Περιγραφή προσώπου ή ατόμου 🧑‍🎨

Η περιγραφή ενός ανθρώπου είναι από τις πιο απαιτητικές μορφές περιγραφής, γιατί δεν αρκείται στην καταγραφή της εξωτερικής εμφάνισης· καλείται συχνά να φανερώσει και κάτι από τον χαρακτήρα ή την ψυχική κατάσταση του προσώπου που περιγράφεται. Σε αυτή την ενότητα θα δούμε πώς επιλέγονται τα χαρακτηριστικά ενός προσώπου, ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην ουδέτερη καταγραφή και στο πορτρέτο, και πώς η οπτική γωνία του περιγράφοντα διαμορφώνει το αποτέλεσμα.

Τυπικά και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά 🪪

Όταν περιγράφουμε έναν άνθρωπο, μπορούμε να αναφερθούμε σε δύο ειδών στοιχεία:

• Τυπικά (ή αναλλοίωτα) χαρακτηριστικά: είναι τα σταθερά, μετρήσιμα στοιχεία που δεν αλλάζουν εύκολα — ύψος, χρώμα ματιών, σχήμα προσώπου, ηλικία. Είναι τα στοιχεία που θα βρει κανείς σε μια αστυνομική ταυτότητα ή σε ένα διαβατήριο.
• Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: είναι όσα διαφοροποιούν ένα συγκεκριμένο πρόσωπο από κάθε άλλο — μια κρεατοελιά, ένας ιδιόρρυθμος τρόπος βαδίσματος, ένα σημάδι, μια μόνιμη έκφραση του προσώπου.

Η διάκριση αυτή δεν είναι απλώς τυπολογική· έχει πρακτική αξία. Στην καθημερινή ζωή συχνά χρειάζεται να δώσουμε ή να αναγνωρίσουμε την περιγραφή ενός προσώπου — για παράδειγμα όταν είμαστε μάρτυρες ενός περιστατικού και καλούμαστε να περιγράψουμε κάποιον σε αστυνομικές αρχές, ή όταν αναζητούμε έναν άνθρωπο βασιζόμενοι μόνο σε λεκτική περιγραφή του.

Η επιλογή χαρακτηριστικών λεπτομερειών 🔍

Κανείς δεν μπορεί, ούτε χρειάζεται, να αναφέρει τα πάντα όταν περιγράφει έναν άνθρωπο. Η τέχνη της περιγραφής προσώπου βρίσκεται στην επιλογή: ο περιγράφων διαλέγει εκείνες τις λεπτομέρειες που θεωρεί πιο χαρακτηριστικές, δηλαδή αυτές που αποδίδουν καλύτερα τη φυσιογνωμία ή και την προσωπικότητα του ατόμου, και παραλείπει όσες κρίνει επουσιώδεις.

Η επιλογή αυτή εξαρτάται από:

• τον σκοπό της περιγραφής — άλλα στοιχεία χρειάζεται μια περιγραφή για αναγνώριση προσώπου και άλλα μια λογοτεχνική περιγραφή που θέλει να αναδείξει τον χαρακτήρα κάποιου
• τον αποδέκτη — μια περιγραφή που απευθύνεται σε αρχή ασφαλείας διαφέρει από μια περιγραφή που γίνεται σε φίλο
• την οπτική γωνία του περιγράφοντα — τι εντύπωση σχημάτισε το βλέμμα του, ποιο στοιχείο τον εντυπωσίασε περισσότερο

Ένα μοναδικό, ιδιόρρυθμο γνώρισμα —ένα βλέμμα, μια χειρονομία, ένας τρόπος ομιλίας— μπορεί να μείνει πολύ πιο αποτυπωμένο στη μνήμη ενός αναγνώστη από μια εξαντλητική απαρίθμηση όλων των σωματικών χαρακτηριστικών. Γι' αυτό οι έμπειροι περιγράφοντες προτιμούν συχνά λίγες, ζωντανές λεπτομέρειες αντί για έναν μακρύ, ουδέτερο κατάλογο.

