Η πολυμορφία της γλώσσας 🎭
Η ίδια γλώσσα σού επιτρέπει να κάνεις μια ερώτηση, να δώσεις μια εντολή, να περιγράψεις ένα τοπίο, να διηγηθείς ένα περιστατικό ή να εκφράσεις έναν φόβο. Ένα και μόνο εργαλείο —η ελληνική γλώσσα— καλύπτει όλες αυτές τις εντελώς διαφορετικές ανάγκες. Αυτή η ιδιότητα λέγεται πολυμορφία της γλώσσας: η γλώσσα δεν έχει μία μόνο μορφή, αλλά παίρνει κάθε φορά τη μορφή που χρειάζεται η περίσταση.
Γιατί η γλώσσα είναι πολύμορφη
Η κοινωνική ζωή δεν είναι ποτέ ίδια δύο διαδοχικές στιγμές: άλλοτε ενημερώνουμε, άλλοτε πείθουμε, άλλοτε παρακαλάμε, άλλοτε διαμαρτυρόμαστε, άλλοτε αστειευόμαστε. Επειδή η γλώσσα υπηρετεί αυτή την ποικιλία καταστάσεων, αναγκαστικά και η ίδια γίνεται ποικίλη· προσαρμόζεται σε κάθε περίσταση χωρίς να χάνει την ταυτότητά της. Με άλλα λόγια, η πολυμορφία της γλώσσας δεν είναι τυχαία ιδιότητα· είναι αντανάκλαση της ίδιας της πολυμορφίας της ζωής που εκφράζει.
Σκέψου την ίδια ακριβώς πληροφορία —ότι έξω βρέχει— να διατυπώνεται με πολλούς τρόπους ανάλογα με τον σκοπό του ομιλητή:
| Λειτουργία | Παράδειγμα διατύπωσης |
|---|---|
| Δηλώνω ένα γεγονός | Βρέχει έξω. |
| Ρωτάω | Βρέχει έξω; |
| Απορώ / εκπλήσσομαι | Μπα, βρέχει; Δεν το περίμενα! |
| Δίνω εντολή | Πάρε ομπρέλα, γιατί βρέχει! |
| Προειδοποιώ | Πρόσεχε, θα βραχείς — βρέχει καταρρακτωδώς. |
| Περιγράφω παραστατικά | Η βροχή χτυπούσε δυνατά στα τζάμια. |
Η ίδια πραγματικότητα, έξι διαφορετικές γλωσσικές μορφές — γιατί κάθε φορά αλλάζει ο σκοπός για τον οποίο μιλάμε.
Δοκίμασε να μετρήσεις με πόσους τρόπους χρησιμοποιείς καθημερινά το ρήμα «πάω»: «πάω σχολείο» (μετακίνηση), «πάω καλά στα μαθηματικά» (πρόοδος), «μου πάει αυτό το χρώμα» (ταιριάζει), «πάω να τρελαθώ» (έκφραση αγανάκτησης). Η ίδια λέξη αλλάζει σημασία ανάλογα με το πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργεί — ακριβώς όπως αλλάζει μορφή και η γλώσσα συνολικά.
Οι λειτουργίες που καλύπτει η γλώσσα
Μέσα σε μία μόνο μέρα χρησιμοποιούμε τη γλώσσα για δεκάδες διαφορετικούς σκοπούς. Ενδεικτικά, με τη γλώσσα μπορούμε να:
- ρωτάμε («Τι ώρα είναι;»)
- απορούμε («Πώς γίνεται αυτό;»)
- κρίνουμε ή αξιολογούμε («Αυτή η ταινία ήταν εξαιρετική»)
- διατάζουμε ή καθοδηγούμε («Κλείσε την πόρτα»)
- σχεδιάζουμε το μέλλον («Του χρόνου θα ταξιδέψουμε στην Κρήτη»)
- περιγράφουμε το παρελθόν («Τότε τα σπίτια ήταν χτισμένα με πέτρα»)
- εκφράζουμε συναίσθημα, παρακαλάμε, συμβουλεύουμε, αστειευόμαστε, παρηγορούμε...
Η λίστα δεν κλείνει ποτέ οριστικά, γιατί κάθε νέα κοινωνική περίσταση μπορεί να απαιτήσει μια ακόμη χρήση της γλώσσας που δεν είχε προβλεφθεί. Αυτό δείχνει πόσο ευέλικτο εργαλείο είναι η γλώσσα: δεν περιορίζεται σε μία λειτουργία, αλλά προσαρμόζεται σε όποια νέα ανάγκη εμφανιστεί.
Το ότι η γλώσσα παίρνει πολλές μορφές δεν σημαίνει ότι «όλα επιτρέπονται». Άλλο πράγμα είναι να διαλέγεις τη σωστή μορφή για τη σωστή περίσταση (π.χ. προφορικό ύφος σε μια συζήτηση με φίλους, επίσημο ύφος σε μια αίτηση) και άλλο να κάνεις λάθη γραμματικής ή σύνταξης. Η πολυμορφία αφορά την ποικιλία των χρήσεων, όχι δικαιολογία για ασάφεια ή γλωσσικά λάθη.
Η Γραμματική και το Συντακτικό δεν εξαντλούν τη γλώσσα
Οι διαφορετικές μορφές με τις οποίες εμφανίζεται η γλώσσα δεν είναι ακατάγραφο χάος: ένα μεγάλο μέρος τους έχει καταγραφεί και ταξινομηθεί στη Γραμματική και στο Συντακτικό. Εκεί βρίσκουμε κανόνες για το πώς σχηματίζεται μια ερωτηματική πρόταση, πώς μια πρόταση γίνεται αρνητική, πώς δίνεται μια προσταγή.
