Γεωγραφικές γλωσσικές ποικιλίες 🗺️
Αν ταξίδευες από την Κρήτη στην Ήπειρο και σταματούσες σε κάθε χωριό της διαδρομής, θα άκουγες την ελληνική γλώσσα να αλλάζει σιγά σιγά μορφή: άλλες λέξεις, άλλη προφορά, άλλες εκφράσεις. Όλοι οι ομιλητές μιλούν ελληνικά, όμως κανένας δεν μιλάει «την ίδια ακριβώς» ελληνική με τον άλλο. Αυτή η ποικιλία που συνδέεται με τον τόπο καταγωγής του ομιλητή λέγεται γεωγραφική γλωσσική ποικιλία και είναι η πρώτη μεγάλη κατηγορία στην οποία χωρίζεται μια γλώσσα.
Γιατί η γλώσσα δεν είναι ίδια παντού
Καμία γλώσσα δεν τη μιλούν όλοι οι ομιλητές της με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Όσο πιο μακριά βρίσκονται δύο περιοχές, ή όσο πιο περιορισμένη ήταν ιστορικά η επικοινωνία ανάμεσά τους, τόσο πιο πολύ αποκλίνει η τοπική ομιλία τους από τη γλώσσα μιας άλλης περιοχής. Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά μόνο αποστάσεις εκατοντάδων χιλιομέτρων· ακόμα και δύο γειτονικά χωριά μπορεί να παρουσιάζουν αισθητές διαφορές στην ομιλία τους, αν κάποιο φυσικό εμπόδιο (ένα βουνό, ένα στενό) ή κάποια ιστορική συνθήκη κρατούσε τους κατοίκους τους σχετικά αποκομμένους.
Σε πολλά μέρη της Ελλάδας, ακόμη και σήμερα, ένας ντόπιος μπορεί να καταλάβει από την προφορά ή από μία-δύο λέξεις από ποιο χωριό είναι κάποιος, ακόμα κι αν το χωριό αυτό απέχει μόλις λίγα χιλιόμετρα από το δικό του. Η γεωγραφική ποικιλία δεν χρειάζεται μεγάλες αποστάσεις για να εμφανιστεί· αρκεί η σχετική απομόνωση δύο κοινοτήτων η μία από την άλλη.
Ιδίωμα και διάλεκτος: δύο όροι για το ίδιο πράγμα
Την τοπική μορφή μιας γλώσσας τη λέμε συνήθως ιδίωμα ή διάλεκτο — στην πράξη οι δύο όροι χρησιμοποιούνται συχνά ο ένας για τον άλλο, αφού και οι δύο περιγράφουν μια τοπική παραλλαγή της ίδιας γλώσσας. Υπάρχει όμως μια λεπτή διαφορά στη χρήση τους:
- Την ονομάζουμε πιο συχνά διάλεκτο όταν έχει μεγάλη γεωγραφική έκταση ή όταν αποκλίνει τόσο πολύ από την κοινή γλώσσα, ώστε ένας ομιλητής της κοινής να δυσκολεύεται να την καταλάβει χωρίς εξοικείωση.
- Την ονομάζουμε πιο συχνά ιδίωμα όταν πρόκειται για μια πιο περιορισμένη τοπική παραλλαγή, που αποκλίνει λιγότερο από την κοινή γλώσσα.
Η διάκριση δεν είναι αυστηρή ούτε επιστημονικά «κλειδωμένη» — πολλοί γλωσσολόγοι τη χρησιμοποιούν χαλαρά, ανάλογα με την περίπτωση.
Μια συνηθισμένη παρεξήγηση είναι να θεωρεί κανείς ένα ιδίωμα «λανθασμένη» ή «κατώτερη» μορφή της γλώσσας, επειδή αποκλίνει από την κοινή. Αυτό είναι λάθος: κάθε ιδίωμα έχει τη δική του εσωτερική λογική, τους δικούς του κανόνες προφοράς, κλίσης και σύνταξης — δεν είναι «σπασμένη» κοινή γλώσσα, αλλά μια εξίσου οργανωμένη γλωσσική μορφή, απλώς διαφορετική.
