Ο σχηματισμός των λέξεων 🧩

Κάθε μέρα χρησιμοποιούμε χιλιάδες λέξεις, όμως σπάνια σκεφτόμαστε πώς φτιάχτηκε η καθεμιά. Μερικές λέξεις υπάρχουν από μόνες τους, χωρίς να στηρίζονται σε καμία άλλη. Άλλες γεννιούνται μέσα από άλλες λέξεις που ήδη υπήρχαν στη γλώσσα μας — είτε παίρνοντας μια κατάληξη, είτε ενώνοντας δύο λέξεις σε μία. Σε αυτή την ενότητα θα δούμε ακριβώς αυτόν τον μηχανισμό: πώς η ελληνική γλώσσα φτιάχνει συνεχώς νέες λέξεις από το υλικό που ήδη διαθέτει.

Ανάλογα με τον τρόπο που σχηματίζονται, οι λέξεις της νέας ελληνικής χωρίζονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες.

Οι τρεις κατηγορίες λέξεων

Ριζικές λέξεις

Ριζικές ονομάζονται οι λέξεις που σχηματίζονται μόνο από μια ρίζα (ή αλλιώς θέμα) και την κατάληξή τους, χωρίς να προέρχονται από καμία άλλη λέξη. Για παράδειγμα, το ρήμα γράφ-ω αποτελείται απλώς από τη ρίζα γράφ- και την κατάληξη -ω· δεν παράγεται από κάποια άλλη λέξη ούτε συνδυάζει δύο λέξεις.

Παράγωγες λέξεις

Παράγωγες ονομάζονται οι λέξεις που δημιουργούνται από άλλες λέξεις με την προσθήκη ειδικών καταλήξεων. Για παράδειγμα, το χρυσώνω είναι παράγωγο του χρυσός: πήραμε τη λέξη χρυσός και προσθέσαμε την κατάληξη -ώνω για να φτιάξουμε μια καινούρια λέξη.

Σε αυτή τη διαδικασία χρειαζόμαστε δύο όρους:

• Η λέξη από την οποία παράγεται μια άλλη λέξη λέγεται πρωτότυπη ή λέξη-βάση (στο παράδειγμά μας, το χρυσός).
• Η κατάληξη με την οποία σχηματίζεται η παράγωγη λέξη λέγεται παραγωγική κατάληξη (στο παράδειγμά μας, το -ώνω).

Σύνθετες λέξεις

Σύνθετες ονομάζονται οι λέξεις που προέρχονται από την ένωση δύο ανεξάρτητων λέξεων. Στις σύνθετες λέξεις η πρώτη λέξη που ενώνεται λέγεται πρώτο συνθετικό, ενώ η δεύτερη δεύτερο συνθετικό. Για παράδειγμα, το ηλιόσπορος προέρχεται από το ήλιος (πρώτο συνθετικό) και το σπόρος (δεύτερο συνθετικό).

Η παραγωγή λέξεων

Η παραγωγή λέξεων στη νέα ελληνική γίνεται κυρίως με την προσθήκη ενός μορφολογικού στοιχείου στο τέλος του θέματος μιας λέξης. Αυτό το στοιχείο λέγεται παραγωγική κατάληξη ή επίθημα, και η ίδια η διαδικασία λέγεται επιθηματοποίηση.

Η παρουσίαση που ακολουθεί οργανώνεται με βάση το ποιο μέρος του λόγου παράγεται κάθε φορά: ρήματα, ουσιαστικά, επίθετα και επιρρήματα.

