Το σχόλιο και η οπτική γωνία στην περιγραφή 👁️
Κάθε φορά που περιγράφουμε κάτι, δεν είμαστε μια φωτογραφική μηχανή που καταγράφει αντικειμενικά την πραγματικότητα. Επιλέγουμε ποιες λεπτομέρειες θα αναφέρουμε, ποιες θα προσπεράσουμε και με ποιες λέξεις θα ντύσουμε το αντικείμενο. Αυτές οι επιλογές δεν είναι τυχαίες: προδίδουν πάντα μια στάση απέναντι σε ό,τι περιγράφουμε — μια συμπάθεια, μια κριτική διάθεση, μια πρόθεση να πείσουμε κάποιον. Αυτή τη στάση την ονομάζουμε σχόλιο της περιγραφής, και η αφετηρία της είναι πάντα η οπτική γωνία από την οποία βλέπει ο περιγράφων το αντικείμενό του.
Το σχόλιο μέσα στην περιγραφή
Υπάρχουν περιγραφές όπου η γνώμη του συντάκτη είναι φανερή, δηλωμένη με λέξεις που εκφράζουν σαφώς θαυμασμό, αποδοκιμασία ή ενθουσιασμό. Σκεφτείτε δύο μικρές αγγελίες πώλησης ακινήτων:
- «Διαμέρισμα 90 τ.μ., 3ος όροφος, δύο δωμάτια, κουζίνα, μπάνιο, τηλ. …»
- «ΜΟΝΑΔΙΚΗ ευκαιρία! Υπέροχο διαμέρισμα με φανταστική θέα, σε προνομιούχο σημείο. Μην το χάσετε!»
Στη δεύτερη αγγελία το σχόλιο είναι ρητό (φανερό): λέξεις όπως «μοναδική», «υπέροχο», «φανταστική», «προνομιούχο» δεν περιγράφουν αντικειμενικά χαρακτηριστικά· εκφράζουν εκτίμηση και θαυμασμό, και έχουν στόχο να πείσουν τον αναγνώστη να αγοράσει.
Το πιο συχνό λάθος είναι να πιστεύουμε ότι σχόλιο υπάρχει μόνο όταν βλέπουμε επιθετικούς χαρακτηρισμούς σαν «υπέροχο» ή «φρικτό». Στην πραγματικότητα, ακόμη κι η πρώτη αγγελία —η πιο «ουδέτερη»— δεν είναι απαλλαγμένη από σχόλιο: απλώς το κρύβει καλύτερα.
Το ενδιαφέρον είναι ότι και η πρώτη, φαινομενικά «ουδέτερη» αγγελία περιέχει σχόλιο, μόνο που αυτό είναι υπόρρητο (κρυμμένο, όχι δηλωμένο ρητά). Ο συντάκτης της επέλεξε να αναφέρει το εμβαδόν, τον όροφο, τον αριθμό των δωματίων — δηλαδή ακριβώς τα στοιχεία που θα ενδιέφεραν έναν υποψήφιο αγοραστή. Η ίδια η επιλογή αυτών των λεπτομερειών (και όχι άλλων) είναι μια μορφή σχολίου: μας λέει ότι ο πωλητής θεωρεί το διαμέρισμα εμπορεύσιμο και θέλει να το παρουσιάσει με τον πιο πειστικό δυνατό τρόπο, χωρίς να χρειαστεί να το χαρακτηρίσει ρητά «καλό».
Αν το ίδιο διαμέρισμα το περιέγραφε ένας δυσαρεστημένος πρώην ένοικος, η επιλογή των λεπτομερειών θα ήταν εντελώς διαφορετική: θα ανέφερε ίσως την υγρασία, τον θόρυβο από τον δρόμο, τη δυσλειτουργική θέρμανση. Το αντικείμενο είναι το ίδιο· αλλάζει όμως ο σκοπός και η στάση του περιγράφοντος, άρα αλλάζουν και οι λεπτομέρειες που επιλέγονται.
Ακόμη και σε αυστηρά τυπικά κείμενα, όπως ένα συμβολαιογραφικό έγγραφο πώλησης ακινήτου, η επιλογή του τι θα καταγραφεί (εμβαδόν, όρια, δικαιώματα κυριότητας) δεν είναι ουδέτερη σε απόλυτο βαθμό — εξυπηρετεί τον νομικό σκοπό του εγγράφου, που είναι να προστατεύσει τα συμφέροντα των συμβαλλομένων. Ο σκοπός του κειμένου καθορίζει πάντα ποιες λεπτομέρειες θεωρούνται «απαραίτητες».
