Προβολή και διαφοροποίηση της είδησης 📰
Άνοιξε το κινητό σου και δες τα πρωτοσέλιδα τεσσάρων διαφορετικών ειδησεογραφικών σελίδων την ίδια ακριβώς στιγμή. Το ίδιο γεγονός —ας πούμε μια απεργία, μια δίκη, μια δήλωση πολιτικού— σε μία σελίδα καταλαμβάνει όλη την οθόνη με τεράστιο τίτλο, σε άλλη είναι μια μικρή είδηση στο πλάι, και σε μια τρίτη απλώς δεν υπάρχει. Κανείς δεν είπε ψέματα, κανείς δεν σχολίασε ανοιχτά. Κι όμως, το αποτέλεσμα είναι τρεις εντελώς διαφορετικές εντυπώσεις για το ίδιο γεγονός. Αυτό ακριβώς είναι η προβολή της είδησης: η υποκειμενικότητα δεν χρειάζεται λόγια για να υπάρξει.
Η αντικειμενικότητα που δεν είναι ποτέ απόλυτη
Έμαθες ήδη ότι το σχόλιο είναι το κομμάτι μιας είδησης όπου ο δημοσιογράφος εκφράζει ανοιχτά τη γνώμη του. Θα περίμενες λοιπόν ότι μια είδηση χωρίς σχόλιο —μια απλή καταγραφή του «τι έγινε»— είναι καθαρά αντικειμενική. Στην πραγματικότητα κάτι τέτοιο σχεδόν ποτέ δεν συμβαίνει, γιατί η υποκειμενικότητα δεν κρύβεται μόνο στις λέξεις που γράφει κάποιος, αλλά και στις αποφάσεις που παίρνει πριν καν γράψει μία πρόταση.
Σκέψου μια εφημερίδα ή ένα ειδησεογραφικό site που πρέπει να αποφασίσει: αυτή η είδηση θα μπει πρώτη στη σελίδα ή θα θαφτεί κάπου χαμηλά; Θα πάρει έναν τίτλο δύο γραμμών με έντονα γράμματα ή μια μικρή αναφορά τριών λέξεων; Θα αναλυθεί σε δέκα παραγράφους ή θα χωρέσει σε δύο; Θα δημοσιευτεί καν; Καμία από αυτές τις αποφάσεις δεν είναι σχόλιο με τη στενή έννοια —δεν λέει κανείς «αυτό είναι σωστό» ή «αυτό είναι λάθος»— αλλά όλες μαζί διαμορφώνουν πόσο σημαντικό, πόσο επείγον ή πόσο αμελητέο θα φανεί το γεγονός στα μάτια του αναγνώστη. Αυτή η διαδικασία λέγεται προβολή της είδησης, και είναι υποκειμενική ακριβώς επειδή εξαρτάται από το ποιος αποφασίζει και ποια είναι η στάση του απέναντι στο γεγονός.
Φαντάσου ότι ανακοινώνεται αύξηση στις τιμές των εισιτηρίων συγκοινωνιών. Μια εφημερίδα που τάσσεται υπέρ της κυβέρνησης μπορεί να τη βάλει σε μικρή είδηση με τίτλο «Αναπροσαρμογή κομίστρου». Μια άλλη, αντίθετη στην κυβερνητική πολιτική, μπορεί να τη βάλει πρωτοσέλιδο με τίτλο «Νέο χτύπημα στην τσέπη των πολιτών». Το γεγονός είναι ένα. Η προβολή του, δύο εντελώς διαφορετικές εμπειρίες ανάγνωσης.
Ποιοι μηχανισμοί διαφοροποιούν την προβολή
Η διαφοροποίηση —δηλαδή το πόσο διαφορετικά εμφανίζεται η ίδια είδηση σε διαφορετικά μέσα— στηρίζεται σε συγκεκριμένα, παρατηρήσιμα στοιχεία. Δεν χρειάζεται να διαβάσεις προσεκτικά ολόκληρο το κείμενο για να τα εντοπίσεις· αρκεί να κοιτάξεις τη μορφή.
