Υφολογία 🎨
Η Υφολογία είναι ο κλάδος της γλωσσολογίας που μελετά το ύφος: τον προσωπικό τρόπο με τον οποίο κάθε ομιλητής ή συγγραφέας χρησιμοποιεί τη γλώσσα για να εκφράσει ένα γεγονός, μια σκέψη ή ένα συναίσθημα. Το ίδιο ακριβώς νόημα μπορεί να ειπωθεί με πολλούς διαφορετικούς τρόπους — και η επιλογή του τρόπου είναι αυτό που ονομάζουμε ύφος.
α. Η έννοια του ύφους
Για να καταλάβουμε τι είναι το ύφος, ας δούμε ένα παράδειγμα. Ο Γάλλος συγγραφέας Ρεϊμόν Κενό, στο βιβλίο του Ασκήσεις ύφους, αφηγείται το ίδιο ακριβώς περιστατικό με δεκάδες διαφορετικούς τρόπους. Δύο από αυτούς είναι οι εξής:
«Αφήγηση» — Μια μέρα, σ' ένα λεωφορείο, ένας νεαρός με μακρύ λαιμό μαλώνει με τον διπλανό του επειδή νομίζει ότι του πατάει τα πόδια επίτηδες. Λίγο αργότερα τον ξαναβλέπει ο αφηγητής να συζητά με έναν φίλο για το πώς πρέπει να ράψει το παλτό του.
«Modern Style» — Το ίδιο ακριβώς περιστατικό, αλλά με λέξεις πιο καθημερινές, με σχόλια και χαρακτηρισμούς γεμάτα ειρωνεία («τζιτζιφιόγκος», «λιμοκοντόρος», «παιδαρέλι»), και με σύνταξη που θυμίζει προφορικό λόγο.
Το γεγονός που περιγράφεται είναι ακριβώς το ίδιο και στα δύο κείμενα. Αυτό που αλλάζει είναι οι λέξεις, η σύνταξη και ο τόνος — δηλαδή το ύφος.
Ο Ρεϊμόν Κενό δεν έγραψε μόνο δύο εκδοχές της ίδιας ιστορίας, αλλά ενενήντα εννιά! Άλλαξε κάθε φορά το ύφος —άλλοτε το έκανε να μοιάζει με τηλεγράφημα, άλλοτε με όνειρο, άλλοτε με επιστημονική περιγραφή— για να δείξει πόσο πολύ μπορεί να αλλάξει η "γεύση" ενός κειμένου χωρίς να αλλάξει καθόλου η ιστορία που αφηγείται.
Με βάση αυτό το παράδειγμα, μπορούμε να ορίσουμε το ύφος ως εξής:
Το ύφος είναι ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο ένας ομιλητής ή συγγραφέας, συνδυάζοντας τα γλωσσικά στοιχεία που επιλέγει (λέξεις, σύνταξη, ύφος προφοράς κ.ά.), εκφράζει ένα γεγονός, μια σκέψη ή ένα συναίσθημα.
Πολλοί επιστήμονες έχουν προσπαθήσει να ορίσουν το ύφος με τον δικό τους τρόπο. Μερικοί χαρακτηριστικοί ορισμοί είναι:
- «Το ύφος είναι ο ίδιος ο άνθρωπος» (Μπυφόν)
- «Το ύφος είναι το ίδιο το κείμενο» (Ριφατέρ)
- «Το ύφος δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο τρόπος της γλωσσικής χρήσης» (Άντερεγκ)
Ένα κείμενο με απλό, καθημερινό ύφος δεν είναι «κατώτερο» από ένα κείμενο με επίσημο ύφος — απλώς ταιριάζει σε διαφορετική περίσταση. Κανένα ύφος δεν είναι από μόνο του λάθος· λάθος είναι μόνο να χρησιμοποιήσουμε ύφος που δεν ταιριάζει στην περίσταση (π.χ. να γράψουμε μια αίτηση προς το σχολείο με ύφος αστεϊσμού).
Η μελέτη του ύφους, καθώς και των αποκλίσεων που παρουσιάζει ένα κείμενο από τη συνηθισμένη χρήση μιας γλώσσας, γέννησε τον επιστημονικό κλάδο που ονομάζεται Υφολογία.
