Παραγωγή κειμένων 🖋️
Φαντάσου ότι το δεκαπενταμελές συμβούλιο ενός σχολείου αποφασίζει να διοργανώσει μια γιορτή για την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου. Μία και μόνη πρωτοβουλία — αλλά για να υλοποιηθεί, θα χρειαστεί δεκάδες διαφορετικά κείμενα: μια ανακοίνωση στον πίνακα, μια αίτηση προς τον διευθυντή, μια πρόσκληση προς τους γονείς, ένα πρόγραμμα εκδηλώσεων, ίσως και μια αφήγηση στην εφημερίδα του σχολείου για το πώς όλα ξεκίνησαν. Ένα μόνο γεγονός, πολλά κείμενα, το καθένα με δικό του σκοπό και δικό του ύφος. Αυτή η ενότητα εξηγεί γιατί συμβαίνει αυτό και πώς οργανώνεται.
Μία ανάγκη, πολλά κείμενα
Κάθε φορά που η κοινωνική ζωή γεννά μια ανάγκη επικοινωνίας, δεν γεννά ένα μόνο κείμενο, αλλά μια ολόκληρη οικογένεια κειμένων —η καθεμία προσαρμοσμένη στον δικό της αποδέκτη και στον δικό της σκοπό. Αυτό δεν είναι τυχαίο: είναι απόδειξη της γλωσσικής ικανότητας που έχει ήδη αναπτύξει κάθε ομιλητής: η ίδια πληροφορία μπορεί να «ντυθεί» με πολλούς τρόπους, ανάλογα με το ποιος θα τη διαβάσει και τι θέλουμε να πετύχουμε μαζί του.
Σκέψου το σχολικό παράδειγμα παραπάνω. Για να πραγματοποιηθεί η γιορτή, χρειάζεται:
- μια ανακοίνωση που να ενημερώνει τους μαθητές·
- μια αίτηση που να ζητά έγκριση ή οικονομική στήριξη·
- μια πρόσκληση που να καλεί το κοινό·
- ένα πρόγραμμα που να καταγράφει τι θα γίνει και πότε·
- ένα πρακτικό ή μια πράξη που να τεκμηριώνει επίσημα την απόφαση·
- ίσως και μια αφήγηση που να διηγείται εκ των υστέρων πώς έγινε όλη η προσπάθεια.
Κάθε ένα από αυτά τα κείμενα έχει διαφορετικό αποδέκτη (οι μαθητές, ο διευθυντής, οι γονείς, το αρχείο του σχολείου) και διαφορετικό στόχο (να ενημερώσει, να πείσει, να τεκμηριώσει, να συγκινήσει). Το ίδιο περιστατικό, λοιπόν, «απλώνεται» σε πολλά κειμενικά είδη — αυτό είναι το φαινόμενο που ονομάζουμε παραγωγή κειμένων.
Αν προσπαθούσες να ενημερώσεις τους συμμαθητές σου, να πείσεις τον διευθυντή και να τεκμηριώσεις επίσημα μια απόφαση με ένα και μόνο κείμενο, θα απέτυχες πιθανότατα και στους τρεις στόχους. Ο κάθε αποδέκτης έχει διαφορετικές προσδοκίες: ο συμμαθητής θέλει να καταλάβει γρήγορα τι θα γίνει, ο διευθυντής θέλει σαφή επιχειρήματα, το αρχείο θέλει ακρίβεια και τυπικότητα. Γι' αυτό η γλώσσα «σπάει» το ίδιο περιεχόμενο σε πολλά, ειδικά διαμορφωμένα κείμενα.
Ο ίδιος σκοπός, δύο διαφορετικά ύφη
Ακόμη και όταν δύο κείμενα έχουν τον ίδιο ακριβώς αποδέκτη και το ίδιο ακριβώς περιεχόμενο, μπορεί να διαφέρουν εντελώς ως προς το ύφος, ανάλογα με το τι θέλει να πετύχει ο συντάκτης. Παρακολούθησε το εξής παράδειγμα: και οι δύο ανακοινώσεις παρακάτω απευθύνονται στους ίδιους μαθητές, για το ίδιο ακριβώς γεγονός — μια γιορτή βιβλίου. Διάβασέ τις προσεκτικά και πρόσεξε τη διαφορά.
