Οι σημασίες των λέξεων 🔤

Οι σημασίες των λέξεων δεν είναι πάντα σταθερές. Σχετίζονται τις περισσότερες φορές με τα κοινωνικά δεδομένα, τις συνήθειες, το περιβάλλον, την εποχή, αλλά και με την αντίληψη που έχουν οι άνθρωποι για τα πράγματα και τις έννοιες. Έτσι, οι λέξεις, καθώς χρησιμοποιούνται μέσα στον χρόνο, αποκτούν και άλλες σημασίες εκτός από την αρχική τους, ενώ κάποιες φορές χάνουν άλλες.

Γι' αυτό δεν αντιστοιχεί πάντα μία και μόνη σημασία σε μία λέξη· συχνά δύο ή και περισσότερες λέξεις έχουν παρόμοια σημασία ή και παρόμοια προφορά. Τις λέξεις που έχουν περισσότερες από μία σημασίες τις ονομάζουμε πολύσημες.

Ανάλογα με τις σημασίες που εκφράζουν, οι λέξεις διακρίνονται στις εξής κατηγορίες: μεταφορικές, ομώνυμες, παρώνυμες, συνώνυμες, αντίθετες, ταυτόσημες και υπώνυμες.

Κυριολεκτική και μεταφορική σημασία 🎯

Κάθε λέξη έχει μία κυριολεκτική (ή αρχική) σημασία — τη βασική, «κανονική» της σημασία. Πολλές φορές όμως μια λέξη χρησιμοποιείται με σημασία διαφορετική από την αρχική της· τότε λέμε ότι χρησιμοποιείται μεταφορικά.

Ανάμεσα στη μεταφορική και την κυριολεκτική σημασία υπάρχει πάντα κάποια ομοιότητα — κάτι κοινό που κρατάει η λέξη και στις δύο χρήσεις της. Για παράδειγμα:

1. Οι δρόμοι της πόλης είναι γεμάτοι αυτοκίνητα. (κυριολεκτική σημασία)
2. Η Άννα έχει να κάνει πολύ δρόμο μέχρι το πτυχίο. (μεταφορική σημασία)

Στην πρώτη περίπτωση η λέξη δρόμος σημαίνει τον ασφαλτοστρωμένο χώρο όπου κινούνται τα αυτοκίνητα. Στη δεύτερη δεν υπάρχει κανένας πραγματικός δρόμος — η λέξη χρησιμοποιείται για τη διαδρομή που πρέπει να διανύσει κάποιος μέχρι να πετύχει έναν στόχο. Το χαρακτηριστικό που διατηρείται και στις δύο χρήσεις είναι η ιδέα της πορείας προς μια κατεύθυνση· αυτή η κοινή ιδέα είναι που κάνει τη μεταφορική χρήση κατανοητή.

Ομώνυμες (ή ομόηχες) λέξεις 🔊

Ομώνυμες είναι οι λέξεις που, ενώ έχουν εντελώς διαφορετική σημασία, ακούγονται το ίδιο (ομόηχες ή ομόφωνες) ή και γράφονται το ίδιο (ομόγραφες).

Πρόσεξε ότι στο ζευγάρι «όρος – όρος» έχουμε δύο εντελώς διαφορετικές λέξεις που τυχαίνει να γράφονται και να προφέρονται πανομοιότυπα· η μία σημασία δεν έχει καμία σχέση με την άλλη. Αυτό είναι το βασικό γνώρισμα των ομώνυμων λέξεων: η ταύτιση είναι μόνο στον ήχο ή στη γραφή, όχι στο νόημα.

Παρώνυμες λέξεις 👂

Παρώνυμες είναι οι λέξεις που, ενώ διαφέρουν στη σημασία, έχουν παρόμοια (όχι ίδια) προφορά. Μοιάζουν αρκετά ώστε να μπερδεύονται εύκολα, αλλά δεν είναι ίδιες.

Στις παρώνυμες ανήκουν και όσες λέξεις μοιάζουν στην προφορά αλλά διαφέρουν στον τονισμό. Αυτές ονομάζονται ειδικότερα τονικά παρώνυμα, π.χ. γέρος – γερός, ραφή – ράφι, φυλή – φίλη.

Συνώνυμες λέξεις 🔁

Συνώνυμες είναι οι λέξεις που οι σημασίες τους μοιάζουν, χωρίς όμως να είναι απαραίτητα πανομοιότυπες, π.χ. θερμός – ζεστός, λείος – γυαλιστερός.

Ταυτόσημες λέξεις ⚖️

Ταυτόσημες είναι οι λέξεις που έχουν —για ορισμένους ομιλητές της γλώσσας— την ίδια ακριβώς σημασία, π.χ. απίδι – αχλάδι, σκεπή – στέγη.

