Η απεραντοσύνη της γλώσσας 🌌
Όταν ακούμε τη λέξη «γλώσσα», το πρώτο πράγμα που μας έρχεται στο μυαλό είναι συνήθως το μάθημα της γραμματικής: κανόνες κλίσης, συντακτικά φαινόμενα, ορθογραφία. Η γλώσσα όμως είναι κάτι πολύ μεγαλύτερο από όσα χωράνε σε ένα σχολικό βιβλίο. Είναι ταυτόχρονα προσωπική και συλλογική, λογική και συναισθηματική, λεκτική και σωματική. Σε αυτή την ενότητα θα δούμε γιατί η γλώσσα δεν έχει όρια —γιατί είναι, με μια λέξη, απέραντη.
Τι εννοούμε όταν λέμε ότι η γλώσσα είναι «απέραντη» 🔭
Η γλώσσα δεν είναι απλώς ένα σύνολο λέξεων και κανόνων που μαθαίνουμε στο σχολείο. Είναι ο τρόπος με τον οποίο κάθε άνθρωπος —και όλοι μαζί ως κοινωνία— εκφράζουμε τα πάντα: σκέψεις, συναισθήματα, επιθυμίες, αντιρρήσεις, όνειρα. Με τη γλώσσα δεν περιγράφουμε μόνο τον κόσμο γύρω μας· τη χρησιμοποιούμε για να ζήσουμε μέσα σε αυτόν τον κόσμο —να συνεννοηθούμε, να πείσουμε, να παρηγορήσουμε, να διαφωνήσουμε, να ερωτευτούμε.
Γι' αυτό, αν προσπαθούσαμε να απαντήσουμε στην ερώτηση «τι είναι γλώσσα;» με μία μόνο πρόταση, θα αποτυγχάναμε πάντα. Η γλώσσα είναι τόσα πράγματα μαζί, που κάθε ορισμός της μένει ελλιπής. Μπορούμε να πούμε, για παράδειγμα:
- Γλώσσα είναι η φωνή μου όταν μιλάω.
- Γλώσσα είναι το βλέμμα που ανταλλάσσω με κάποιον χωρίς να μιλήσω.
- Γλώσσα είναι ο τρόπος που στέκομαι, που χαμογελάω, που σιωπώ.
- Γλώσσα είναι το τραγούδι, το κλάμα, το γέλιο.
- Γλώσσα είναι η αμφισβήτηση και η συμφωνία.
Κάθε μία από αυτές τις προτάσεις είναι σωστή, αλλά καμία δεν είναι αρκετή από μόνη της. Η γλώσσα ξεπερνάει κάθε απόπειρα να την περιορίσουμε σε έναν και μοναδικό ορισμό, ακριβώς επειδή καλύπτει όλες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης ζωής.
Μεγάλο μέρος της επικοινωνίας μας δεν γίνεται καν με λέξεις. Ένα νεύμα του κεφαλιού, ένα ανασήκωμα των ώμων, ένας τόνος φωνής μπορούν να μεταφέρουν νόημα εξίσου καθαρά —μερικές φορές και πιο καθαρά— από μια ολόκληρη πρόταση. Γι' αυτό, όταν μιλάμε για «γλώσσα» με την ευρύτερη έννοια, εννοούμε κάθε τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος εκφράζεται και επικοινωνεί, όχι μόνο τα λόγια που προφέρει ή γράφει.
Γλώσσα ατομική και γλώσσα συλλογική 👥
Η γλώσσα έχει δύο πρόσωπα που φαινομενικά αντιφάσκουν, στην πραγματικότητα όμως συνυπάρχουν αρμονικά.
Από τη μία, η γλώσσα είναι προσωπική υπόθεση: ο καθένας μας τη χρησιμοποιεί με το δικό του τρόπο, ανάλογα με τον χαρακτήρα του, τη διάθεσή του, τις εμπειρίες του. Ο τρόπος που διηγείται μια ιστορία ο παππούς μας είναι διαφορετικός από τον τρόπο που τη διηγείται ένας συμμαθητής μας. Η γλώσσα «ντύνεται» κάθε φορά την προσωπικότητα εκείνου που τη χρησιμοποιεί.
