Το Λεξιλόγιο της Λογοτεχνικής Κριτικής 🖋️

Δοκίμασε κάτι: γράψε μια κριτική για το τελευταίο βιβλίο ή τη σειρά που είδες, χωρίς να χρησιμοποιήσεις καμία από τις λέξεις «καλό», «ωραίο» ή «βαρετό». Δύσκολο, έτσι; Κι όμως αυτές οι τρεις λέξεις είναι ό,τι πιο συχνά γράφουν οι μαθητές σε μια βιβλιοκριτική — και ό,τι πιο άχρωμο υπάρχει. Η λογοτεχνική κριτική έχει το δικό της λεξιλόγιο, ακριβώς επειδή «καλό» δεν λέει τίποτα σε κανέναν: δεν εξηγεί γιατί κάτι πέτυχε ή απέτυχε. Ο σκοπός αυτής της ενότητας είναι να αποκτήσεις εργαλεία —συγκεκριμένα επίθετα και ρήματα— για κάθε πτυχή ενός λογοτεχνικού έργου, ώστε η κρίση σου να γίνεται πειστική αντί για αόριστη.

Γιατί χρειάζεσαι ειδικό λεξιλόγιο

Όταν λες ότι μια ταινία είναι «καλή», ο συνομιλητής σου δεν μαθαίνει τίποτα παραπάνω από το ότι σου άρεσε. Όταν όμως λες ότι το σενάριο έχει «πρωτότυπη πλοκή» και «πειστικό ύφος», δίνεις στον άλλον δύο συγκεκριμένους λόγους να σε εμπιστευτεί ή να διαφωνήσει μαζί σου. Αυτή είναι η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα σε μια απλή γνώμη και σε μια κριτική: η κριτική στηρίζεται σε κριτήρια, και κάθε κριτήριο έχει το δικό του λεξιλόγιο.

Στη βιβλιοκριτική αυτά τα κριτήρια χωρίζονται σε επτά περίπου πεδία: η γλώσσα του βιβλίου, ο διάλογος, το ύφος, η περιγραφή-αφήγηση, η πλοκή, οι χαρακτήρες, η ατμόσφαιρα — και συμπληρωματικά, το ίδιο το βιβλίο ως αντικείμενο και ο συγγραφέας ως δημιουργός. Ας τα δούμε ένα-ένα.

Γλώσσα και ύφος: το «πώς» γράφτηκε το κείμενο

Η γλώσσα αφορά τον τρόπο έκφρασης σε επίπεδο λέξεων και προτάσεων: μπορεί να είναι μεταφορική ή κατανοητή, πλούσια ή φτωχή, ρητορική ή προσωπική. Το ύφος είναι κάτι ευρύτερο: η συνολική «φωνή» και ατμόσφαιρα που αφήνει η γραφή ενός συγγραφέα. Σκέψου τη διαφορά ανάμεσα σε ένα μήνυμα που στέλνεις σε φίλο και σε μια επίσημη αίτηση — το περιεχόμενο μπορεί να είναι το ίδιο, αλλά το ύφος αλλάζει τελείως.

Τα επίθετα για το ύφος συχνά έρχονται σε ζεύγη αντιθέτων, κάτι που σε βοηθά να εντοπίσεις γρήγορα πού βρίσκεται ένα κείμενο:

Διάλογος, περιγραφή, αφήγηση: πώς «κινείται» το κείμενο

Ο διάλογος κρίνεται με άλλα κριτήρια: πόσο ζωντανός και φυσικός ακούγεται —δηλαδή αν μοιάζει με πραγματική ομιλία ή με κάτι στημένο— και πόσο έξυπνος ή αντίθετα απλοϊκός είναι. Σκέψου τον διάλογο σε μια καλή σειρά: οι ατάκες μοιάζουν αυθόρμητες, όχι σαν να τις διάβασε κάποιος από χαρτί. Αυτό είναι το «ζωντανός».

Η περιγραφή και η αφήγηση διαθέτουν το πλουσιότερο λεξιλόγιο, γιατί εκεί κρίνεται πόση δουλειά έκανε ο συγγραφέας στη λεπτομέρεια. Μπορεί να είναι διεξοδική (αναλυτική, σε βάθος) ή γενική, παραστατική (που δημιουργεί ζωντανή εικόνα στο μυαλό) ή επιπόλαια (πρόχειρη, χωρίς προσοχή). Μια περιγραφή μπορεί να είναι ρεαλιστική —πιστή στην πραγματικότητα— ή ρομαντική —εξιδανικευμένη, φορτισμένη με συναίσθημα.

