VI. Ειδικές γλώσσες 🔬
Κάθε φορά που ανοίγεις ένα σχολικό βιβλίο διαφορετικού μαθήματος, αλλάζεις κατά κάποιον τρόπο και γλώσσα. Το βιβλίο της Χημείας μιλάει για «υδροξύλια» και «κορεσμένες ενώσεις», το βιβλίο της Ιστορίας για «ιμπεριαλιστική πολιτική» και «αποφασιστικό πλήγμα», το βιβλίο των Μαθηματικών για «όρους ακολουθίας» και «λόγο προόδου». Η ελληνική γλώσσα παραμένει μία, όμως κάθε επιστήμη και κάθε επάγγελμα τη διαμορφώνει στα δικά της μέτρα, φτιάχνοντας μια δική του ειδική γλώσσα.
Τι είναι οι ειδικές γλώσσες
Οι ειδικές γλώσσες είναι μια ιδιαίτερη κατηγορία γλωσσικών ποικιλιών: δεν συνδέονται με μια περιοχή (όπως οι διάλεκτοι) ούτε με την ηλικία ή την κοινωνική τάξη ενός ομιλητή, αλλά με το επάγγελμα ή τον επιστημονικό κλάδο στον οποίο ανήκει κανείς. Κάθε επαγγελματική ή επιστημονική ομάδα, για να εξυπηρετήσει τις δικές της ανάγκες επικοινωνίας, διαμορφώνει μέσα στο πλαίσιο της κοινής νεοελληνικής μια δική της γλωσσική ποικιλία, με ιδιαίτερους όρους και εκφράσεις που δεν χρειάζεται —συνήθως— να καταλαβαίνει κανείς εκτός του κλάδου.
Έτσι μιλάμε για την ειδική γλώσσα των νομικών, των γιατρών, των μηχανικών, των ναυτικών, των ποδοσφαιριστών, των μαθηματικών, των φυσικών, των χημικών, των θεολόγων και δεκάδων άλλων ομάδων. Κάθε μία έχει το δικό της ειδικό λεξιλόγιο — τις λέξεις-όρους που τη χαρακτηρίζουν και τη διαφοροποιούν από την καθημερινή ομιλία.
Υπολογίζεται ότι ένας ειδικός επιστημονικός κλάδος μπορεί να διαθέτει δεκάδες χιλιάδες όρους που δεν χρησιμοποιούνται ποτέ στην καθημερινή ομιλία. Ένας γιατρός, ένας δικηγόρος ή ένας μηχανικός «μιλάει» ουσιαστικά μια δεύτερη γλώσσα μέσα στα όρια της μητρικής του γλώσσας, μόλις μπαίνει στον χώρο δουλειάς του.
Πώς φτιάχνεται μια ειδική γλώσσα
Οι ειδικές γλώσσες δεν διαφέρουν από την κοινή νεοελληνική στη γραμματική ή στη σύνταξη· η διαφορά τους εντοπίζεται κυρίως στο λεξιλόγιο. Αυτό διαμορφώνεται με δύο βασικούς τρόπους.
1. Δημιουργία νέων, ειδικών όρων
Πολλές φορές μια επιστήμη επινοεί εντελώς νέες λέξεις για να ονομάσει κάτι που μόνο αυτή μελετά. Οι λέξεις αυτές συχνά είναι σύνθετες, φτιαγμένες από αρχαία ελληνικά ή λατινικά συνθετικά, ακριβώς για να είναι σαφείς και διεθνώς αναγνωρίσιμες.
Για παράδειγμα, στη χημεία ο όρος υδρογονάνθρακας (από το υδρογόνο + άνθρακας) δηλώνει με ακρίβεια μια ένωση που περιέχει μόνο αυτά τα δύο στοιχεία· κανείς δεν θα χρησιμοποιήσει τη λέξη αυτή έξω από το εργαστήριο ή το μάθημα της χημείας. Το ίδιο συμβαίνει και στην ιατρική με όρους όπως γαστρεντερίτιδα ή στη γλωσσολογία με τον όρο μορφολογία: πρόκειται για λέξεις που ανήκουν αποκλειστικά σε έναν κλάδο και δεν περνούν στην καθημερινή χρήση.
2. Ειδική σημασία σε λέξεις της καθημερινής γλώσσας
Πιο συχνά, όμως, μια ειδική γλώσσα δεν επινοεί νέα λέξη, αλλά παίρνει μια λέξη που ήδη υπάρχει στην κοινή γλώσσα και της δίνει συγκεκριμένη, τεχνική σημασία, διαφορετική (ή στενότερη) από τη συνηθισμένη.