Παράγωγα ρήματα

Τα ρήματα της νέας ελληνικής παράγονται:

• Από ρήματα, με διάφορες καταλήξεις, π.χ. φέγγω → φεγγίζω, μασώ → μασουλώ.
• Από ονόματα, συνήθως με τις καταλήξεις -άζω και -ιάζω (π.χ. ανάγκη → αναγκάζω, βράδυ → βραδιάζω), -ίζω (π.χ. ανήφορος → ανηφορίζω), -εύω (π.χ. πίστη → πιστεύω), -ώνω (π.χ. κλειδί → κλειδώνω) και -αίνω (π.χ. ζέστη → ζεσταίνω).
• Από άκλιτες λέξεις (επιρρήματα, προθέσεις κ.λπ.), συνήθως με τις καταλήξεις -ζω και -ίζω (π.χ. χωρίς → χωρίζω), -εύω (π.χ. κοντά → κοντεύω) και -ώνω (π.χ. σιμά → σιμώνω).

Παράγωγα ουσιαστικά

Τα ουσιαστικά της νέας ελληνικής παράγονται κυρίως από ρήματα και από άλλα ουσιαστικά.

Από ρήματα, με καταλήξεις που δηλώνουν:

• το πρόσωπο που ενεργεί, π.χ. εκπαιδεύω → εκπαιδευτής, τραγουδώ → τραγουδιστής
• την ενέργεια ή το αποτέλεσμά της, π.χ. διώχνω → διωγμός, κλαδεύω → κλάδεμα, φυτεύω → φυτεία
• το μέσο ή τον τόπο μιας ενέργειας, π.χ. κινώ → κινητήρας, παρατηρώ → παρατηρητήριο

Από ουσιαστικά. Εδώ βρίσκεται η πλουσιότερη ομάδα παράγωγων ουσιαστικών, γιατί ανάλογα με τη σημασία που παίρνουν χωρίζονται σε πολλές κατηγορίες:

Άλλες συνηθισμένες καταλήξεις ουσιαστικών από ουσιαστικά είναι το -ιά (π.χ. λεμόνι → λεμονιά) και το -ιστής (π.χ. άνθρωπος → ανθρωπιστής).

Από επίθετα, με καταλήξεις όπως -άδα (π.χ. έξυπνος → εξυπνάδα), -ίλα (π.χ. κίτρινος → κιτρινίλα), -σύνη (π.χ. δίκαιος → δικαιοσύνη), -τητα (π.χ. τρυφερός → τρυφερότητα) και -α (π.χ. ψυχρός → ψύχρα).

Παράγωγα επίθετα

Τα επίθετα της νέας ελληνικής παράγονται:

• Από ρήματα — λέγονται τότε ρηματικά επίθετα. Καταλήξεις: -ικός (π.χ. τρομάζω → τρομακτικός), -τος (π.χ. αγαπώ → αγαπητός), -σιμος (π.χ. μετρώ → μετρήσιμος).
• Από ουσιαστικά. Καταλήξεις: -ιάρης (π.χ. χάδι → χαδιάρης), -ένιος (π.χ. μάρμαρο → μαρμαρένιος), -ινος (π.χ. χαρτί → χάρτινος), -ερός (π.χ. τρόμος → τρομερός), -ής (π.χ. θάλασσα → θαλασσής), -ακός/-ιακός/-ικος/-ικός (π.χ. παραλία → παραλιακός, Έλληνας → ελληνικός).
• Από επίθετα. Καταλήξεις: -ούλης (π.χ. φτωχός → φτωχούλης), -ούτσικος (π.χ. χαμηλός → χαμηλούτσικος), -ωπός (π.χ. πράσινος → πρασινωπός).
• Από επιρρήματα. Η πιο συνηθισμένη κατάληξη είναι το -ινός, π.χ. άλλοτε → αλλοτινός.

Παράγωγα επιρρήματα

Τα επιρρήματα παράγονται από επίθετα, αντωνυμίες, μετοχές και άλλα επιρρήματα. Οι πιο συνηθισμένες καταλήξεις είναι: -ως (π.χ. συνεπής → συνεπώς), -ού (π.χ. άλλος → αλλού), -θε (π.χ. εκεί → εκείθε) και -α/-ά (π.χ. ονειρεμένος → ονειρεμένα, ανιαρός → ανιαρά).