Αντίθετες (ή αντώνυμες) λέξεις ↔️

Αντίθετες είναι οι λέξεις που έχουν αντίθετη σημασία, π.χ. μικρός – μεγάλος, ζεστός – κρύος. Τα κυριότερα είδη αντίθετων σημασιών είναι τα εξής:

• Κλιμακωτή αντίθεση: υπάρχουν ενδιάμεσες διαβαθμίσεις ανάμεσα στις αντίθετες λέξεις, π.χ. στην αντίθεση άσπρο – μαύρο υπάρχει το ενδιάμεσο γκρίζο.
• Δυαδική αντίθεση: δεν υπάρχουν ενδιάμεσοι όροι, π.χ. αλήθεια – ψέμα (κάτι είναι ή αλήθεια ή ψέμα, όχι κάτι στη μέση).
• Αντίστροφες λέξεις: οι δύο όροι της αντίθεσης περιγράφουν, από διαφορετικές οπτικές γωνίες, την ίδια σχέση, π.χ. δίνω – παίρνω (η ίδια ανταλλαγή, αλλά από τη σκοπιά του καθενός).

Υπώνυμες λέξεις 🌳

Υπώνυμες είναι οι λέξεις των οποίων η σημασία περιλαμβάνεται στη σημασία μιας άλλης, πιο γενικής λέξης. Για παράδειγμα, η λέξη ροδιά είναι υπώνυμη της λέξης δέντρο, γιατί η ροδιά είναι ένα είδος δέντρου — η σημασία της «χωράει» μέσα στη σημασία της γενικότερης λέξης.

Παρατηρώ και καταλαβαίνω… 🔍

Λέξεις που μοιάζουν αλλά διαφέρουν

Στη νέα ελληνική υπάρχουν πολλά ζευγάρια λέξεων που έχουν την ίδια προέλευση και γι' αυτό μοιάζουν πολύ μεταξύ τους. Τα δύο μέλη ενός τέτοιου ζευγαριού όμως διαφοροποιούνται είτε ως προς τη σημασία είτε ως προς το ύφος (δηλαδή το πόσο επίσημη ή καθημερινή είναι η χρήση τους). Δες τα παρακάτω παραδείγματα:

1. α. Οι μαθητές και οι μαθήτριες τα παλιότερα χρόνια σημείωναν και τη βαρεία και την οξεία.
   β. Πήρε μια βαριά και άρχισε να γκρεμίζει τον μεσότοιχο που μας χώριζε.
2. α. Κάθε μαθητής και κάθε μαθήτρια έπρεπε να μάθει απ' έξω από ένα χωρίο.
   β. Τα καλοκαίρια συνήθως πάμε στο χωριό μας για διακοπές.
3. α. Μπροστά στο κτίριο της Νομαρχίας ήταν σταθμευμένα εφτά φορτηγά αυτοκίνητα.
   β. Η εβδομάδα έχει επτά ημέρες, ενώ ο χρόνος δώδεκα μήνες.
4. α. Ο γιατρός του είπε ότι του λείπει σίδηρος.
   β. Όλα τα ρούχα τα σιδερώνει με το σίδερο.
5. α. Α. Νικολαΐδης, ιατρός, απόφοιτος του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης.
   β. Ο γιατρός δε θα δεχτεί σήμερα ασθενείς.
6. α. Το τρίγωνο έχει τρεις γωνίες.
   β. Έφτιαξε μέσα στο σπίτι του τρεις καταπληκτικές γωνιές.

Στα παραδείγματα 3 (εφτά – επτά) και 5 (ιατρός – γιατρός) οι λέξεις έχουν ακριβώς την ίδια σημασία και διαφέρουν μόνο στο ύφος: το «εφτά» και το «γιατρός» είναι πιο ουδέτερα και καθημερινά, ενώ το «επτά» και το «ιατρός» είναι πιο τυπικά (χρησιμοποιούνται σε πιο επίσημο λόγο). Αντίθετα, στα παραδείγματα 1, 2, 4 και 6 η διαφοροποίηση είναι σημασιολογική — δηλαδή οι λέξεις δεν σημαίνουν το ίδιο πράγμα (π.χ. «βαρεία» το γραμματικό σημάδι τονισμού, αλλά «βαριά» το εργαλείο).

Πώς οι καταλήξεις αλλάζουν τη σημασία

Τα μορφήματα που προστίθενται στο θέμα μιας λέξης ονομάζονται παραγωγικές καταλήξεις (ή επιθήματα). Αυτές δίνουν μια πρόσθετη σημασία σε αυτήν που ήδη δηλώνει η λέξη.

Για παράδειγμα, η παραγωγική κατάληξη -είο, όταν προστεθεί στη ρίζα της λέξης κουρ-έας, δίνει τη σημασία του τόπου στον οποίο εργάζεται ο κουρέας — δηλαδή κουρείο (παρόμοια και ταμείο, ιατρείο). Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με την παραγωγική κατάληξη -άνος (-ανός): όταν προστεθεί στη ρίζα της λέξης Αμερική, παράγεται η λέξη Αμερικάνος, που δείχνει την καταγωγή (παρόμοια και Παριανός, Συριανός, Ναπολιτάνος κτλ.).

Δες κι άλλα παραδείγματα παραγωγικών καταλήξεων και τις σημασίες που δίνουν στις λέξεις:

Τα είδη των λεξικών

Τα βιβλία αναφοράς στα οποία μπορεί να βρει κανείς τις λέξεις μιας γλώσσας είναι τα λεξικά. Υπάρχουν διάφορα είδη λεξικών, ανάλογα με το τι ακριβώς μας δείχνουν για κάθε λέξη:

Συνοπτικός πίνακας 📋