Εξωτερική εμφάνιση και ήθος/χαρακτήρας 🎭

Η βασικότερη διάκριση στην περιγραφή ενός προσώπου είναι ανάμεσα σε δύο επίπεδα:

Οι δύο αυτές διαστάσεις σπάνια εμφανίζονται εντελώς χωριστά. Συχνά ο περιγράφων περνά από την εξωτερική εμφάνιση στον χαρακτήρα με φυσικό τρόπο, σαν η μια να «αποκαλύπτει» την άλλη: ένα σφιγμένο βλέμμα μπορεί να υπονοεί καχυποψία, ένα χαμόγελο που δεν φτάνει ως τα μάτια μπορεί να προδίδει ειρωνεία, μια βεβιασμένη χειρονομία μπορεί να μαρτυρά ανασφάλεια.

Ας δούμε ένα παράδειγμα όπου η εξωτερική περιγραφή «περνά» φυσικά στον χαρακτήρα:

Ήταν ένας άνθρωπος μέτριου αναστήματος, με πυκνά γκρίζα μαλλιά χτενισμένα προσεκτικά προς τα πίσω. Δεν βιαζόταν ποτέ να μιλήσει· περίμενε πρώτα να ακούσει, με το βλέμμα καρφωμένο στον συνομιλητή του, σαν να ζύγιζε κάθε λέξη πριν την πει. Όταν τελικά μιλούσε, η φωνή του ήταν χαμηλή αλλά σταθερή, χωρίς κανένα ίχνος δισταγμού.

Εδώ η περιγραφή ξεκινά από το σωματικό (ανάστημα, μαλλιά) αλλά περνά αμέσως σε στοιχεία συμπεριφοράς (ο τρόπος που ακούει, που μιλά) που αφήνουν να διαφανεί ο χαρακτήρας: ένας άνθρωπος συγκρατημένος, σκεπτικός, σίγουρος για τον εαυτό του.

Το πορτρέτο 🖼️

Όταν η περιγραφή ενός προσώπου δεν περιορίζεται στην απλή καταγραφή εξωτερικών γνωρισμάτων, αλλά επιχειρεί να αποδώσει μια ολοκληρωμένη εικόνα —σωματική και ψυχική— του ατόμου, μιλάμε για πορτρέτο. Το πορτρέτο είναι η πιο απαιτητική μορφή περιγραφής προσώπου, γιατί ο περιγράφων δεν αρκείται στο «πώς φαίνεται» κάποιος, αλλά επιδιώκει να συλλάβει και το «ποιος είναι».

Ένα πετυχημένο πορτρέτο συνήθως:

• επιλέγει λίγα, εύγλωττα χαρακτηριστικά αντί να απαριθμεί τα πάντα
• συνδέει το σωματικό με το ψυχικό, ώστε η εξωτερική εμφάνιση να φωτίζει τον χαρακτήρα
• αφήνει να διαφανεί η στάση (θετική, αρνητική, ουδέτερη) του περιγράφοντα απέναντι στο πρόσωπο που περιγράφει

Ηθογραφία: όταν το πρόσωπο γίνεται τύπος 👥

Μια ειδική περίπτωση περιγραφής προσώπου είναι η ηθογραφία: η περιγραφή ενός ατόμου με τρόπο που το παρουσιάζει ως αντιπροσωπευτικό ενός συγκεκριμένου κοινωνικού ή επαγγελματικού τύπου, μιας ομάδας ή μιας εποχής. Στην ηθογραφική περιγραφή, το άτομο δεν ενδιαφέρει τόσο ως μοναδική προσωπικότητα, όσο ως παράδειγμα ενός ευρύτερου κοινωνικού φαινομένου: ο ψαράς ενός νησιού, ο κυρ-δάσκαλος ενός χωριού, ο μικροαστός μιας συνοικίας.

Δοκιμάστε τη διαφορά στα δύο ακόλουθα αποσπάσματα:

Ατομικό πορτρέτο: «Η κυρα-Ελένη κοίταζε πάντα λίγο στραβά τον κόσμο, σαν να μην εμπιστευόταν ποτέ κανέναν εντελώς — μια συνήθεια που είχε αποκτήσει, έλεγαν, από τα χρόνια που δούλευε μόνη της στο μαγαζί.»

Ηθογραφική περιγραφή: «Ήταν από κείνες τις γυναίκες του παλιού καιρού που είχαν μάθει να επιβιώνουν μόνες, δουλεύοντας από το χάραμα ως το σούρουπο, με το βλέμμα πάντα σε επιφυλακή απέναντι σε έναν κόσμο που δεν τις είχε ποτέ πραγματικά βοηθήσει.»