Η προθηματοποίηση

Εκτός από την προσθήκη κατάληξης στο τέλος μιας λέξης, υπάρχει και η αντίστροφη διαδικασία: η προσθήκη ενός μορφολογικού στοιχείου στην αρχή της λέξης. Αυτό το στοιχείο λέγεται αχώριστο μόριο ή πρόθημα, και η διαδικασία λέγεται προθηματοποίηση.

Τα αχώριστα μόρια είναι λέξεις μονοσύλλαβες ή δισύλλαβες που δεν χρησιμοποιούνται ποτέ μόνες τους — δεν μπορούμε δηλαδή να πούμε «απο» ή «κατα» σαν ανεξάρτητη λέξη. Οι περισσότερες προέρχονται από προθέσεις ή άκλιτες λέξεις της αρχαίας ελληνικής, ενώ λίγες σχηματίστηκαν τα νεότερα χρόνια.

Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τα πιο συνηθισμένα αχώριστα μόρια, τη σημασία που προσθέτουν και ένα παράδειγμα για το καθένα.

Η σύνθεση λέξεων

Η δεύτερη διαδικασία σχηματισμού σύνθετων λέξεων —πέρα από την προθηματοποίηση— είναι η ένωση δύο ή περισσότερων λέξεων.

Οι λέξεις που ενώνονται ως πρώτο ή δεύτερο συνθετικό μπορεί να είναι ουσιαστικά, επίθετα, αριθμητικά, ρήματα, μετοχές, επιρρήματα ή προθέσεις. Οι δύο λέξεις μπορεί να ανήκουν:

• στην ίδια γραμματική κατηγορία, π.χ. κιτρινόμαυρος (κίτρινος + μαύρος), ανοιγοκλείνω (ανοίγω + κλείνω)
• σε διαφορετική γραμματική κατηγορία, π.χ. σιγοτραγουδώ (σιγά + τραγουδώ)

Η σημασία των σύνθετων λέξεων

Ανάλογα με τον τρόπο που συνδέεται η σημασία των δύο συνθετικών, οι σύνθετες λέξεις χωρίζονται σε τέσσερις κατηγορίες:

• Παρατακτικές: η σημασία της σύνθετης λέξης είναι απλώς το άθροισμα των σημασιών των δύο συνθετικών, π.χ. αλατοπίπερο (αλάτι και πιπέρι), νοτιοδυτικά (νότια και δυτικά).
• Προσδιοριστικές: το ένα συνθετικό προσδιορίζει το άλλο, δηλαδή του δίνει μια πιο συγκεκριμένη σημασία, π.χ. αγριοκάτσικο (άγριο κατσίκι), θαλασσοπούλι (πουλί της θάλασσας).
• Κτητικές: η λέξη δηλώνει το πρόσωπο ή το πράγμα που έχει κάτι ως δικό του χαρακτηριστικό, π.χ. καλόκαρδη (αυτή που έχει καλή καρδιά), μεγαλόσωμος (αυτός που έχει μεγάλο σώμα).
• Αντικειμενικές: το ένα συνθετικό λειτουργεί σαν αντικείμενο στο ρήμα που κρύβεται στο άλλο συνθετικό, π.χ. ημεροδείκτης (αυτός που δείχνει την ημέρα), μηχανοδηγός (αυτός που οδηγεί μηχανή τρένου).

Η μορφή των σύνθετων λέξεων

Το συνδετικό φωνήεν. Όταν ενώνονται δύο λέξεις και η πρώτη είναι κλιτή ή επίρρημα, ανάμεσά τους μπαίνει συνήθως το φωνήεν -ο-, π.χ. τσιχλόφουσκα (τσίχλα + φούσκα), σιγοτραγουδώ (σιγά + τραγουδώ). Όταν όμως το αρχικό φωνήεν του δεύτερου συνθετικού είναι ο ή α, το συνδετικό φωνήεν συνήθως χάνεται, π.χ. αχυράνθρωπος (άχυρο + άνθρωπος) — αλλά προσοχή, όχι πάντα: νοτιοανατολικός (νότιος + ανατολικός) κρατά το -ο-.