Η λέξη δύναμη, λόγου χάρη, στην καθημερινή ομιλία σημαίνει γενικά «σθένος, ισχύ» («έχει μεγάλη δύναμη θέλησης»)· στη φυσική όμως είναι όρος με αυστηρό ορισμό, μετρήσιμο μέγεθος με μονάδα το Νιούτον. Η λέξη πρόταση στην καθημερινή γλώσσα σημαίνει μια ιδέα που προτείνουμε σε κάποιον· στη γραμματική είναι όρος που δηλώνει τη μικρότερη αυτοτελή συντακτική μονάδα λόγου. Η ίδια η λέξη λοιπόν άλλοτε ανήκει στην καθημερινή γλώσσα κι άλλοτε «ντύνεται» με ειδικό, τεχνικό περιεχόμενο ανάλογα με το πλαίσιο μέσα στο οποίο χρησιμοποιείται.
Η ίδια ακριβώς λέξη μπορεί να ανήκει ταυτόχρονα σε περισσότερες από μία ειδικές γλώσσες, με διαφορετική σημασία σε καθεμία. Η λέξη πυρήνας, για παράδειγμα, στη βιολογία δηλώνει το κέντρο του κυττάρου, στη φυσική το κέντρο του ατόμου, ενώ στην καθημερινή γλώσσα χρησιμοποιείται μεταφορικά για το κεντρικό, βασικό μέρος οποιουδήποτε συνόλου (π.χ. «ο πυρήνας μιας ομάδας φίλων»). Το νόημα καθορίζεται πάντα από το πλαίσιο χρήσης.
Δείγματα ειδικής γλώσσας ανά επιστημονικό πεδίο
Ο παρακάτω πίνακας δείχνει πώς ένα σχεδόν ίδιο θέμα εκφράζεται με εντελώς διαφορετικό λεξιλόγιο, ανάλογα με το επιστημονικό πεδίο στο οποίο ανήκει το κείμενο.
| Πεδίο | Ενδεικτικό απόσπασμα | Χαρακτηριστικοί όροι |
|---|---|---|
| Μαθηματικά | «Η ακολουθία έχει σταθερή διαφορά ανάμεσα σε διαδοχικούς όρους· πρόκειται δηλαδή για αριθμητική πρόοδο με λόγο 4.» | ακολουθία, όρος, αριθμητική πρόοδος, λόγος |
| Φυσική | «Το ηλεκτρικό πεδίο ασκεί δύναμη σε κάθε φορτίο που βρίσκεται μέσα σε αυτό· το πηλίκο δύναμης προς φορτίο ονομάζεται ένταση του πεδίου.» | πεδίο, φορτίο, ένταση, διανυσματικό μέγεθος |
| Βιολογία | «Κάθε ζωντανός οργανισμός αποτελείται από κύτταρα, τη θεμελιώδη δομική και λειτουργική μονάδα της ζωής.» | κύτταρο, οργανισμός, μεμβράνη, κυτταρόπλασμα |
| Χημεία | «Οι ενώσεις που φέρουν στο μόριό τους μία ή περισσότερες υδροξυλομάδες ονομάζονται αλκοόλες.» | μόριο, ένωση, υδροξύλιο, κορεσμένος |
| Ιστορία | «Η εκστρατεία απέβλεπε στην κατάλυση της ανεξαρτησίας των πόλεων-κρατών και στην επιβολή κεντρικής εξουσίας.» | εκστρατεία, κατάλυση, ανεξαρτησία, επικυριαρχία |
| Θρησκευτικά | «Η θεία Λειτουργία αποτελεί το κέντρο της λατρευτικής ζωής και κορυφώνεται με τη θεία Κοινωνία των πιστών.» | Λειτουργία, λατρεία, Κοινωνία, μυστήριο |
Παρατήρησε ότι σε κάθε πεδίο, το ίδιο θέμα (π.χ. μια σειρά, μια ένωση, ένα γεγονός) δεν θα μπορούσε να διατυπωθεί αλλιώς χωρίς να χαθεί η ακρίβεια που απαιτεί η επιστήμη. Αυτή ακριβώς είναι η λειτουργία της ειδικής γλώσσας: να επιτρέπει μέγιστη ακρίβεια και οικονομία στην επικοινωνία μεταξύ ειδικών.
Δύο κατηγορίες ειδικών όρων
Δεν έχουν όλοι οι ειδικοί όροι την ίδια «ελευθερία κυκλοφορίας». Μπορούμε να τους χωρίσουμε σε δύο μεγάλες κατηγορίες.
Αποκλειστικοί όροι
Πρόκειται για λέξεις που χρησιμοποιούνται μόνο στο πλαίσιο της ειδικής γλώσσας στην οποία ανήκουν και πουθενά αλλού. Ο όρος υδροξύλιο δεν χρησιμοποιείται παρά μόνο στη χημεία· ο όρος οφθαλμίατρος δεν έχει καμία άλλη χρήση εκτός της ιατρικής· ο όρος παρατατικός ανήκει αποκλειστικά στη γραμματική. Τέτοιοι όροι είναι εύκολα αναγνωρίσιμοι, γιατί δεν τους συναντάμε ποτέ έξω από το πλαίσιο του κλάδου τους.