Από την άλλη, η γλώσσα είναι κοινωνικό αγαθό: δεν την εφευρίσκουμε μόνοι μας, την κληρονομούμε από την κοινότητα στην οποία γεννιόμαστε και μεγαλώνουμε. Χωρίς αυτή την κοινή, συλλογική βάση δεν θα μπορούσαμε καν να συνεννοηθούμε μεταξύ μας. Η γλώσσα ανήκει σε όλους όσους τη μιλούν —σε ένα ολόκληρο έθνος, σε έναν ολόκληρο λαό— και ταυτόχρονα ανήκει στον καθένα ξεχωριστά, μιας και ο καθένας την πλάθει με τον δικό του τρόπο κάθε φορά που μιλάει ή γράφει.
Το ότι η γλώσσα έχει προσωπικό χαρακτήρα δεν σημαίνει ότι ο καθένας μπορεί να «φτιάξει» τη δική του γλώσσα από το μηδέν. Η προσωπική χρήση της γλώσσας κινείται πάντα μέσα στο κοινό σύστημα που μοιραζόμαστε όλοι οι ομιλητές της ίδιας γλώσσας —αλλιώς δεν θα καταλαβαίναμε ο ένας τον άλλον. Η πρωτοτυπία βρίσκεται στον τρόπο χρήσης, όχι στην εφεύρεση καινούριας γλώσσας.
Η γλώσσα ως έκφραση όλης της ζωής 🎭
Ένας από τους λόγους που η γλώσσα θεωρείται απέραντη είναι ότι δεν περιορίζεται σε έναν τομέα της ζωής μας. Χρησιμοποιούμε τη γλώσσα:
| Πεδίο ζωής | Παράδειγμα χρήσης της γλώσσας |
|---|---|
| Καθημερινή επικοινωνία | Μια απλή κουβέντα με φίλους |
| Συναίσθημα | Μια ερωτική εξομολόγηση ή ένα μοιρολόι |
| Λογική / επιχειρηματολογία | Μια αντιπαράθεση απόψεων σε μια συζήτηση |
| Τέχνη | Ένα ποίημα, ένα τραγούδι, ένα θεατρικό έργο |
| Επιστήμη | Η διατύπωση ενός ορισμού ή μιας θεωρίας |
| Εξουσία | Μια διαταγή, μια απαγόρευση, ένας νόμος |
Ό,τι κάνει ο άνθρωπος —σκέφτεται, ονειρεύεται, σχεδιάζει, δημιουργεί, αλλά και καταστρέφει— περνάει μέσα από τη γλώσσα, γιατί η γλώσσα είναι το εργαλείο με το οποίο οργανώνουμε τη σκέψη μας πριν καν τη μοιραστούμε με άλλους. Δεν υπάρχει, με άλλα λόγια, πλευρά της ανθρώπινης εμπειρίας που να μένει έξω από τη γλώσσα.
Πολλοί γλωσσολόγοι υποστηρίζουν ότι δεν χρησιμοποιούμε απλώς τη γλώσσα για να εκφράσουμε μια σκέψη που έχει ήδη διαμορφωθεί μέσα μας· η ίδια η σκέψη οργανώνεται με λέξεις. Όταν προσπαθούμε να «βρούμε τα λόγια» για κάτι δύσκολο να εξηγήσουμε, στην πραγματικότητα παλεύουμε να δώσουμε σχήμα σε μια σκέψη που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.
Γιατί κανένα λεξικό και καμία γραμματική δεν τη χωράει 📖
Το Συντακτικό και η Γραμματική καταγράφουν τους μηχανισμούς της γλώσσας: πώς κλίνεται ένα ρήμα, πώς χτίζεται μια πρόταση, ποιοι τύποι θεωρούνται σωστοί. Αυτά τα βιβλία είναι χρήσιμα και απαραίτητα, όμως περιγράφουν μόνο τη μορφή της γλώσσας, όχι το περιεχόμενό της.
