Σύνδεση προτάσεων: η παρατακτική σύνδεση 🔗
Πώς «κουμπώνουν» οι προτάσεις μεταξύ τους
Όταν μιλάμε ή γράφουμε, σπάνια χρησιμοποιούμε μία και μόνο πρόταση. Συνήθως αλυσιδώνουμε πολλές προτάσεις μαζί, για να πούμε κάτι πιο σύνθετο. Πριν δούμε πώς «κουμπώνουν» αυτές οι προτάσεις μεταξύ τους, χρειάζεται να θυμηθούμε μια βασική διάκριση: οι προτάσεις, ως προς τη σχέση που έχουν η μία με την άλλη, χωρίζονται σε κύριες (ή ανεξάρτητες) και σε δευτερεύουσες (ή εξαρτημένες).
- Οι κύριες προτάσεις στέκονται μόνες τους· δεν χρειάζονται καμία άλλη πρόταση για να έχουν πλήρες νόημα.
- Οι δευτερεύουσες προτάσεις εξαρτώνται νοηματικά από μια άλλη πρόταση· από μόνες τους δεν λένε κάτι ολοκληρωμένο.
Όταν σε έναν λόγο χρησιμοποιούνται περισσότερες από μία προτάσεις, αυτές μπορούν να εμφανίζονται με δύο τρόπους.
Χωρίς σύνδεσμο: το ασύνδετο σχήμα
Οι προτάσεις μπορεί να μην συνδέονται καθόλου μεταξύ τους με συνδέσμους, αλλά απλώς να διαδέχονται η μία την άλλη, συνήθως χωρισμένες με κόμμα. Αυτό λέγεται ασύνδετο σχήμα:
Οι απόφοιτοι του σχολείου μας ήρθαν προχθές στο σχολείο, επισκέφθηκαν τους χώρους του, μίλησαν με τους καθηγητές τους, συγκινήθηκαν.
Παρατήρησε ότι εδώ οι τέσσερις προτάσεις («ήρθαν», «επισκέφθηκαν», «μίλησαν», «συγκινήθηκαν») απλώς μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη, χωρίς κανέναν σύνδεσμο ανάμεσά τους. Το νόημα παραμένει σαφές, γιατί οι πράξεις αυτές έχουν μια φυσική χρονική σειρά.
Με σύνδεσμο: παρατακτική ή υποτακτική σύνδεση
Οι προτάσεις μπορεί, αντίθετα, να συνδέονται με συνδέσμους:
Οι καθηγητές της Β΄ τάξης έχουν πολλές απαιτήσεις από τους μαθητές και βάζουν μικρούς βαθμούς.
Έφυγε ξαφνικά, γιατί θύμωσε.
Σε αυτή την περίπτωση η σύνδεση είναι δύο ειδών:
- Παρατακτική σύνδεση: γίνεται με παρατακτικούς συνδέσμους (π.χ. «και»). Στο πρώτο παράδειγμα παραπάνω, οι δύο προτάσεις («έχουν πολλές απαιτήσεις» και «βάζουν μικρούς βαθμούς») είναι εξίσου σημαντικές — καμία δεν εξαρτάται από την άλλη.
- Υποτακτική σύνδεση: γίνεται με υποτακτικούς συνδέσμους (π.χ. «γιατί»). Στο δεύτερο παράδειγμα, η πρόταση «γιατί θύμωσε» δεν στέκεται μόνη της· εξηγεί την αιτία για την οποία «έφυγε ξαφνικά» και εξαρτάται νοηματικά από αυτήν.
Υπάρχουν δύο διαφορετικά ζευγάρια όρων εδώ, και είναι εύκολο να μπερδευτούν:
- Κύρια/ανεξάρτητη και δευτερεύουσα/εξαρτημένη πρόταση περιγράφουν τι είδους πρόταση είναι μια πρόταση (αν στέκεται μόνη της ή όχι).
- Παρατακτική και υποτακτική σύνδεση περιγράφουν πώς συνδέονται μεταξύ τους δύο ή περισσότερες προτάσεις (αν είναι ισότιμες ή αν η μία εξαρτάται από την άλλη).
Δεν είναι το ίδιο πράγμα, παρόλο που συνήθως η παρατακτική σύνδεση ενώνει κύριες προτάσεις μεταξύ τους, ενώ η υποτακτική σύνδεση εισάγει δευτερεύουσες προτάσεις.