| Στοιχείο προβολής | Τι δείχνει |
|---|---|
| Ο τίτλος (μέγεθος, ένταση, λέξεις) | Πόσο δραματικό ή ουδέτερο θέλει να φανεί το γεγονός |
| Η θέση στη σελίδα ή στην αρχική οθόνη | Πόσο σημαντικό θεωρείται σε σχέση με άλλες ειδήσεις |
| Η έκταση του κειμένου | Πόση «αξία είδησης» του αποδίδεται |
| Η παρουσία ή απουσία φωτογραφίας/βίντεο | Πόσο θέλει το μέσο να τραβήξει την προσοχή πάνω του |
| Η απλή απουσία της είδησης | Η πιο ακραία μορφή προβολής: η επιλογή να μη μιλήσεις καθόλου |
Το τελευταίο σημείο του πίνακα αξίζει ιδιαίτερη προσοχή. Το να μη δημοσιεύσεις μια είδηση δεν είναι ουδετερότητα· είναι η πιο δραστική μορφή επιλογής, γιατί στερεί εντελώς από τον αναγνώστη την πληροφορία. Ένα ιστορικό παράδειγμα που δείχνει καθαρά πόσο βαρύ μπορεί να είναι αυτό το εργαλείο: σε καθεστώτα όπου ο Τύπος ελέγχεται από την εξουσία, μια είδηση για διαδηλώσεις ή για καταστολή μπορεί απλώς να μην εμφανιστεί πουθενά — όχι επειδή δεν συνέβη, αλλά επειδή η προβολή της θα ήταν ενοχλητική για όσους ελέγχουν το μέσο.
Μην μπερδεύεις τη διαφοροποιημένη προβολή με την ψευδή είδηση. Στη διαφοροποίηση, τα γεγονότα που αναφέρονται μπορεί να είναι απολύτως ακριβή· αυτό που αλλάζει είναι το πόσο βάρος, χώρο και προσοχή τους δίνει το κάθε μέσο. Το «ψέμα» βρίσκεται στα ίδια τα στοιχεία που παρουσιάζονται. Η «προβολή» βρίσκεται στο πόσο δυνατά ή σιωπηλά τα λες.
Το μήνυμα δεν φτάνει ίδιο σε όλους
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη πηγή διαφοροποίησης, που δεν έχει να κάνει με το τι επιλέγει να δημοσιεύσει το μέσο, αλλά με το πώς το καταλαβαίνει ο καθένας που το διαβάζει. Η δημοσιογραφική είδηση είναι, στην ουσία της, μια επικοινωνιακή πράξη: υπάρχει ο πομπός, που είναι ο δημοσιογράφος, και υπάρχουν οι δέκτες, που είναι το κοινό. Το πρόβλημα είναι ότι το ίδιο μήνυμα δεν φτάνει με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους δέκτες, γιατί δεν έχουν όλοι τις ίδιες γνώσεις, τις ίδιες εμπειρίες, το ίδιο υπόβαθρο.
Σκέψου έναν τίτλο σαν αυτόν: «Ο "Ήλιος" έσβησε μετά από δεκαπέντε χρόνια». Αν δεν ξέρεις τίποτα από επιχειρήσεις, ίσως φανταστείς κάποιο αστρονομικό ή ποιητικό γεγονός. Αν όμως παρακολουθείς τον χώρο των μέσων ενημέρωσης, καταλαβαίνεις αμέσως ότι πρόκειται για ένα ραδιοτηλεοπτικό κανάλι ή μια εφημερίδα με το όνομα «Ήλιος» που έκλεισε μετά από δεκαπέντε χρόνια λειτουργίας. Το ίδιο ακριβώς μήνυμα, δύο εντελώς διαφορετικές αναγνώσεις — και καμία από τις δύο δεν οφείλεται σε λάθος του αναγνώστη, αλλά στο αν διαθέτει ή όχι τη γνώση που χρειάζεται για να «κλειδώσει» το σωστό νόημα.
Αυτή η γνώση του κόσμου, που δεν βρίσκεται μέσα στις λέξεις του κειμένου αλλά στο μυαλό του αναγνώστη, λέγεται εξωγλωσσικό πλαίσιο. Χωρίς αυτό, ακόμα και ένας απόλυτα σαφής τίτλος μπορεί να παρανοηθεί, όχι επειδή είναι ασαφής, αλλά επειδή του λείπει το «κλειδί» που τον αποκωδικοποιεί σωστά.
Πώς σε βοηθά το ίδιο το κείμενο να καταλάβεις
Ο αναγνώστης όμως δεν είναι εντελώς αβοήθητος, ακόμα κι όταν δεν διαθέτει το κατάλληλο εξωγλωσσικό πλαίσιο. Υπάρχουν δύο δρόμοι που τον οδηγούν στη σωστή ερμηνεία, χωρίς να χρειάζεται προηγούμενη ειδική γνώση.
