απορρίψει μια ετυμηγορία.

Ο κριτικός απέναντι στον δημιουργό: συνεργάτης ή αντίπαλος;

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες συζητήσεις γύρω από την κριτική αφορά τη σχέση ανάμεσα σε αυτόν που κρίνει και σε αυτόν που δημιούργησε. Υπάρχει μια εικόνα —αρκετά διαδεδομένη, ιδίως ανάμεσα σε δημιουργούς που έχουν δεχτεί σκληρή κριτική— σύμφωνα με την οποία ο κριτικός στέκεται απέναντι στον καλλιτέχνη σαν δικαστής απέναντι σε κατηγορούμενο: βγάζει ετυμηγορία, «καταδικάζει» ή «αθωώνει» το έργο, χωρίς οι δύο πλευρές να έχουν πραγματικό διάλογο.

Υπάρχει όμως και μια εντελώς διαφορετική οπτική, πιο γόνιμη: ο κριτικός δεν λειτουργεί απέναντι στο έργο αλλά μέσα από αυτό — το χρησιμοποιεί ως αφετηρία για τη δική του σκέψη, το φωτίζει από γωνίες που ίσως ο ίδιος ο δημιουργός δεν είχε συνειδητά σκεφτεί, και έτσι, τελικά, εμπλουτίζει και τη δική του κατανόηση του έργου αλλά και αυτή των αναγνωστών του. Σε αυτή την οπτική, η κριτική δεν είναι εχθρική πράξη απέναντι στη δημιουργία — είναι συνέχειά της, μια δεύτερη ζωή που αποκτά το έργο μέσα από το βλέμμα κάποιου άλλου.

Στην πράξη, και οι δύο δυναμικές συνυπάρχουν. Ένας δημιουργός —είτε μιλάμε για σκηνοθέτη, είτε για τραγουδοποιό, είτε για συγγραφέα— νιώθει συχνά την κριτική σαν κρίση επί του προσώπου του, γιατί το έργο είναι κομμάτι του εαυτού του. Ο καλός κριτικός, όμως, δεν κρίνει τον άνθρωπο· κρίνει το αποτέλεσμα της δουλειάς του, με όρους που μπορούν να συζητηθούν λογικά.

Η κριτική δεν είναι ουδέτερη — και δεν χρειάζεται να είναι

Ίσως το πιο δύσκολο σημείο να το κατανοήσει κανείς είναι το εξής: η κριτική δεν γίνεται ποτέ από ένα ουδέτερο, «άχρωμο» σημείο. Κάθε κριτικός κρίνει μέσα από συγκεκριμένες αξίες —αισθητικές, κοινωνικές, ακόμη και ηθικές— και αυτό δεν είναι ελάττωμα της κριτικής αλλά η ίδια της η φύση. Το ζήτημα δεν είναι αν η κριτική έχει σκοπιά (πάντα έχει), αλλά αν αυτή η σκοπιά είναι συνειδητή, ξεκάθαρη και συνεπής με τον εαυτό της, ή αν είναι τυχαία και ασυνάρτητη.

Μια κριτική χωρίς σαφή κριτήρια μοιάζει με πυξίδα που δείχνει τυχαία κατεύθυνση κάθε φορά: σήμερα επαινεί κάτι για έναν λόγο, αύριο επικρίνει κάτι παρόμοιο για τον αντίθετο λόγο, χωρίς συνέπεια. Αντίθετα, μια κριτική με ξεκάθαρα κριτήρια —ακόμη κι αν κάποιος διαφωνεί μαζί της— είναι χρήσιμη, γιατί ο αναγνώστης ξέρει πώς σκέφτεται ο κριτικός και μπορεί να αξιολογήσει ανάλογα την κρίση του. Σκέψου το: όταν ακολουθείς έναν κριτικό ταινιών ή έναν influencer που κρίνει παιχνίδια, δεν χρειάζεται πάντα να συμφωνείς μαζί του — αρκεί να ξέρεις τι εκτιμά (π.χ. πρωτότυπο σενάριο, καλή μουσική, ρεαλιστικά γραφικά) για να μεταφράζεις τη γνώμη του σε κάτι χρήσιμο για σένα.

Ποιος αλλάζει: το έργο ή αυτός που το βλέπει;

Ένα ακόμη ενδιαφέρον φαινόμενο είναι πως η κριτική για το ίδιο έργο αλλάζει με τον καιρό, χωρίς το έργο να έχει αλλάξει ούτε μία λέξη ή πινελιά. Ταινίες που, όταν βγήκαν, θεωρήθηκαν αποτυχίες, σήμερα διδάσκονται ως κλασικά· τραγούδια που αγνοήθηκαν αρχικά έγιναν αργότερα «ύμνοι» μιας γενιάς. Αυτό δεν συμβαίνει επειδή το έργο άλλαξε, αλλά επειδή άλλαξε το πλαίσιο μέσα στο οποίο το βλέπουμε: οι αξίες, οι ανησυχίες, οι εμπειρίες της κάθε γενιάς επηρεάζουν το τι βλέπει κανείς μέσα σε ένα έργο τέχνης.

Αυτό δείχνει κάτι σημαντικό: η κριτική δεν είναι ποτέ η «τελική», οριστική λέξη πάνω σε ένα έργο. Είναι μια συνάντηση ανάμεσα στο έργο και σε μια συγκεκριμένη εποχή, με τα δικά της ερωτήματα. Γι' αυτό ένα βιβλίο ή μια ταινία μπορεί να «ξαναδιαβάζεται» ή να «ξαναβλέπεται» κριτικά μετά από δεκαετίες, και να αποκαλύπτει νέες πλευρές που κανείς δεν είχε προσέξει αρχικά.

Γιατί έχει σημασία

Το να μάθεις να μιλάς σοβαρά για την τέχνη —τι σε συγκινεί και γιατί, τι θεωρείς πετυχημένο και με ποια κριτήρια— δεν είναι δεξιότητα που χρησιμεύει μόνο σε ένα μάθημα λογοτεχνίας ή σε μια αίθουσα μουσείου. Είναι, βαθύτερα, μια άσκηση κριτικής σκέψης που εφαρμόζεις καθημερινά, κάθε φορά που αξιολογείς οτιδήποτε βλέπεις, ακούς ή διαβάζεις: μια ταινία στο streaming, ένα άλμπουμ που μόλις κυκλοφόρησε, ακόμη και μια ανάρτηση που κυκλοφορεί viral. Η ικανότητα να ξεχωρίζεις την αυθόρμητη αντίδραση («μου αρέσει / δεν μου αρέσει») από την τεκμηριωμένη κρίση («λειτουργεί επειδή…») είναι η ίδια ικανότητα που χρειάζεσαι για να μη σε παρασύρει η πρώτη εντύπωση σε κάθε πεδίο της ζωής σου — από το τι διαβάζεις στην είδηση μέχρι το πώς αξιολογείς ένα επιχείρημα σε μια συζήτηση. Και το να καταλάβεις ότι η τέχνη λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα σε ανθρώπους σε βοηθά να εκτιμήσεις κάτι που συχνά ξεχνάμε: πως, ανάμεσα σε όλα όσα μας χωρίζουν, υπάρχουν ελάχιστα πράγματα τόσο ικανά να μας ενώνουν όσο μια κοινή συγκίνηση μπροστά σε κάτι όμορφο.