Σε αυτή την ενότητα θα ασχοληθούμε αναλυτικά με την παρατακτική σύνδεση — τους τέσσερις τύπους παρατακτικών συνδέσμων και τη λειτουργία τους.
5.1 Παρατακτική σύνδεση
Η παρατακτική σύνδεση ενώνει δύο ή περισσότερες προτάσεις (ή και απλές λέξεις/φράσεις) που είναι ισότιμες μεταξύ τους — καμία δεν εξαρτάται νοηματικά από την άλλη. Γίνεται με τέσσερις κατηγορίες συνδέσμων: τους συμπλεκτικούς, τους αντιθετικούς, τους διαχωριστικούς και τους συμπερασματικούς.
α. Συμπλεκτικοί σύνδεσμοι: και (κι), ούτε, μήτε
Οι συμπλεκτικοί σύνδεσμοι είναι οι πιο απλοί: απλώς «προσθέτουν» τη μία πρόταση (ή λέξη) στην άλλη. Είναι οι εξής: και (κι), ούτε, μήτε (και τα παλιότερα ουδέ, μηδέ, που συναντάμε σε πιο παλιά κείμενα).
Με τους συμπλεκτικούς συνδέσμους οι προτάσεις μπορούν να συνδέονται:
- Καταφατικά, δηλαδή θετικά, με το «και»/«κι»: Η Φιλίτσα διάβασε και έγραψε.
- Αποφατικά, δηλαδή αρνητικά, με το «ούτε»/«μήτε»: Η Φιλίτσα ούτε διάβασε ούτε έγραψε.
Ο σύνδεσμος και (ή «κι» πριν από φωνήεν) είναι ο πιο συχνός συμπλεκτικός σύνδεσμος της νέας ελληνικής, αλλά δεν σημαίνει πάντα το ίδιο πράγμα! Ανάλογα με τα συμφραζόμενα, μπορεί να πάρει διαφορετικές σημασίες:
| Παράδειγμα | Σημασία του «και» |
|---|---|
| Η Σμαρώ βλέπει ελληνικές ταινίες και ακούει μουσική. | Απλή παράθεση (παρατακτική) |
| Η Νίκη άκουγε μουσική και έλυνε τις ασκήσεις. | Χρονική (= ενώ άκουγε μουσική…) |
| Κάλεσε την αδελφή σου αύριο εδώ, και θέλω να της πω κάτι. | Αιτιολογική (= επειδή θέλω…) |
| Είσαι γονιός κι έχεις δύο γιους. | Αναφορική (= ο οποίος έχεις…) |
| Είναι απλός στρατιώτης και κάνει ό,τι του πουν. | Αποτελεσματική (= γι' αυτό κάνει…) |
Μάλιστα, το «και» μπορεί ακόμη και να αντικαταστήσει το «να» που εισάγει άλλου είδους προτάσεις, π.χ. Άρχισε και βρέχει (δηλαδή «άρχισε να βρέχει»).
β. Αντιθετικοί σύνδεσμοι: αλλά, μα, παρά, όμως, ωστόσο κ.ά.
Οι αντιθετικοί σύνδεσμοι ενώνουν δύο προτάσεις (ή λέξεις) που εκφράζουν κάτι αντίθετο ή διαφορετικό η μία από την άλλη. Οι πιο συνηθισμένοι είναι: αλλά, μα, παρά, όμως, ωστόσο, ενώ, μολονότι, αν και, μόνο (που).
Η σύνδεση με αντιθετικούς συνδέσμους μπορεί να είναι:
- Απλή: Δε θέλει τίποτε άλλο παρά την ησυχία του.
- Επιδοτική, δηλαδή με έμφαση («όχι μόνο… αλλά και…»): Τον υποχρέωσε όχι μόνο να διαβάζει τα κείμενα που έπαιρνε αλλά και να απαντά σε όλες τις επιστολές.