Πώς ονομάζουμε τα ιδιώματα
Τα ιδιώματα μιας γλώσσας παίρνουν συνήθως το όνομά τους από την περιοχή στην οποία μιλιούνται, και μπορούμε να τα ταξινομήσουμε χοντρικά με δύο άξονες:
| Άξονας | Κατηγορίες | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Βορράς – Νότος | βόρεια / νότια ιδιώματα | θρακιώτικα, μακεδονίτικα, ηπειρώτικα ↔ πελοποννησιακά, κρητικά |
| Ανατολή – Δύση | ανατολικά / δυτικά ιδιώματα | κυπριακά, ποντιακά, δωδεκανησιακά ↔ επτανησιακά, κατωιταλικά |
Κάποια από αυτά τα ιδιώματα αποκλίνουν τόσο πολύ από την Κοινή Νεοελληνική, ώστε αρκετοί γλωσσολόγοι προτιμούν να τα λένε διαλέκτους και όχι απλά ιδιώματα — τέτοια είναι, για παράδειγμα, τα ποντιακά, τα κυπριακά και τα τσακώνικα. Όλες αυτές οι τοπικές μορφές μαζί, ιδιώματα και διάλεκτοι, δεν βρίσκονται «έξω» από την ελληνική γλώσσα· αντίθετα, τη συγκροτούν από κοινού.
Τα τσακώνικα, το ιδίωμα μιας μικρής περιοχής της ανατολικής Πελοποννήσου, θεωρούνται από πολλούς γλωσσολόγους απόγονος όχι της αρχαίας αττικής διαλέκτου (από την οποία προήλθε η κοινή ελληνική), αλλά της δωρικής. Γι' αυτό διαφέρουν τόσο πολύ από τα υπόλοιπα ελληνικά ιδιώματα, ώστε συχνά ένας ομιλητής της κοινής να μην μπορεί να τα καταλάβει καθόλου χωρίς εξήγηση.
Ιδιωματισμός και ιδιωτισμός: δύο όροι που μπερδεύονται εύκολα
Δύο όροι μοιάζουν στη γραφή τους αλλά σημαίνουν κάτι εντελώς διαφορετικό, και είναι από τα πιο συνηθισμένα σημεία σύγχυσης στη γλωσσική θεωρία:
- Ιδιωματισμός είναι μια λέξη ή έκφραση που ανήκει σε ένα συγκεκριμένο τοπικό ιδίωμα και είναι άγνωστη στην κοινή γλώσσα. Για παράδειγμα, στα κρητικά η λέξη «σκυλί» πολλές φορές αποδίδεται «σκύλος» με διαφορετική προφορά της κατάληξης, ενώ σε πολλά ηπειρώτικα ιδιώματα το ρήμα «γκρεμίζομαι» λέγεται «γκρεμούμαι»· ένας ομιλητής που δεν γνωρίζει το συγκεκριμένο ιδίωμα δεν θα καταλάβαινε αμέσως τη λέξη.
- Ιδιωτισμός είναι μια έκφραση που ανήκει στην ίδια την Κοινή Νεοελληνική, αλλά έχει πάρει μια σημασία διαφορετική από αυτήν που θα περίμενε κανείς αν διάβαζε τις λέξεις της μία-μία, χωριστά. Τέτοιες εκφράσεις τις λέμε συνήθως ιδιωματισμούς της κοινής γλώσσας, με την έννοια ότι είναι «δικές μας», ιδιαίτερες, χωρίς να μεταφράζονται εύκολα σε άλλη γλώσσα λέξη προς λέξη.