Ανακοίνωση Α (ενημερωτικό ύφος):
Το δεκαπενταμελές συμβούλιο ανακοινώνει ότι την Παρασκευή 23 Απριλίου, ώρα 18:00, στην αίθουσα εκδηλώσεων του σχολείου, θα πραγματοποιηθεί εκδήλωση για την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου, με συμμετοχή μαθητών όλων των τάξεων. Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να δηλώσουν συμμετοχή στο γραφείο του συμβουλίου έως τις 18 Απριλίου.
Ανακοίνωση Β (προτρεπτικό ύφος):
Αγαπητοί συμμαθητές, φέτος το βιβλίο θα γιορταστεί όπως του αξίζει! Την Παρασκευή 23 Απριλίου σας περιμένουμε όλους στην αίθουσα εκδηλώσεων, για ένα βράδυ γεμάτο αναγνώσεις, μουσική και εκπλήξεις. Ελάτε να δείξουμε ότι το σχολείο μας αγαπά τα βιβλία — η συμμετοχή σας θα κάνει τη διαφορά!
Η πρώτη ανακοίνωση έχει αναφορική λειτουργία: μεταφέρει πληροφορίες (ημερομηνία, ώρα, τόπο, προθεσμία) με λιτό, ουδέτερο ύφος, χωρίς περιττά στοιχεία. Η δεύτερη έχει προτρεπτική λειτουργία: χρησιμοποιεί προσφωνήσεις, θαυμαστικά, ζωηρό λεξιλόγιο, γιατί ο στόχος της δεν είναι απλώς να ενημερώσει αλλά να συγκινήσει και να πείσει τους μαθητές να συμμετάσχουν.
Μην αντιμετωπίζεις το ύφος σαν «στολίδι» που προσθέτεις τυχαία σε ένα κείμενο. Κάθε επιλογή ύφους (λιτό ή προτρεπτικό, επίσημο ή οικείο) υπηρετεί έναν συγκεκριμένο επικοινωνιακό στόχο. Πριν γράψεις οποιοδήποτε κείμενο, ρώτησε τον εαυτό σου: «Ποιος θα το διαβάσει, και τι θέλω να πετύχω μαζί του;». Η απάντηση καθορίζει το ύφος — όχι το αντίστροφο.
Το κείμενο ως τεκμήριο: το πρακτικό και η αίτηση
Υπάρχει μια κατηγορία κειμένων που δεν στοχεύει ούτε στην πληροφόρηση του κοινού ούτε στη συγκίνηση, αλλά στην επίσημη τεκμηρίωση μιας απόφασης ή ενός αιτήματος. Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν το πρακτικό (ή πράξη) ενός συλλογικού οργάνου και η αίτηση.
Δες πώς θα μπορούσε να διατυπωθεί το πρακτικό μιας συνεδρίασης όπου το δεκαπενταμελές συμβούλιο του παραδείγματός μας αποφασίζει τη γιορτή βιβλίου:
ΠΡΑΞΗ 7η
Θέμα: Διοργάνωση εκδήλωσης για την Παγκόσμια Ημέρα ΒιβλίουΤο δεκαπενταμελές συμβούλιο του 3ου Γενικού Λυκείου Καστοριάς συνήλθε σήμερα, 4 Απριλίου, στην αίθουσα του συμβουλίου, ύστερα από πρόσκληση της προέδρου, για να συζητήσει τη διοργάνωση εκδήλωσης με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου.
Το συμβούλιο, αφού έλαβε υπόψη την πρόταση των μελών του και τη διαθεσιμότητα της αίθουσας εκδηλώσεων,
αποφασίζει
α) τη διοργάνωση εκδήλωσης την Παρασκευή 23 Απριλίου, ώρα 18:00,
β) τη σύσταση τριμελούς επιτροπής για την προετοιμασία της εκδήλωσης,
γ) την υποβολή αιτήματος προς τη διεύθυνση για την κάλυψη των εξόδων.Η πράξη διαβάστηκε, βεβαιώθηκε και υπογράφεται.
Πρόσεξε πόσο διαφορετικό είναι αυτό το κείμενο από τις δύο ανακοινώσεις παραπάνω: δεν υπάρχει καμία προσπάθεια να συγκινήσει ή να πείσει κανέναν. Το ύφος είναι λιτό, τυπικό και αυστηρά οργανωμένο — με σταθερά στοιχεία (θέμα, ημερομηνία, αιτιολόγηση, απόφαση σε σημεία, υπογραφή) που επαναλαμβάνονται σε κάθε πρακτικό, ανεξάρτητα από το περιεχόμενό του. Το κείμενο δεν αφήνει περιθώρια για προσωπικό ύφος, γιατί η λειτουργία του δεν είναι εκφραστική αλλά τεκμηριωτική: πρέπει να μπορεί κανείς, χρόνια αργότερα, να ανατρέξει σε αυτό και να μάθει με ακρίβεια τι αποφασίστηκε.