Ωστόσο, όσο αναλυτικά κι αν είναι αυτά τα βιβλία, δεν χωρούν ολόκληρη τη γλώσσα μέσα τους. Καταγράφουν τους μηχανισμούς και τους τύπους, όχι το ζωντανό αποτέλεσμα: την άπειρη ποικιλία των προτάσεων που μπορεί να φτιάξει κάθε ομιλητής χρησιμοποιώντας αυτούς τους μηχανισμούς. Η Γραμματική σού δίνει, ας πούμε, το «συνταγολόγιο»· η ίδια η γλώσσα, όμως, είναι το άπειρο πλήθος των «πιάτων» που μπορεί κανείς να μαγειρέψει με αυτές τις συνταγές.
Δοκίμασε, για παράδειγμα, να μετασχηματίσεις μία και μόνο πρόταση σε πολλαπλές μορφές, χρησιμοποιώντας όσους κανόνες γνωρίζεις ήδη από τη Γραμματική:
Βασική πρόταση: Η φιλία ενώνει τους ανθρώπους.
- Ερωτηματική: Ενώνει η φιλία τους ανθρώπους;
- Αρνητική: Η φιλία δεν ενώνει τους ανθρώπους.
- Αρνητική ερωτηματική: Δεν ενώνει η φιλία τους ανθρώπους;
- Με έμφαση: Μόνο η φιλία ενώνει πραγματικά τους ανθρώπους!
- Ως προσδοκία: Είθε η φιλία να ενώνει πάντα τους ανθρώπους.
Πέντε νέες μορφές από μία και μόνο αρχική πρόταση — και αυτές είναι μόνο όσες χωράνε σε αυτόν τον πίνακα. Αν συνέχιζες τον μετασχηματισμό, θα έβρισκες κι άλλες.
Μια Γραμματική περιγράφει πεπερασμένους κανόνες (πόσες κλίσεις έχουν τα ουσιαστικά, πώς σχηματίζεται ο παρατατικός κ.λπ.). Όμως οι προτάσεις που μπορεί να παραχθούν εφαρμόζοντας αυτούς τους κανόνες είναι πρακτικά απεριόριστες. Γι' αυτό λέμε ότι η Γραμματική και το Συντακτικό περιγράφουν τη γλώσσα, αλλά δεν την εξαντλούν — η ίδια η γλώσσα παραμένει πάντα κάτι μεγαλύτερο από την καταγραφή της.
Πώς αποκτούμε αυτή την ικανότητα
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο είναι πόσο νωρίς αποκτά ο άνθρωπος αυτή τη δεξιότητα: σύμφωνα με τους ειδικούς, ένα παιδί κατακτά τους βασικούς μηχανισμούς της μητρικής του γλώσσας μέσα στα πρώτα περίπου πέντε χρόνια της ζωής του. Από εκείνο το σημείο και έπειτα, ο γλωσσικός μηχανισμός του λειτουργεί αυτόματα: το παιδί καταλαβαίνει προτάσεις που δεν έχει ξανακούσει ποτέ και φτιάχνει το ίδιο νέες προτάσεις, χωρίς καν να συνειδητοποιεί πώς το καταφέρνει.
Αυτή η ικανότητα δεν σταματά ποτέ να λειτουργεί: σε όλη τη ζωή μας συνεχίζουμε να προσαρμόζουμε την ομιλία μας σε νέες καταστάσεις, νέα ακροατήρια, νέες ανάγκες — άλλη γλώσσα χρησιμοποιούμε σε μια εξέταση, άλλη σε ένα μήνυμα σε φίλο, άλλη σε μια συνέντευξη για δουλειά.
Πρόσεξε τη διαφορά: η απεραντοσύνη αναφέρεται στο ότι η γλώσσα μπορεί να παράγει άπειρες νέες προτάσεις (κανένα λεξικό δεν τις χωράει όλες). Η πολυμορφία αναφέρεται σε κάτι διαφορετικό: στο ότι η ίδια γλώσσα παίρνει διαφορετική μορφή ανάλογα με τη λειτουργία που εξυπηρετεί κάθε φορά (ρώτηση, εντολή, περιγραφή κ.λπ.). Οι δύο έννοιες συνδέονται αλλά δεν ταυτίζονται — μην τις γράφεις σαν να είναι το ίδιο πράγμα σε μια εξέταση.
Τι σημαίνει αυτό για εσένα ως ομιλητή
Η πολυμορφία της γλώσσας δεν είναι απλώς ένα θεωρητικό χαρακτηριστικό — είναι κάτι που χρησιμοποιείς κάθε μέρα, συχνά χωρίς να το προσέχεις. Όταν γράφεις ένα μήνυμα σε φίλο χρησιμοποιείς διαφορετική μορφή γλώσσας απ' όση θα χρησιμοποιούσες σε μια έκθεση για το σχολείο· όταν μιλάς σε έναν μεγαλύτερο συγγενή προσαρμόζεις αυθόρμητα το ύφος σου. Το να αναγνωρίζεις αυτή την ικανότητα και να τη χρησιμοποιείς συνειδητά — να διαλέγεις δηλαδή η κάθε φορά τη μορφή που ταιριάζει στην περίσταση — είναι μέρος του να γίνεσαι πιο αποτελεσματικός στην έκφρασή σου, προφορική και γραπτή.