Οι δύο όροι μοιάζουν πολύ στη γραφή τους, γι' αυτό είναι από τα πιο συνηθισμένα λάθη σε εξετάσεις: ο ιδιωματισμός ανήκει σε ένα τοπικό ιδίωμα (γεωγραφική διάσταση), ενώ ο ιδιωτισμός ανήκει στην ίδια την κοινή γλώσσα και αφορά μια ιδιαίτερη, μη κυριολεκτική σημασία μιας έκφρασης (όχι γεωγραφική διάσταση, αλλά νοηματική ιδιαιτερότητα). Πριν χρησιμοποιήσεις τον έναν όρο, σκέψου: μιλάω για λέξη τοπικού ιδιώματος ή για έκφραση που έχει «μεταφορική» σημασία στην κοινή γλώσσα;
Η προφορική παράδοση κρατάει τα ιδιώματα ζωντανά
Τα ιδιώματα δεν ζουν μόνο στην καθημερινή ομιλία· έχουν αφήσει το αποτύπωμά τους και σε είδη του προφορικού λαϊκού λόγου, όπως οι παροιμίες, τα δημοτικά τραγούδια και οι τοπικές ιστορίες που περνούσαν από γενιά σε γενιά προτού καταγραφούν γραπτά. Μια παροιμία που σε μια περιοχή λέγεται με έναν τρόπο, σε άλλη περιοχή μπορεί να ειπωθεί με σχεδόν το ίδιο νόημα αλλά εντελώς διαφορετικά λόγια, ανάλογα με το τοπικό ιδίωμα και τις τοπικές εικόνες που χρησιμοποιεί κάθε κοινότητα.
Σκέψου, για παράδειγμα, μια απλή λαϊκή ρήση για την υπομονή, όπως «Ο νιος ο νιος τσαι το κρασί, στο τέλος μερακλώνουν» σε κάποια κρητική εκδοχή· η ίδια σκέψη, ντυμένη με ποντιακά στοιχεία, θα μπορούσε να ακουστεί κάπως σαν «Ο νέον τη γλυκάδα ατ' αργά κερδίζ'» — διαφορετική ενδυμασία, ίδιο νόημα από κάτω. Το ενδιαφέρον σε τέτοιες συγκρίσεις δεν είναι μόνο οι λεξιλογικές διαφορές, αλλά και το πώς κάθε τοπική κοινότητα «χρωματίζει» με τον δικό της τρόπο μια κοινή λαϊκή σοφία.
Πολλά παραμύθια και ανέκδοτα που κυκλοφορούσαν προφορικά στην ελληνική ύπαιθρο έχουν καταγραφεί σε δεκάδες τοπικές παραλλαγές — ίδια πλοκή, ίδιο χιούμορ, αλλά κάθε φορά ντυμένα με το λεξιλόγιο και την προφορά του τόπου όπου τα διηγούνταν. Αυτό δείχνει ότι τα ιδιώματα δεν ήταν απλώς «τρόπος ομιλίας» αλλά και όχημα για να περνάει από γενιά σε γενιά ολόκληρη η προφορική λαϊκή παράδοση ενός τόπου.
Τι κερδίζει η γλώσσα από τα ιδιώματα
Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι τα ιδιώματα είναι απλώς «παρεκκλίσεις» από τη σωστή γλώσσα και ότι θα ήταν καλύτερα να εξαφανιστούν, ώστε να μιλάμε όλοι με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Η πλειονότητα των γλωσσολόγων, όμως, βλέπει το ζήτημα αντίστροφα: τα ιδιώματα δεν φτωχαίνουν τη γλώσσα, αλλά την πλουτίζουν. Κάθε τοπική παραλλαγή κουβαλάει λέξεις, εκφράσεις και αποχρώσεις σημασίας που δεν υπάρχουν στην κοινή γλώσσα — και πολλές από αυτές, με τον καιρό, πέρασαν στην Κοινή Νεοελληνική και την εμπλούτισαν, χωρίς η ίδια η κοινή γλώσσα να τις είχε εξαρχής.