Η οπτική γωνία: η αφετηρία κάθε επιλογής
Ο όρος οπτική γωνία δεν αναφέρεται στη φυσική θέση από την οποία κάποιος κοιτάζει (π.χ. αν στέκεται ψηλά ή χαμηλά), αλλά στη συνολική στάση —συναισθηματική, νοητική, σκόπιμη— με την οποία κάποιος πλησιάζει το αντικείμενο της περιγραφής του. Η οπτική γωνία καθορίζεται από τρεις παράγοντες που συνήθως συνδυάζονται:
| Παράγοντας | Τι σημαίνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Συναισθηματική σχέση | Πόσο οικείο, αγαπητό ή εχθρικό είναι το αντικείμενο για τον περιγράφοντα | Ο ιδιοκτήτης βλέπει το σπίτι του με τρυφερότητα, ο δυσαρεστημένος ενοικιαστής με πικρία |
| Τρόπος σκέψης | Ποιες κατηγορίες χρησιμοποιεί κανείς για να κατανοήσει κάτι άγνωστο | Ένας μηχανικός περιγράφει ένα κτίριο μέσα από τη στατικότητά του, ένας ζωγράφος μέσα από τα χρώματα και τις φόρμες του |
| Επιδιωκόμενο αποτέλεσμα | Τι θέλει να πετύχει η περιγραφή στον αναγνώστη | Να πουλήσει, να πληροφορήσει, να συγκινήσει, να προειδοποιήσει |
Επειδή αυτοί οι παράγοντες διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο, το ίδιο ακριβώς αντικείμενο μπορεί να περιγραφεί με εντελώς διαφορετικούς τρόπους, χωρίς καμία από τις περιγραφές να είναι «ψεύτικη». Απλώς κάθε μία αναδεικνύει μια διαφορετική όψη της πραγματικότητας.
Μια περιγραφή με έντονη οπτική γωνία δεν είναι απαραίτητα ανακριβής ή αναληθής. Ο πωλητής που τονίζει τα θετικά στοιχεία ενός διαμερίσματος δεν λέει ψέματα — απλώς επιλέγει ποια αλήθεια θα φωτίσει περισσότερο. Το πρόβλημα προκύπτει μόνο όταν η επιλεκτική παρουσίαση οδηγεί σε παραπλάνηση του αναγνώστη.
Το «ξένο βλέμμα»: όταν η οπτική γωνία γίνεται φανερή
Υπάρχει ένα ιδιαίτερο είδος περιγραφής όπου η οπτική γωνία αναδεικνύεται με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο: όταν κάποιος περιγράφει κάτι εντελώς οικείο για εμάς, αλλά εντελώς άγνωστο για τον ίδιο. Το βλέμμα ενός επισκέπτη που έρχεται από διαφορετικό πολιτισμό ή διαφορετική εποχή αποκαλύπτει, μέσα από την απορία και την αφέλειά του, στοιχεία που εμείς έχουμε πάψει να προσέχουμε επειδή τα έχουμε συνηθίσει.
Φανταστείτε έναν ταξιδιώτη από μια απομακρυσμένη εποχή του παρελθόντος, χωρίς καμία εμπειρία σύγχρονης τεχνολογίας, να περιγράφει για πρώτη φορά ένα εμπορικό κέντρο:
«Μπήκα σε ένα τεράστιο κτίριο δίχως παράθυρα προς τον ουρανό, φωτισμένο ολόκληρο από αόρατες φωτιές που δεν καίγονταν ποτέ και δεν έβγαζαν καπνό. Μέσα σε αυτό το κτίριο βρίσκονταν εκατοντάδες μικρότερα δωμάτια, το καθένα γεμάτο με αντικείμενα ασφυκτικά στοιβαγμένα σε ράφια, λες και οι άνθρωποι φοβούνταν μήπως ξεμείνουν κάποτε από πράγματα. Άνθρωποι περπατούσαν αργά ανάμεσα σε αυτά τα δωμάτια, κρατώντας μικρά καλάθια με ρόδες, χωρίς να μιλούν σχεδόν καθόλου μεταξύ τους, με τα μάτια καρφωμένα πότε στα ράφια και πότε σε μια μικρή, λαμπερή πλάκα που κρατούσαν στο χέρι τους, σαν να τους έδινε οδηγίες. Κανείς δεν φαινόταν χαρούμενος, όμως κανείς δεν έφευγε γρήγορα. Στο κέντρο του κτιρίου υπήρχε μια σειρά από ανθρώπους καθισμένους σε ψηλά καθίσματα, μπροστά σε μια μαγική μηχανή που έβγαζε έναν μακρύ λευκό χάρτη με σημάδια, κάθε φορά που κάποιος της έδινε τα αντικείμενα από το καλάθι του.»