Ο πρώτος δρόμος είναι οι συμβάσεις της γλώσσας και της τυπογραφίας. Στο παράδειγμα του «Ήλιου», αν ο αναγνώστης προσέξει ότι η λέξη είναι μέσα σε εισαγωγικά, καταλαβαίνει αμέσως ότι δεν πρόκειται για το ουράνιο σώμα, αλλά για ένα όνομα — κάτι που ονομάστηκε έτσι. Αν προσέξει επιπλέον σε ποια σελίδα ή σε ποια κατηγορία βρίσκεται η είδηση (π.χ. «Μέσα Ενημέρωσης» και όχι «Επιστήμη»), το πλαίσιο στενεύει ακόμα περισσότερο τις πιθανές ερμηνείες.
Ο δεύτερος και πιο αξιόπιστος δρόμος είναι το ίδιο το σώμα της είδησης. Ο τίτλος από μόνος του είναι πάντα συμπυκνωμένος και επομένως ασαφής σε κάποιο βαθμό — αυτός είναι ο ρόλος του, να τραβήξει την προσοχή, όχι να εξηγήσει τα πάντα. Το υπόλοιπο κείμενο της είδησης όμως αναπτύσσει, εξηγεί και αποσαφηνίζει ό,τι ο τίτλος άφησε αιωρούμενο. Αυτό το υπόλοιπο κείμενο, μέσα στο οποίο βρίσκεται και αποκτά το πλήρες νόημά του ο τίτλος, λέγεται γλωσσικό πλαίσιο. Με άλλα λόγια: ό,τι δεν εξηγεί ο τίτλος, το εξηγεί το κείμενο που ακολουθεί.
Θυμήσου τη διαφορά έτσι: το εξωγλωσσικό πλαίσιο είναι έξω από το κείμενο — μέσα στο κεφάλι του αναγνώστη, στη γνώση και στην εμπειρία του. Το γλωσσικό πλαίσιο είναι μέσα στο κείμενο — οι λέξεις και οι προτάσεις γύρω από αυτό που προσπαθείς να καταλάβεις. Ένας έμπειρος αναγνώστης χρησιμοποιεί και τα δύο ταυτόχρονα, σχεδόν χωρίς να το καταλαβαίνει.
Συχνό λάθος μαθητών: θεωρούν ότι «πλαίσιο» σημαίνει πάντα το ίδιο πράγμα. Αν σου ζητηθεί να εντοπίσεις τι βοήθησε τον αναγνώστη να καταλάβει έναν τίτλο, πρόσεξε την πηγή της βοήθειας: αν προέρχεται από γνώσεις που ήδη είχε ο αναγνώστης (π.χ. ξέρει ήδη ποιο είναι το «Βέροια» στο ποδόσφαιρο), είναι εξωγλωσσικό πλαίσιο. Αν προέρχεται από τις υπόλοιπες προτάσεις της ίδιας της είδησης, είναι γλωσσικό πλαίσιο. Τα δύο μπορεί να συνυπάρχουν, αλλά δεν είναι το ίδιο πράγμα και δεν εξηγούνται με τον ίδιο τρόπο σε μια απάντηση.
Γιατί έχει σημασία
Το να καταλαβαίνεις πώς λειτουργεί η προβολή και η διαφοροποίηση της είδησης δεν είναι απλώς μια θεωρητική γνώση για το μάθημα — είναι ένα εργαλείο κριτικής ανάγνωσης που θα χρειαστείς κάθε φορά που ανοίγεις μια οθόνη. Όταν βλέπεις μια είδηση πρωτοσέλιδη σε μια πηγή και ανύπαρκτη σε μια άλλη, ξέρεις πια ότι αυτό δεν είναι τυχαίο ούτε ουδέτερο· είναι μια επιλογή που σου λέει κάτι για τη στάση εκείνου του μέσου. Και όταν συναντάς έναν τίτλο που δεν καταλαβαίνεις αμέσως, ξέρεις να ψάξεις πρώτα το γλωσσικό πλαίσιο —να διαβάσεις παρακάτω— πριν βγάλεις βιαστικά συμπεράσματα από μια ημιτελή πρόταση. Και οι δύο δεξιότητες μαζί σε κάνουν έναν αναγνώστη που δεν καταναλώνει απλώς ειδήσεις, αλλά τις διαβάζει με κριτική ματιά.