Η καλλιέργεια των ιδιωμάτων γίνεται ιδιαίτερα πολύτιμη όταν δίνει στη λογοτεχνία, στο θέατρο ή στο τραγούδι τη δυνατότητα να εκφράσουν κάτι που η κοινή γλώσσα δεν θα μπορούσε να αποδώσει το ίδιο ζωντανά — μια τοπική ατμόσφαιρα, έναν συγκεκριμένο χαρακτήρα, μια ιδιαίτερη χροιά χιούμορ ή συγκίνησης.
Το ενδιαφέρον για τα ιδιώματα είναι θεμιτό και ωφέλιμο όσο παραμένει μέσα σε λογικά όρια — δηλαδή όσο εμπλουτίζει τη γλωσσική έκφραση χωρίς να διασπά την επικοινωνία μέσα στην ίδια γλωσσική κοινότητα. Αν, όμως, η προβολή ενός ιδιώματος συνδεθεί με την επιδίωξη να το ανακηρύξουμε ξεχωριστή, «ανταγωνιστική» γλώσσα απέναντι στην κοινή —συνήθως για λόγους πολιτικούς ή τοπικιστικούς— τότε το φαινόμενο παύει να είναι απλώς γλωσσικό ενδιαφέρον και γίνεται κάτι πιο προβληματικό, γιατί απειλεί την ενότητα της γλωσσικής κοινότητας.
Ιδιώματα και διάλεκτοι σήμερα
Σήμερα τα γεωγραφικά ιδιώματα τείνουν να περιορίζονται σε σχέση με το παρελθόν. Ο λόγος είναι απλός: η γλωσσική ποικιλομορφία που βασίζεται στον τόπο ευδοκιμεί όταν οι κάτοικοι διαφορετικών περιοχών επικοινωνούν σπάνια μεταξύ τους. Σήμερα, όμως, το τηλέφωνο, η τηλεόραση, το διαδίκτυο, οι συγκοινωνίες και το ενιαίο εκπαιδευτικό σύστημα φέρνουν καθημερινά σε επαφή ανθρώπους από όλη τη χώρα, με αποτέλεσμα η Κοινή Νεοελληνική —αυτή που διδάσκεται στα σχολεία και χρησιμοποιείται στα μέσα ενημέρωσης— να επηρεάζει ολοένα και περισσότερο τα τοπικά ιδιώματα, τα οποία σταδιακά συρρικνώνονται ή αφομοιώνονται.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ιδιώματα έχουν χαθεί· πολλά παραμένουν ζωντανά, ιδίως στην καθημερινή ομιλία μεγαλύτερων σε ηλικία κατοίκων ή σε απομακρυσμένες περιοχές, ενώ κάποια —όπως τα κυπριακά— παραμένουν ισχυρά επειδή χρησιμοποιούνται από ολόκληρη μια κοινότητα ομιλητών, ανεξαρτήτως ηλικίας.
Οι γλωσσολόγοι συνηθίζουν να ονομάζουν τη γεωγραφική ποικιλομορφία «οριζόντια διαίρεση» της γλώσσας, γιατί χωρίζει τους ομιλητές ανάλογα με το πού βρίσκονται πάνω στον χάρτη. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη, εντελώς διαφορετική διάσταση ποικιλίας, που δεν έχει καμία σχέση με τον τόπο, αλλά με χαρακτηριστικά του ίδιου του ομιλητή (ηλικία, μόρφωση, επάγγελμα κ.λπ.) — αυτή λέγεται «κάθετη διαίρεση» και αποτελεί ξεχωριστό αντικείμενο μελέτης.
Ανακεφαλαίωση
Η γεωγραφική ποικιλία μιας γλώσσας δεν είναι ατέλεια, αλλά φυσικό αποτέλεσμα του ότι μια γλώσσα μιλιέται από ανθρώπους διασκορπισμένους σε διαφορετικούς τόπους, με διαφορετική ιστορία επικοινωνίας μεταξύ τους. Ιδιώματα και διάλεκτοι δεν στέκονται απέναντι στην Κοινή Νεοελληνική· την τροφοδοτούν, την πλουτίζουν και διατηρούν ζωντανή τη μνήμη μιας ιστορίας πολλών τόπων μέσα σε μία γλώσσα.