Σκεφτείτε το εξής: ένας κανόνας γραμματικής μπορεί να μας πει πώς σχηματίζεται μια ερωτηματική πρόταση. Δεν μπορεί όμως να προβλέψει τις άπειρες ερωτήσεις που θα κάνει κάποιος σε όλη του τη ζωή, ούτε τις άπειρες απαντήσεις που θα δοθούν σε αυτές. Το ίδιο ισχύει και για ένα λεξικό: όσο πλούσιο κι αν είναι, καταγράφει λέξεις με σταθερούς ορισμούς, ενώ στην πραγματική χρήση η κάθε λέξη αποκτά διαφορετικές αποχρώσεις ανάλογα με τα συμφραζόμενα, τον τόνο, την πρόθεση του ομιλητή.
Με άλλα λόγια: η γραμματική και το συντακτικό είναι ο χάρτης της γλώσσας, όχι η ίδια η γλώσσα. Ένας χάρτης μπορεί να μας δείξει τους δρόμους μιας πόλης, αλλά δεν αντικαθιστά ποτέ την ίδια την πόλη, με τους ανθρώπους της, τους ήχους της, τη ζωή της.
Ένας μαθητής μπορεί να ξέρει άπταιστα όλους τους κανόνες της γραμματικής και του συντακτικού και παρ' όλα αυτά να δυσκολεύεται να εκφράσει αυτό που πραγματικά νιώθει ή σκέφτεται. Αυτό δεν είναι αντίφαση: δείχνει ακριβώς ότι οι κανόνες είναι το «σκελετό» της γλώσσας, ενώ η ουσιαστική χρήση της απαιτεί κάτι παραπάνω —εξάσκηση, ευαισθησία, προσωπικό ύφος.
Η γλώσσα μαθαίνεται νωρίς, αλλά δεν εξαντλείται ποτέ 👶
Ένα ακόμη στοιχείο που δείχνει πόσο απέραντη είναι η γλώσσα σχετίζεται με τον τρόπο που τη μαθαίνουμε. Τα πρώτα χρόνια της ζωής ενός παιδιού είναι καθοριστικά: μέσα σε λίγα μόλις χρόνια, ένα βρέφος που δεν καταλαβαίνει τίποτα καταφέρνει να κατακτήσει τους βασικούς μηχανισμούς της μητρικής του γλώσσας —να σχηματίζει προτάσεις, να καταλαβαίνει καινούριες λέξεις, να προσαρμόζει τον λόγο του ανάλογα με το πρόσωπο που έχει απέναντί του.
Το εντυπωσιακό είναι ότι αυτή η ικανότητα δεν σταματά ποτέ να λειτουργεί. Καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής μας συνεχίζουμε να μαθαίνουμε καινούριες λέξεις, να κατανοούμε εκφράσεις που ακούμε για πρώτη φορά, να προσαρμόζουμε τον τρόπο ομιλίας μας σε νέες καταστάσεις —χωρίς καν να το συνειδητοποιούμε. Αυτή η ικανότητα προσαρμογής είναι ένδειξη ότι η γλώσσα δεν είναι ένα κλειστό σύνολο κανόνων που μαθαίνουμε άπαξ, αλλά ένας ζωντανός μηχανισμός που συνεχώς δέχεται και επεξεργάζεται νέο γλωσσικό υλικό.
Ένας φυσικός ομιλητής μιας γλώσσας μπορεί να κατανοήσει μια πρόταση που δεν έχει ξανακούσει ποτέ στη ζωή του, αρκεί να ακολουθεί τους μηχανισμούς της γλώσσας που ήδη ξέρει. Αυτό δείχνει ότι δεν αποθηκεύουμε απλώς έτοιμες προτάσεις στη μνήμη μας, αλλά κατέχουμε έναν ζωντανό μηχανισμό ικανό να παράγει και να κατανοεί άπειρες, καινούριες εκφράσεις.
Ασκήσεις παρατήρησης: πώς φαίνεται στην πράξη η απεραντοσύνη της γλώσσας 🧩
Η απεραντοσύνη της γλώσσας δεν είναι μόνο θεωρητική ιδέα· μπορούμε να την «αγγίξουμε» με απλά παραδείγματα.