Η αίτηση ακολουθεί την ίδια λογική της τυπικότητας, αλλά έχει διαφορετικό στόχο: δεν τεκμηριώνει μια απόφαση που έχει ήδη ληφθεί, αλλά ζητά κάτι από κάποιον αρμόδιο φορέα, χρησιμοποιώντας επιχειρήματα που πείθουν για τη βασιμότητα του αιτήματος.
Αν διαβάσεις πρακτικά από διαφορετικά σχολεία, διαφορετικές χρονιές, ακόμα και διαφορετικές χώρες, θα δεις ότι έχουν σχεδόν την ίδια δομή: θέμα, ημερομηνία, αιτιολόγηση, απόφαση σε σημεία, υπογραφή. Αυτό δεν είναι φτώχεια φαντασίας — είναι ακριβώς το αντίθετο από τυχαίο: η σταθερή δομή διευκολύνει όποιον αναζητά συγκεκριμένη πληροφορία, γιατί ξέρει εκ των προτέρων πού να την ψάξει.
Όταν το ίδιο γεγονός γίνεται αφήγηση: δύο διαφορετικές οπτικές
Ας δούμε τώρα τι συμβαίνει όταν το ίδιο γεγονός —η διοργάνωση της γιορτής βιβλίου— αφηγείται εκ των υστέρων. Εδώ εμφανίζεται μια ακόμη σημαντική διάκριση: η αφήγηση μπορεί να δώσει έμφαση στην έκφραση (στο πώς λέγονται τα πράγματα, ώστε να συγκινήσουν τον αναγνώστη, όπως συμβαίνει στη λογοτεχνία) ή στην πληροφόρηση (στο τι ακριβώς έγινε, με σαφήνεια και συντομία, όπως συμβαίνει σε μια έκθεση πεπραγμένων ή μια αναφορά).
Δες τα δύο παρακάτω αποσπάσματα, που αφηγούνται και τα δύο την ίδια στιγμή — τη γέννηση της ιδέας για τη γιορτή:
Απόσπασμα με έμφαση στην έκφραση:
Η ιδέα γεννήθηκε ένα βροχερό μεσημέρι, στο διάλειμμα, ανάμεσα σε φλιτζάνια σχολικού καφέ και σκόρπια βιβλία πάνω στα θρανία. Κάποιος πέταξε την ερώτηση σαν αστείο —«γιατί δεν κάνουμε κι εμείς κάτι για το βιβλίο;»— και σε λίγα λεπτά το αστείο είχε γίνει σχέδιο. Τα μάτια άναβαν, οι φωνές αλληλοκαλύπτονταν, κι ένα σχολείο που ως τότε έμοιαζε βαρύ και γκρίζο ξαφνικά φάνηκε να ονειρεύεται.
Απόσπασμα με έμφαση στην πληροφόρηση:
Η πρόταση για τη διοργάνωση εκδήλωσης με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου διατυπώθηκε αρχικά από μέλη του δεκαπενταμελούς συμβουλίου στις 2 Απριλίου, κατά τη διάρκεια άτυπης συζήτησης. Η πρόταση συγκέντρωσε την υποστήριξη της πλειονότητας των μαθητών και οδήγησε στη σύγκληση επίσημης συνεδρίασης δύο ημέρες αργότερα.
Και τα δύο αποσπάσματα είναι απόλυτα σωστά και αφηγούνται το ίδιο γεγονός· διαφέρουν όμως ριζικά σε λεξιλόγιο (εικαστικό/συναισθηματικό το πρώτο, ακριβές/ουδέτερο το δεύτερο), σε ρυθμό (το πρώτο απλώνεται σε εικόνες, το δεύτερο πηγαίνει κατευθείαν στο ουσιώδες) και σε στόχο (το πρώτο θέλει να σε κάνει να νιώσεις εκεί, το δεύτερο θέλει να σε ενημερώσει με ακρίβεια). Η επιλογή ανάμεσα στις δύο κατευθύνσεις εξαρτάται πάντα από το ποιος θα διαβάσει το κείμενο: ένας αναγνώστης σχολικής εφημερίδας περιμένει κάτι κοντά στο πρώτο· μια υπηρεσία που ζητά έκθεση πεπραγμένων περιμένει κάτι κοντά στο δεύτερο.