Παρατηρήστε τι συμβαίνει εδώ: ο περιγράφων δεν γνωρίζει τις λέξεις «σούπερ μάρκετ», «καλάθι με ρόδες», «ταμείο», «απόδειξη», «κινητό τηλέφωνο» — γι' αυτό περιγράφει με βάση όσα ήδη ξέρει (φωτιές, καλάθια, μαγικές μηχανές). Αυτή ακριβώς η επιλογή λέξεων και εικόνων —που εμάς μας φαίνεται παράξενη ή και κωμική— είναι που αποκαλύπτει την οπτική γωνία του: το βλέμμα κάποιου που δεν καταλαβαίνει γιατί χρειαζόμαστε τόσα πολλά αντικείμενα, γιατί σιωπούμε κοιτώντας μια «λαμπερή πλάκα» αντί να μιλάμε ο ένας στον άλλον, γιατί φαινόμαστε τόσο απορροφημένοι και τόσο λίγο χαρούμενοι μέσα σε έναν χώρο αφθονίας.
Χωρίς να το πει ρητά, η περιγραφή αυτή περιέχει ένα έμμεσο σχόλιο: μας κάνει να αναρωτηθούμε αν πράγματι χρειαζόμαστε τόσα αντικείμενα, αν η σιωπηλή απορρόφηση στην οθόνη μάς έχει απομακρύνει τους μεν από τους δε. Το σχόλιο δεν διατυπώνεται με κρίσεις («αυτό είναι κακό»), αλλά προκύπτει από την ίδια την επιλογή των λεπτομερειών και τη γλώσσα που χρησιμοποιείται για να τις αποδώσει.
Η τεχνική του «ξένου βλέμματος» —να βλέπεις το οικείο σαν να το βλέπεις πρώτη φορά— χρησιμοποιείται συχνά στη λογοτεχνία και στη δημοσιογραφία ακριβώς επειδή μας αναγκάζει να ξαναδούμε κριτικά συνήθειες που έχουμε πάψει να αμφισβητούμε. Όσο πιο «φυσικό» μας φαίνεται κάτι, τόσο πιο δύσκολο είναι να το δούμε κριτικά — εκτός αν κάποιος μας το δείξει μέσα από μάτια που δεν το θεωρούν δεδομένο.
Οπτική γωνία και σκοπός του κειμένου
Η οπτική γωνία δεν είναι λοιπόν κάτι που εμφανίζεται μόνο σε λογοτεχνικά ή φανταστικά κείμενα· διαπερνά κάθε περιγραφή, ακόμη και τις πιο πρακτικές. Αυτό που αλλάζει από κείμενο σε κείμενο είναι ο βαθμός στον οποίο η οπτική γωνία γίνεται αντιληπτή:
- Σε μια αγγελία πώλησης, η οπτική γωνία του πωλητή είναι σχεδόν πάντα παρούσα, είτε ρητά (με επιθετικούς χαρακτηρισμούς) είτε υπόρρητα (με την επιλογή λεπτομερειών).
- Σε ένα επιστημονικό κείμενο ή σε ένα συμβόλαιο, ο συντάκτης προσπαθεί να περιορίσει την προσωπική του οπτική γωνία στο ελάχιστο, ώστε το κείμενο να φαίνεται όσο το δυνατόν πιο αντικειμενικό — χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η οπτική γωνία εξαφανίζεται εντελώς.
- Σε ένα λογοτεχνικό κείμενο, η οπτική γωνία συχνά προβάλλεται σκόπιμα, γιατί ο συγγραφέας θέλει να μας δείξει τον κόσμο μέσα από συγκεκριμένα μάτια — έστω και φανταστικά, όπως του ταξιδιώτη του παραδείγματός μας.
Το συμπέρασμα είναι πως, όποτε διαβάζουμε ή γράφουμε μια περιγραφή, αξίζει να αναρωτιόμαστε: ποιος μιλάει, από ποια θέση βλέπει το αντικείμενο, και τι θέλει να πετύχει με τις λεπτομέρειες που επέλεξε να αναφέρει. Η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα μας αποκαλύπτει το σχόλιο που κρύβεται πίσω από κάθε περιγραφή, ακόμη κι όταν αυτό δεν διατυπώνεται ποτέ ρητά.