Στο πρώτο απόσπασμα το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στη μοναδικότητα ενός συγκεκριμένου ανθρώπου· στο δεύτερο, η ίδια συμπεριφορά παρουσιάζεται ως χαρακτηριστική ενός ολόκληρου τύπου ανθρώπων μιας εποχής.

Η σχέση περιγραφής και κρίσης 💭

Κάθε περιγραφή προσώπου γίνεται από μια συγκεκριμένη οπτική γωνία — αυτή του ανθρώπου που περιγράφει. Αυτό σημαίνει ότι καμία περιγραφή δεν είναι απόλυτα «αντικειμενική»: μαζί με τα στοιχεία που καταγράφει, ο περιγράφων εκφράζει, άμεσα ή έμμεσα, και ένα σχόλιο — μια στάση, μια κρίση, ένα συναίσθημα απέναντι στο πρόσωπο που περιγράφει.

Το σχόλιο αυτό μπορεί να είναι:

• ρητό (άμεσο): ο περιγράφων εκφράζει ανοιχτά τη γνώμη του («Ήταν ένας άνθρωπος πραγματικά αξιαγάπητος»)
• υπόρρητο (έμμεσο): η κρίση δεν διατυπώνεται ευθέως, αλλά προκύπτει από την επιλογή των λέξεων και των λεπτομερειών (π.χ. η επιλογή του επιθέτου «αδέξιος» αντί για «απλός» ήδη μεταφέρει μια αρνητική χροιά)

Η ίδια εμφάνιση μπορεί να περιγραφεί με εντελώς διαφορετικό τρόπο ανάλογα με το ποιος κάνει την περιγραφή. Σκεφτείτε πώς θα περιέγραφε έναν νέο άνθρωπο με ξυρισμένο κεφάλι και ατημέλητη εμφάνιση:

• ένας μεγαλύτερος σε ηλικία άνθρωπος με συντηρητικές αντιλήψεις, ίσως με λέξεις όπως «απεριποίητος» ή «προκλητικός»
• ένας συνομήλικός του που μοιράζεται το ίδιο στιλ, ίσως με λέξεις όπως «ξεχωριστός» ή «γνήσιος»

Το ίδιο ακριβώς πρόσωπο, λοιπόν, αλλά δύο εντελώς διαφορετικές περιγραφές — γιατί διαφέρει η ηλικία, η νοοτροπία και οι αντιλήψεις του καθενός που περιγράφει.

Λεξιλόγιο για την περιγραφή προσώπου 📝

Η ακρίβεια μιας περιγραφής προσώπου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το λεξιλόγιο που διαθέτει κανείς. Ο παρακάτω πίνακας συγκεντρώνει βασικό λεξιλόγιο ανά χαρακτηριστικό:

Αξίζει να προσέξετε πως πολλές από αυτές τις λέξεις δεν είναι ουδέτερες: λέξεις όπως «γοητευτικό» ή «ρακένδυτο» δεν περιγράφουν απλώς — κρίνουν συγχρόνως θετικά ή αρνητικά. Η επιλογή ανάμεσα σε δύο σχεδόν συνώνυμες λέξεις (π.χ. «αδύνατος» αντί για «λιπόσαρκος») μπορεί να αλλάξει εντελώς τον τόνο μιας περιγραφής.

Ανακεφαλαίωση 🧩

Η περιγραφή προσώπου κινείται σε δύο επίπεδα που συχνά συμπλέκονται: την εξωτερική εμφάνιση και το ήθος. Ο περιγράφων επιλέγει —δεν καταγράφει τα πάντα— τα χαρακτηριστικά που θεωρεί πιο εύγλωττα, είτε πρόκειται για μια απλή, λειτουργική περιγραφή αναγνώρισης είτε για ένα ολοκληρωμένο λογοτεχνικό πορτρέτο ή μια ηθογραφική σκιαγράφηση ενός κοινωνικού τύπου. Και σε κάθε περίπτωση, καμία περιγραφή δεν είναι ποτέ εντελώς ουδέτερη: πίσω από κάθε επιλογή λέξης κρύβεται η οπτική γωνία, άρα και η κρίση, αυτού που περιγράφει.