β. Το ύφος της νέας ελληνικής
Το ύφος μιας γλώσσας διαμορφώνεται από πολλούς παράγοντες. Στη νέα ελληνική, οι σημαντικότεροι είναι οι εξής:
α) Η συνύπαρξη Καθαρεύουσας και Δημοτικής. Για πολλά χρόνια οι δύο αυτές μορφές της ελληνικής χρησιμοποιούνταν παράλληλα. Αυτό δημιούργησε πολλούς διαφορετικούς τύπους για την ίδια λέξη, οι οποίοι μπορούν να δείξουν και την ιδεολογική τοποθέτηση του ομιλητή. Για παράδειγμα:
| Φράση | Ποιος συνήθως τη λέει |
|---|---|
| «Οι Ξανθιώται προσέφεραν στον πρωθυπουργό το κλειδί της πόλεως» | άτομο μεγάλης ηλικίας, υψηλής μόρφωσης, συντηρητικής ιδεολογίας |
| «Οι Ξανθιώτες πρόσφεραν στον πρωθυπουργό το κλειδί της πόλης» | άτομο κάθε ηλικίας, με λιγότερο συντηρητική ιδεολογία |
β) Το διπλό λεξιλόγιο — λόγιο και λαϊκό. Η νέα ελληνική διαθέτει λέξεις που προέρχονται τόσο από τη λόγια (καθαρεύουσα) όσο και από τη λαϊκή (δημοτική) παράδοση για την ίδια σχεδόν έννοια. Αυτό δίνει τη δυνατότητα για πολύ λεπτές αποχρώσεις ύφους. Για παράδειγμα:
- «Η αναζήτηση της αιτίας που προκάλεσε τον σεισμό απεδείχθη μάταιη» → ύφος πιο επίσημο, λόγιο
- «Το ψάξιμο της αιτίας που προκάλεσε τον σεισμό κατάντησε άχρηστο» → ύφος πιο λαϊκό, καθημερινό
γ) Τυπικές εκφράσεις του προφορικού λόγου. Η νέα ελληνική χρησιμοποιεί πολύ συχνά έτοιμες, «εθιμοτυπικές» εκφράσεις που ταιριάζουν σε συγκεκριμένες περιστάσεις, όπως γεια χαρά, με γεια, καλορίζικο, καλό ξημέρωμα, στο καλό, καλή βδομάδα.
δ) Λέξεις-«γεμίσματα» χωρίς ιδιαίτερη σημασία. Στον προφορικό λόγο χρησιμοποιούμε συχνά λέξεις όπως να πούμε, λοιπόν, κατάλαβες;, έτσι, χμ, εμ, εε. Δείχνουν ότι ο ομιλητής διστάζει, ψάχνει τα λόγια του ή περιμένει αντίδραση από τον συνομιλητή του.
ε) Ρητορικές ερωτήσεις. Στον προφορικό λόγο χρησιμοποιούμε συχνά ερωτήσεις που δεν περιμένουν πραγματική απάντηση, αλλά εκφράζουν κάτι έμμεσα, όπως «Τι λες;» (κάτι είναι πολύ εντυπωσιακό ή περίεργο), «Τι να κάνουμε;» (βρισκόμαστε σε αδιέξοδο), «Και τι δεν έχουμε;» (έχουμε τα πάντα).
Μετά την υιοθέτηση του μονοτονικού συστήματος στα σχολεία και στη δημόσια διοίκηση, η χρήση του παλιού πολυτονικού συστήματος (με τα πολλά τονικά σημάδια πάνω από τα φωνήεντα) έχει γίνει η ίδια μια επιλογή ύφους — δείχνει συχνά συγκεκριμένες ιδεολογικές τοποθετήσεις του γράφοντα.