1. Πολλοί ορισμοί, καμία εξάντληση. Αν ζητούσαμε από δέκα διαφορετικούς ανθρώπους να ολοκληρώσουν την πρόταση «Γλώσσα είναι…», θα παίρναμε δέκα διαφορετικές απαντήσεις —όλες σωστές, καμία πλήρης. Άλλος θα μιλούσε για επικοινωνία, άλλος για συναίσθημα, άλλος για δύναμη, άλλος για τέχνη. Αυτή η ποικιλία δεν είναι σύγχυση· είναι ακριβώς η απόδειξη ότι η γλώσσα είναι πολύ μεγαλύτερη από κάθε μεμονωμένο ορισμό της.
2. Μία ιδέα, άπειρες διατυπώσεις. Πάρτε μια απλή πρόταση, όπως «Ο φίλος μου με βοήθησε». Μπορούμε να την πούμε με δεκάδες διαφορετικούς τρόπους, αλλάζοντας τη σειρά των λέξεων, μετατρέποντάς την σε ερώτηση, σε άρνηση, σε επιφώνημα, σε ευχή: «Με βοήθησε ο φίλος μου!», «Δεν με βοήθησε ο φίλος μου;», «Άραγε με βοήθησε ο φίλος μου;», «Μακάρι να με βοηθήσει ο φίλος μου». Κάθε μετατροπή αλλάζει λίγο το νόημα ή τον τόνο, χωρίς όμως να εξαντλεί ποτέ όλες τις πιθανές παραλλαγές. Αυτή η δυνατότητα να παράγουμε άπειρες εκδοχές μίας και μόνης ιδέας είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα της απεραντοσύνης της γλώσσας.
3. Η γλώσσα ξεπερνά το γραπτό κείμενο. Η ίδια ακριβώς πρόταση μπορεί να σημαίνει διαφορετικά πράγματα ανάλογα με το πώς προφέρεται, με τι ύφος, με τι εκφράσεις προσώπου συνοδεύεται. Το «σε ευχαριστώ» μπορεί να είναι ειλικρινές ή ειρωνικό, ανάλογα με τον τόνο της φωνής. Η γλώσσα, δηλαδή, δεν εξαντλείται στις λέξεις που γράφονται σε ένα χαρτί· ζει και μέσα στην προφορική επικοινωνία, στη χειρονομία, στο βλέμμα.
Το ότι μπορούμε να διατυπώσουμε μια ιδέα με άπειρους τρόπους δεν σημαίνει ότι όλες οι διατυπώσεις είναι εξίσου σωστές ή κατάλληλες. Η επιλογή της κατάλληλης διατύπωσης εξαρτάται από την περίσταση επικοινωνίας —σε ποιον απευθυνόμαστε, γιατί, με ποιο ύφος. Η απεραντοσύνη της γλώσσας είναι δυνατότητα, όχι δικαιολογία για ασυνέπεια ή αδιαφορία ως προς τη σωστή χρήση της.
Σύνοψη της βασικής ιδέας 💡
Η γλώσσα είναι απέραντη γιατί:
- Δεν περιορίζεται σε έναν μόνο ορισμό, αφού καλύπτει κάθε πτυχή της ανθρώπινης ζωής —λογική, συναίσθημα, δράση.
- Είναι ταυτόχρονα ατομική υπόθεση και συλλογικό αγαθό ενός ολόκληρου λαού.
- Δεν εξαντλείται στους κανόνες της γραμματικής και του συντακτικού, που περιγράφουν μόνο τη μορφή της, όχι το άπειρο περιεχόμενό της.
- Μαθαίνεται νωρίς στη ζωή μας, αλλά δεν σταματά ποτέ να εξελίσσεται και να προσαρμόζεται σε νέες καταστάσεις.
- Επιτρέπει άπειρους τρόπους έκφρασης της ίδιας ιδέας, ανάλογα με την περίσταση, το ύφος και την πρόθεση του ομιλητή.
Αυτή η απεραντοσύνη είναι ο λόγος για τον οποίο η μελέτη της γλώσσας δεν τελειώνει ποτέ πραγματικά —κάθε φορά που μιλάμε ή γράφουμε, ανακαλύπτουμε ξανά κάτι από τις ανεξάντλητες δυνατότητές της.