Πλοκή και χαρακτήρες: το «τι» συμβαίνει και σε ποιον

Η πλοκή —η αλληλουχία των γεγονότων μιας ιστορίας— κρίνεται κυρίως ως προς την πρωτοτυπία (πρωτότυπη αντί για κοινή, δηλαδή κλισέ) και τη συνοχή της (ολοκληρωμένη αντί για ημιτελής, δηλαδή αν όλα τα νήματα κλείνουν ή μένουν στη μέση). Σκέψου πόσες φορές έχεις παρατήσει μια σειρά επειδή η τελευταία σεζόν άφησε ερωτήματα αναπάντητα χωρίς λόγο — αυτό είναι ακριβώς το «ημιτελής».

Οι χαρακτήρες αξιολογούνται με ένα δικό τους σύνολο ρημάτων που περιγράφουν πώς «στήνονται» μέσα στο κείμενο: διαγράφονται (σχεδιάζονται σε γενικές γραμμές), ψυχογραφούνται (αναλύεται η εσωτερική τους ζωή), πείθουν ή δεν πείθουν. Ένας χαρακτήρας που «δεν πείθει» είναι αυτός που κάνει κάτι στην ιστορία μόνο και μόνο επειδή το χρειάζεται η πλοκή, όχι επειδή βγαίνει λογικά από την προσωπικότητά του — το κλασικό «γιατί το έκανε αυτό ο ήρωας;» που ρωτάς βλέποντας μια ταινία με κακό σενάριο.

Ατμόσφαιρα, βιβλίο, συγγραφέας: το κλίμα και το πλαίσιο

Η ατμόσφαιρα είναι το συναισθηματικό «κλίμα» που αφήνει το κείμενο στον αναγνώστη — υποβλητική (που σε βάζει βαθιά σε μια διάθεση), καταθλιπτική, ευχάριστη. Το βιβλίο ως αντικείμενο κρίνεται με δικά του ρήματα που περιγράφουν την πορεία του στον κόσμο: κυκλοφόρησε, βραβεύτηκε, επικρίθηκε (δέχτηκε αρνητική κριτική), άντεξε στον χρόνο (παρέμεινε σημαντικό δεκαετίες μετά). Τέλος ο συγγραφέας χαρακτηρίζεται ως δημιουργός: ευφάνταστος, ρεαλιστής, σατιρικός, ψυχογράφος (που εμβαθύνει στην ψυχολογία των προσώπων).

Πώς να χτίσεις μια πρόταση κριτικής

Το λεξιλόγιο από μόνο του δεν κάνει την κριτική — χρειάζεται να συνδυαστεί σωστά. Μια δυνατή πρόταση κριτικής συχνά έχει τη μορφή: [κριτήριο] + [επίθετο] + [αιτιολόγηση]. Για παράδειγμα: «Η αφήγηση είναι διεξοδική, καθώς ο συγγραφέας αφιερώνει σελίδες ολόκληρες στην περιγραφή ενός και μόνο δωματίου» — πολύ πιο δυνατό από ένα απλό «περιγράφει πολύ αναλυτικά». Πρόσεξε επίσης ότι τα ζεύγη αντιθέτων (γενική ≠ λεπτομερειακή, ζωντανή ≠ ψυχρή) σου δίνουν έτοιμο τον άξονα πάνω στον οποίο τοποθετείς την κρίση σου: δεν λες απλώς «είναι ζωντανή», αλλά «είναι ζωντανή, όχι ψυχρή, γιατί...».

Γιατί έχει σημασία

Αυτό το λεξιλόγιο δεν χρησιμεύει μόνο για μια βιβλιοκριτική στο σχολείο. Κάθε φορά που γράφεις μια κριτική για ταινία στο Letterboxd, σχολιάζεις ένα άλμπουμ κάτω από ένα review video ή υπερασπίζεσαι γιατί ένα βιβλίο άξιζε το βραβείο του, χρησιμοποιείς ακριβώς αυτόν τον μηχανισμό: συγκεκριμένο κριτήριο, ακριβές επίθετο, αιτιολόγηση. Η ικανότητα να μετατρέπεις ένα αόριστο «μου άρεσε» σε ένα τεκμηριωμένο «πείθει επειδή...» είναι στην ουσία κριτική σκέψη — και δεν σε εξυπηρετεί μόνο μπροστά σε ένα βιβλίο, αλλά μπροστά σε κάθε άποψη που καλείσαι να υποστηρίξεις ή να αμφισβητήσεις.