Γενικά, το ύφος μιας γλώσσας εξαρτάται από το είδος του κειμένου, τη σχέση των συνομιλητών, το θέμα και την περίσταση επικοινωνίας. Για πρακτικούς λόγους, διακρίνουμε τρία βασικά είδη ύφους:
| Είδος ύφους | Πού συναντάται συχνότερα | Χαρακτηριστικά |
|---|---|---|
| Τυπικό | Γραπτός λόγος (δημόσια διοίκηση, επιστημονικά, νομικά, εκκλησιαστικά, δημοσιογραφικά κείμενα) — λιγότερο σε αγορεύσεις, διαλέξεις, ομιλίες | Λόγιο λεξιλόγιο, υποτακτική σύνταξη με μεγάλες περιόδους, κυριολεκτικός λόγος, τύποι κοντά στην Καθαρεύουσα |
| Οικείο | Προφορικός λόγος (συζητήσεις μεταξύ οικείων προσώπων) — λιγότερο σε χιουμοριστικά κείμενα, φιλικές επιστολές, λογοτεχνικά κείμενα | Λαϊκό λεξιλόγιο, παρατακτική σύνταξη με μικρές περιόδους, συχνά ελλειπτικός και μεταφορικός λόγος, τύποι κοντά στη Δημοτική |
| Ουδέτερο | Γραπτός λόγος (περιγραφικά κείμενα, ανακοινώσεις, ειδήσεις) — λιγότερο σε προφορικές αναγγελίες | Λεξιλόγιο και εκφράσεις πολύ συνηθισμένες, παρατακτική και υποτακτική σύνταξη, οι πιο κοινοί μορφολογικοί τύποι |
Η διάκριση σε τυπικό, οικείο και ουδέτερο ύφος γίνεται για μεθοδολογικούς λόγους, ώστε να μπορούμε να μελετάμε πιο εύκολα το φαινόμενο. Στην πραγματικότητα, ένα κείμενο μπορεί να συνδυάζει στοιχεία από περισσότερα από ένα ύφη.
γ. Ύφος και σχήματα λόγου
Το ύφος προϋποθέτει επιλογή και συνδυασμό γλωσσικών στοιχείων από τον ομιλητή ή τον συγγραφέα. Ένα σημαντικό εργαλείο που βοηθά στη δημιουργία ιδιαίτερου ύφους —ιδίως στον λογοτεχνικό λόγο— είναι τα σχήματα λόγου.
Τα σχήματα λόγου είναι γλωσσικές ιδιορρυθμίες: τρόποι έκφρασης που προκύπτουν από τη χρήση συντακτικών σχημάτων ή σημασιών διαφορετικών από τα συνηθισμένα. Τα πιο σημαντικά σχήματα λόγου, χρήσιμα και για το μάθημα της Λογοτεχνίας, είναι τα εξής:
Μεταφορά 🌟
Χρησιμοποιούμε μια λέξη ή φράση με σημασία διαφορετική από την κυριολεκτική της, βασισμένη σε κάποια ομοιότητα.
«Η Ρία έγινε καπνός.» (δηλαδή εξαφανίστηκε ξαφνικά — δεν έγινε στην κυριολεξία καπνός)
Παρομοίωση
Συσχετίζουμε ένα πρόσωπο, πράγμα ή έννοια με κάτι πολύ γνωστό, για να τονίσουμε μια κοινή τους ιδιότητα. Σε αντίθεση με τη μεταφορά, η παρομοίωση χρησιμοποιεί συνήθως λέξεις-συνδέσμους όπως «σαν», «όπως», «θαρρείς».
«Το σπίτι του Παπαδόπουλου είναι σαν πύργος.»
Η παρομοίωση δηλώνει ρητά τη σύγκριση («Χ είναι σαν Ψ»), ενώ η μεταφορά ταυτίζει κατευθείαν τα δύο στοιχεία, χωρίς λέξη σύγκρισης («Χ είναι Ψ» ή απλώς χρησιμοποιεί το Ψ). Το «Το παιδί είναι σαν λιοντάρι» είναι παρομοίωση· το «Το παιδί βρυχήθηκε» είναι μεταφορά.
Προσωποποίηση
Αποδίδουμε ανθρώπινες ιδιότητες ή ενέργειες σε πράγματα, ζώα ή αφηρημένες έννοιες που δεν είναι άνθρωποι.
«Κάθε πρωί ο ήλιος χαμογελάει στους ανθρώπους.»
Υπερβολή
Χρησιμοποιούμε λέξεις ή φράσεις που ξεπερνούν κατά πολύ την πραγματικότητα, για να τονίσουμε κάτι εντυπωσιακά.