Το ότι ένα κείμενο δίνει έμφαση στην έκφραση δεν σημαίνει ότι μπορεί να είναι ανακριβές ή να «στολίζει» ψέματα. Σημαίνει ότι επιλέγει να μεταδώσει την πληροφορία μέσα από εικόνες, ρυθμό και συναίσθημα, αντί να την παραθέτει γυμνή. Αντίστροφα, το ότι ένα κείμενο δίνει έμφαση στην πληροφόρηση δεν σημαίνει ότι είναι «άτεχνο» — σημαίνει ότι επιλέγει σαφήνεια και συντομία επειδή αυτό εξυπηρετεί καλύτερα τον αποδέκτη του (π.χ. μια δημόσια υπηρεσία).
Πώς αποφασίζεις ποιο κείμενο να γράψεις
Πριν αρχίσεις να γράφεις οποιοδήποτε κείμενο, καλό είναι να απαντήσεις νοερά σε τρεις ερωτήσεις:
| Ερώτηση | Τι καθορίζει |
|---|---|
| Ποιος θα το διαβάσει; (αποδέκτης) | το λεξιλόγιο, τον βαθμό τυπικότητας, το πόσο θα εξηγήσεις |
| Τι θέλω να πετύχω; (σκοπός) | αν θα ενημερώσω, θα πείσω, θα τεκμηριώσω ή θα συγκινήσω |
| Σε ποια περίσταση γράφεται; (πλαίσιο επικοινωνίας) | τη μορφή του κειμένου (ανακοίνωση, αίτηση, αφήγηση κ.λπ.) και το ύφος του |
Οι απαντήσεις σε αυτές τις τρεις ερωτήσεις καθορίζουν σχεδόν όλες τις επιλογές που θα κάνεις καθώς γράφεις: από τη επιλογή των λέξεων μέχρι το μήκος των προτάσεων και τη δομή ολόκληρου του κειμένου. Ένα κείμενο που έχει γραφτεί χωρίς σαφή απάντηση σε αυτές τις ερωτήσεις καταλήγει συνήθως ασαφές — δεν ξέρει ούτε σε ποιον απευθύνεται ούτε τι θέλει να πετύχει.
Μέσα σε μία εβδομάδα ένας μαθητής μπορεί να γράψει ένα μήνυμα σε φίλο (ανεπίσημο, συντομογραφίες, emoji), μια εργασία για το μάθημα (τυπικό, πλήρεις προτάσεις), ένα σχόλιο σε ιστοσελίδα του σχολείου (ημι-επίσημο) και μια αίτηση για άδεια απουσίας (αυστηρά τυπικό). Δεν είναι τέσσερα διαφορετικά άτομα — είναι ο ίδιος ομιλητής που ενεργοποιεί κάθε φορά διαφορετικό «ρεπερτόριο» γλωσσικών επιλογών, ανάλογα με το ποιος διαβάζει και τι θέλει να πετύχει.
Ανακεφαλαίωση: από τη μία ανάγκη στα πολλά κείμενα
Η παραγωγή κειμένων δεν είναι μια μηχανική άσκηση γραφής — είναι η πρακτική εφαρμογή όσων είδαμε ως τώρα για τη γλώσσα: την πολυμορφία της (η ίδια γλώσσα παίρνει πολλές μορφές), τη δημιουργικότητά της (κάθε φορά φτιάχνουμε κάτι νέο, όχι έτοιμο) και τις ποικιλίες της (κάθε περίσταση ζητά διαφορετικό κώδικα). Όταν μια πραγματική ανάγκη επικοινωνίας εμφανίζεται —μια εκδήλωση, ένα αίτημα, ένα περιστατικό που αξίζει να αφηγηθεί— η γλώσσα δεν προσφέρει ένα μόνο «καλούπι» κειμένου, αλλά μια ολόκληρη γκάμα δυνατοτήτων, από την πιο λιτή ανακοίνωση μέχρι την πιο συγκινητική αφήγηση. Το να μάθεις να διαλέγεις σωστά ανάμεσά τους είναι ο πυρήνας αυτού που σημαίνει να γράφεις καλά.