Λέξεις όπως ενώ, μολονότι, αν και μπορεί να τις έχεις συναντήσει και ως υποτακτικούς συνδέσμους, δηλαδή να εισάγουν δευτερεύουσα πρόταση που εξαρτάται από μια κύρια. Το ίδιο ισχύει και για το ώστε, που το βλέπουμε παρακάτω ως συμπερασματικό σύνδεσμο. Πώς ξεχωρίζουμε πότε λειτουργούν παρατακτικά; Στην παρατακτική τους χρήση, συνήθως προηγείται τελεία ή άνω τελεία, π.χ. Με ρωτούσε συνεχώς διάφορα πράγματα· ενώ δεν ήξερα τι να του απαντήσω. Η στίξη πριν από τον σύνδεσμο είναι λοιπόν ένα χρήσιμο σημάδι.
γ. Διαχωριστικοί σύνδεσμοι: ή, είτε
Οι διαχωριστικοί σύνδεσμοι συνδέουν δύο ή περισσότερες προτάσεις (ή λέξεις) που εκφράζουν εναλλακτικές — δηλαδή, ισχύει είτε το ένα είτε το άλλο. Είναι οι ή και είτε:
Οι μαθητές και οι μαθήτριες του Γυμνασίου είτε θα είναι στο σχολείο είτε θα διαβάζουν.
Κάτι ενδιαφέρον: οι συμπλεκτικοί σύνδεσμοι ούτε και μήτε, που είδαμε παραπάνω, μπορούν επίσης να λειτουργήσουν ως διαχωριστικοί, όταν η πρόταση εκφράζει άρνηση:
Ούτε ήρθε ούτε έστειλε μήνυμα.
δ. Συμπερασματικοί σύνδεσμοι: λοιπόν, ώστε, άρα, επομένως
Οι συμπερασματικοί σύνδεσμοι εισάγουν μια πρόταση που εκφράζει το συμπέρασμα ή τη λογική συνέπεια όσων ειπώθηκαν πριν. Είναι οι: λοιπόν, ώστε, άρα, επομένως.
Όλα τα έκανε όπως μας υποσχέθηκε. Άρα είναι αξιόπιστος άνθρωπος.
Στο παράδειγμα αυτό, η δεύτερη πρόταση («είναι αξιόπιστος άνθρωπος») δεν είναι απλώς μια ακόμη πληροφορία· είναι το λογικό συμπέρασμα που βγαίνει από την πρώτη πρόταση.
Παρατήρησες ότι αρκετοί σύνδεσμοι εμφανίζονται σε παραπάνω από μία κατηγορίες μέσα σε αυτή την ενότητα (π.χ. το «ώστε» ως συμπερασματικός, αλλά και ως υποτακτικός σε άλλες χρήσεις, ή το «ενώ» και το «μολονότι» ως αντιθετικοί, αλλά και ως υποτακτικοί); Αυτό δεν είναι λάθος ή σύμπτωση — δείχνει απλώς ότι πολλοί σύνδεσμοι της νέας ελληνικής δεν έχουν μία και μοναδική «ταυτότητα». Η λειτουργία τους καθορίζεται από τα συμφραζόμενα και, όπως είδαμε, μερικές φορές και από τη στίξη που τους συνοδεύει.
Ανακεφαλαίωση: οι τέσσερις τύποι παρατακτικής σύνδεσης
| Τύπος | Σύνδεσμοι | Τι εκφράζει |
|---|---|---|
| Συμπλεκτικοί | και (κι), ούτε, μήτε | Απλή πρόσθεση (καταφατική ή αποφατική) |
| Αντιθετικοί | αλλά, μα, παρά, όμως, ωστόσο, ενώ, μολονότι, αν και, μόνο (που) | Αντίθεση ή διαφορά |
| Διαχωριστικοί | ή, είτε | Εναλλακτική επιλογή |
| Συμπερασματικοί | λοιπόν, ώστε, άρα, επομένως | Συμπέρασμα, λογική συνέπεια |
Η παρατακτική σύνδεση είναι, λοιπόν, ο τρόπος με τον οποίο ενώνουμε ισότιμες προτάσεις — καμία από τις δύο δεν «υπηρετεί» την άλλη, απλώς και οι δύο συνυπάρχουν στον λόγο μας, προσθετικά, αντιθετικά, εναλλακτικά ή συμπερασματικά. Στις επόμενες ενότητες θα δούμε τον άλλο μεγάλο τρόπο σύνδεσης προτάσεων, την υποτακτική σύνδεση, όπου η μία πρόταση εξαρτάται νοηματικά από την άλλη.