«Να υψώσουμε όλοι τη φωνή μας, να φτάσει έως τον ουρανό.»
Ειρωνεία
Χρησιμοποιούμε λέξεις ή φράσεις που στην πραγματικότητα εννοούν το αντίθετο από αυτό που φαίνεται να λένε.
«Θύμωσε πολύ μαζί του και του τα είπε κομψά» (δηλαδή με άκομψα, υβριστικά λόγια)
Λιτότητα
Αντί να χρησιμοποιήσουμε απευθείας μια λέξη, χρησιμοποιούμε την αντίθετή της συνοδευόμενη από άρνηση — έτσι μετριάζουμε ή τονίζουμε έμμεσα το νόημα.
«Το φαγητό που μαγείρεψε η Ελένη δεν ήταν άνοστο» (δηλαδή ήταν νόστιμο, αλλά το λέμε πιο μετριοπαθώς)
Πλεονασμός
Χρησιμοποιούμε περισσότερες λέξεις από όσες χρειάζονται για να αποδοθεί ένα νόημα.
«Η Σμαρώ πάλι ξαναήρθε.» (το «πάλι» και το «ξανά-» λένε το ίδιο πράγμα)
Μετωνυμία
Χρησιμοποιούμε το όνομα του δημιουργού αντί για το δημιούργημά του, ή αυτό που περιέχει κάτι αντί για το περιεχόμενό του, ή το αφηρημένο αντί για το συγκεκριμένο.
«Τον τελευταίο καιρό ο Νικόλας ακούει Μπετόβεν.» (εννοεί τη μουσική του Μπετόβεν, όχι τον ίδιο τον συνθέτη)
Συνεκδοχή
Χρησιμοποιούμε το ένα αντί για τα πολλά όμοιά του, το μέρος ενός συνόλου αντί για το σύνολο (ή αντίστροφα), ή την ύλη αντί για το προϊόν που παράγεται από αυτήν.
«Ο Κρητικός είναι πάντα υπερήφανος» (αντί «οι Κρητικοί»)
Και τα δύο σχήματα αντικαθιστούν μια λέξη με μια άλλη συνδεδεμένη νοηματικά. Η βασική διαφορά: στη συνεκδοχή το ένα στοιχείο είναι μέρος ή είδος του άλλου (το ένα άτομο αντί για όλη την κατηγορία, όπως «ο Κρητικός» αντί «οι Κρητικοί»). Στη μετωνυμία τα δύο στοιχεία απλώς σχετίζονται στενά, χωρίς το ένα να είναι μέρος του άλλου (ο δημιουργός αντί για το έργο του, όπως «ακούω Μπετόβεν»).
Αναδίπλωση
Μια λέξη ή φράση επαναλαμβάνεται αμέσως, για έμφαση.
«Οι φίλοι μας θα έρθουν σήμερα, σήμερα θα φύγουν.»
Έλλειψη
Παραλείπουμε λέξεις ή φράσεις που μπορούν εύκολα να εννοηθούν από τα συμφραζόμενα.
«–Ποιος θέλει να μιλήσει; –Η Ιφιγένεια.» (εννοείται: «θέλει να μιλήσει»)
Υπερβατό
Παρεμβάλλουμε μία ή περισσότερες λέξεις ανάμεσα σε δύο λέξεις που κανονικά συνδέονται στενά μεταξύ τους συντακτικά και νοηματικά.
«Ο διευθυντής εφάρμοσε τους ισχύοντες από τους νόμους κανονισμούς.» (κανονική σειρά: «τους κανονισμούς που ισχύουν από τους νόμους»)
Οι συγγραφείς και οι ποιητές χρησιμοποιούν συνειδητά τα σχήματα λόγου για να δημιουργήσουν εικόνες, να τονίσουν συναισθήματα ή να εκπλήξουν τον αναγνώστη. Όταν αναγνωρίζουμε μια μεταφορά ή μια υπερβολή σε ένα ποίημα, καταλαβαίνουμε καλύτερα γιατί ο δημιουργός επέλεξε ακριβώς αυτές τις λέξεις και όχι άλλες — δηλαδή καταλαβαίνουμε το ύφος του.