Όροι με ευρύτερη χρήση
Υπάρχουν όμως και όροι που, ενώ ανήκουν σε μια συγκεκριμένη ειδική γλώσσα, χρησιμοποιούνται —συχνά με μεταφορική σημασία— και σε άλλα πλαίσια, ακόμη και στην καθημερινή ομιλία. Είδαμε ήδη τη λέξη πυρήνας· το ίδιο ισχύει και για τη λέξη συνισταμένη, όρο της φυσικής που δηλώνει τη δύναμη η οποία μπορεί να αντικαταστήσει το αποτέλεσμα περισσότερων δυνάμεων μαζί. Στην καθημερινή ή στη δημοσιογραφική γλώσσα λέμε, για παράδειγμα, ότι «η συνισταμένη των πολιτικών δυνάμεων οδήγησε σε συγκεκριμένη απόφαση» — χρησιμοποιώντας δηλαδή τον όρο μεταφορικά, για να δηλώσουμε το τελικό, συνολικό αποτέλεσμα πολλών επιμέρους παραγόντων.
Πολλές εκφράσεις που θεωρούμε σήμερα απόλυτα καθημερινές γεννήθηκαν αρχικά ως όροι μιας ειδικής γλώσσας. Λέμε «βρήκα την ισορροπία μου» δανειζόμενοι από τη φυσική, «ανέλυσε το πρόβλημα» δανειζόμενοι από τη χημεία ή τα μαθηματικά, «κατέθεσε ένσταση» δανειζόμενοι από τη νομική γλώσσα. Η κίνηση αυτή —από την ειδική στην κοινή γλώσσα— είναι εξίσου συνηθισμένη με την αντίστροφη.
Γιατί είναι απαραίτητες οι ειδικές γλώσσες
Θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί γιατί δεν μιλάει κάθε επιστήμονας απλή, καθημερινή γλώσσα. Η απάντηση είναι ότι η ειδική γλώσσα εξυπηρετεί συγκεκριμένες, πρακτικές ανάγκες:
- Ακρίβεια: ένας ειδικός όρος έχει έναν και μοναδικό, σαφώς ορισμένο νόημα, ενώ μια λέξη της καθημερινής γλώσσας μπορεί να έχει πολλές, ασαφείς σημασίες.
- Οικονομία: μια λέξη-όρος συμπυκνώνει σε μια μόνο λέξη μια ολόκληρη έννοια που διαφορετικά θα χρειαζόταν μακροσκελή περιγραφή.
- Διεθνής αναγνωρισιμότητα: πολλοί επιστημονικοί όροι (ιδίως στην ιατρική, στη χημεία, στη βοτανική) βασίζονται σε κοινές ελληνικές ή λατινικές ρίζες, ώστε να είναι κατανοητοί σε επιστήμονες διαφορετικών χωρών.
- Συνεννόηση μεταξύ ειδικών: επιτρέπει σε ανθρώπους του ίδιου κλάδου να επικοινωνούν γρήγορα και με σαφήνεια, χωρίς παρανοήσεις.
Ένα συνηθισμένο λάθος είναι να θεωρούμε την ειδική γλώσσα απλώς μια πιο «περίπλοκη» εκδοχή της κοινής γλώσσας. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα εργαλείο ακρίβειας: όταν ένας γιατρός χρησιμοποιεί τον όρο «χολοκυστογραφία» αντί να πει περιφραστικά «η ακτινογραφία που δείχνει τη χοληδόχο κύστη», δεν θέλει να δυσκολέψει τον συνάδελφό του — αντίθετα, του εξοικονομεί χρόνο και αποφεύγει κάθε παρανόηση.
Ειδικές γλώσσες και καθημερινός λόγος
Οι ειδικές γλώσσες δεν είναι κλειστά, απομονωμένα συστήματα· έχουν συνεχή επικοινωνία με την κοινή νεοελληνική. Πολλοί όροι περνούν σταδιακά από μια ειδική γλώσσα στην καθημερινή χρήση, συχνά χάνοντας κάτι από την αυστηρή τεχνική τους σημασία και αποκτώντας μεταφορικό ή γενικότερο νόημα. Αντίστροφα, μια επιστήμη μπορεί να «δανειστεί» μια καθημερινή λέξη και να της δώσει νέο, τεχνικό περιεχόμενο.
Αυτή η αμφίδρομη σχέση είναι ένα ακόμη παράδειγμα του πόσο ζωντανή και ευέλικτη είναι η γλώσσα: δεν στέκεται ποτέ ακίνητη, αλλά μεταφέρει συνεχώς λέξεις και σημασίες ανάμεσα στους διαφορετικούς της «κόσμους» — από το εργαστήριο και το δικαστήριο μέχρι την καθημερινή συζήτηση στο σπίτι.