Ο τονισμός. Ο τόνος μιας σύνθετης λέξης είτε μένει στη συλλαβή όπου τονιζόταν το δεύτερο συνθετικό (π.χ. μηχανή → ραπτομηχανή, ακούω → κρυφακούω), είτε ανεβαίνει μία ή δύο συλλαβές προς την αρχή της λέξης (π.χ. κεράσι → πετροκέρασο, μαγαζί → μικρομάγαζο).

Παρασύνθετες λέξεις

Παρασύνθετες ονομάζονται οι λέξεις που παράγονται από σύνθετες λέξεις — δηλαδή πάνω σε μια ήδη σύνθετη λέξη προστίθεται και παραγωγική κατάληξη. Παραδείγματα:

• βιβλιοθηκάριος ← βιβλίο + θήκη + η παραγωγική κατάληξη -άριος
• ορειβασία ← όρος + βαίνω + -σία
• βορειοελλαδίτης ← βόρεια + Ελλάδα + -ίτης

Πολυλεκτικά σύνθετα

Πέρα από τις «κλασικές» σύνθετες λέξεις με δύο συνθετικά, υπάρχουν και σχηματισμοί με περισσότερες λέξεις. Είναι τριών ειδών.

Πολυσύνθετες λέξεις

Αποτελούνται από τρία ή περισσότερα συνθετικά, π.χ. παλαιοβιβλιοπώλης (= παλαιός + βιβλίο + πουλώ).

Λεξικές φράσεις

Αποτελούνται από επίθετο + ουσιαστικό ή ουσιαστικό + ουσιαστικό σε γενική, και έχουν παγιωθεί ως εκφράσεις με ιδιαίτερη, συγκεκριμένη σημασία — δεν είναι απλώς μια τυχαία συνδυασμός λέξεων. Παραδείγματα: παιδική χαρά, λεξικό τσέπης.

Παραθετικά σύνθετα

Είναι ζεύγη λέξεων που βρίσκονται στην ίδια πτώση και συνδέονται μεταξύ τους πιο χαλαρά από ό,τι οι κανονικές σύνθετες λέξεις. Η σχέση ανάμεσα στις δύο λέξεις μπορεί να είναι:

• Σχέση κατηγορουμένου: η δεύτερη λέξη προσθέτει μια ιδιότητα στην πρώτη, π.χ. ο νόμος πλαίσιο (= ο νόμος που λειτουργεί και ως πλαίσιο αρχών).
• Σχέση μεταφορική: η δεύτερη λέξη λειτουργεί σαν παρομοίωση της πρώτης, π.χ. λέξη κλειδί (= λέξη που μοιάζει να λειτουργεί σαν κλειδί).

Τα παραθετικά σύνθετα γράφονται είτε με ενωτικό (παύλα) ανάμεσά τους είτε χωρίς, π.χ. λέξη-βάση, αλλά και λέξη βάση.

Αρκτικόλεξα και ακρωνυμίες

Υπάρχει και ένας τρίτος, πιο σύγχρονος τρόπος να «συμπυκνώσουμε» μια ολόκληρη φράση σε μία λέξη: χρησιμοποιώντας μόνο τα αρχικά της.

• Αρκτικόλεξα ονομάζονται οι λέξεις που σχηματίζονται από τα αρχικά γράμματα των λέξεων μιας φράσης, π.χ. Ε.Ρ.Τ. (Ελληνική Ραδιοφωνία-Τηλεόραση).
• Ακρωνυμίες ονομάζονται οι λέξεις που σχηματίζονται από τις αρχικές συλλαβές των λέξεων μιας φράσης, π.χ. ΠΡΟΠΟ (προγνωστικά ποδοσφαίρου).

Ο παρακάτω πίνακας συγκεντρώνει μερικά από τα πιο συνηθισμένα αρκτικόλεξα και ακρωνύμια της καθημερινής χρήσης.