Οι ειδικότερες σημασίες των λόγιων προθέσεων 📜
Η νέα ελληνική έχει δύο ειδών προθέσεις: τις κοινές (από, για, με, σε, χωρίς κ.ά.), που χρησιμοποιούμε καθημερινά, και τις λόγιες, που κληρονομήσαμε από παλαιότερες μορφές της ελληνικής γλώσσας. Οι λόγιες προθέσεις σπάνια σχηματίζουν ελεύθερα προθετικές φράσεις· τις περισσότερες φορές επιβιώνουν μέσα σε παγιωμένες εκφράσεις, δηλαδή σε σταθερά σύνολα λέξεων που τα μαθαίνουμε ως ενιαία «πακέτα» — όπως «εν τάξει», «επί τούτου» ή «άνευ όρων».
Ακόμα κι αν δεν τις χρησιμοποιείς συχνά όταν μιλάς, τις συναντάς διαρκώς σε ειδήσεις, σε επίσημα κείμενα, σε νόμους, ακόμα και σε συνηθισμένες εκφράσεις της καθημερινής γλώσσας. Το να ξέρεις τι σημαίνουν σε βοηθά να καταλαβαίνεις πλήρως ό,τι διαβάζεις.
Παρακάτω παρουσιάζονται και οι 21 λόγιες προθέσεις της νέας ελληνικής, με τη σύνταξή τους (δηλαδή με τι είδους λέξεις συνοδεύονται), τις κύριες σημασίες τους και παραδείγματα.
ανά
Συντάσσεται με: ονοματικές φράσεις σε ονομαστική και αιτιατική.
Σημασίες: τόπος, χρόνος, κατανομή.
Παραδείγματα: Ο στρατός ήταν έτοιμος ανά πάσα στιγμή. Περιόδευε ανά την υφήλιο. Χωρίστηκαν ανά τριακόσιοι.
άνευ
Συντάσσεται με: ονοματικές φράσεις σε γενική.
Σημασίες: αφαίρεση, τρόπος.
Χρησιμοποιείται συχνά σε παγιωμένες εκφράσεις.
Παραδείγματα: Ο δολοφόνος παραδόθηκε στην αστυνομία άνευ όρων. Πήρε άδεια άνευ αποδοχών.
διά (δι')
Συντάσσεται με: α) ονοματικές φράσεις σε γενική, β) απόλυτα αριθμητικά.
Σημασίες: διαίρεση, τρόπος.
Χρησιμοποιείται συχνά σε παγιωμένες εκφράσεις.
Παραδείγματα: Δέκα διά πέντε ίσον δύο. Η απελευθέρωση των αιχμαλώτων επετεύχθη διά της διπλωματικής οδού.
εις
Συντάσσεται με: ονοματικές φράσεις σε αιτιατική.
Σημασίες: τρόπος, σκοπός.
Χρησιμοποιείται αποκλειστικά σε παγιωμένες εκφράσεις.
Παραδείγματα: Του ευχήθηκαν εις υγείαν. Όλα έγιναν εις βάρος της υγείας του.
εκ (εξ)
Συντάσσεται με: ονοματικές φράσεις σε γενική.
Σημασίες: προέλευση, τρόπος, αιτία.
Χρησιμοποιείται συνήθως σε παγιωμένες εκφράσεις.
Παραδείγματα: Ήταν τυφλός εκ γενετής. Οι μαθητές τον γνώριζαν εξ όψεως. Ζήτησε συγγνώμη εκ των υστέρων. Ήταν ένας εξ αυτών. Ήταν φόνος εξ αμελείας.
εκτός
Συντάσσεται με: α) ονοματικές φράσεις σε γενική, β) ορισμένες αντωνυμίες.
Σημασίες: τόπος, αφαίρεση, εξαίρεση.
Παραδείγματα: Βρίσκεται πάντα εκτός Ελλάδος. Από την τρίτη μέρα ο ασθενής ήταν εκτός κινδύνου. Τον είδα που ήταν εκτός εαυτού. Ήρθαν όλοι εκτός του Γιάννη.
εν
Συντάσσεται με: λέξεις της αρχαίας ελληνικής σε δοτική.
Σημασία: τρόπος.
Χρησιμοποιείται αποκλειστικά σε παγιωμένες εκφράσεις.
Παραδείγματα: Μας τα είπε εν συντομία. Υπέγραψε εν λευκώ.
Η δοτική ήταν μια πτώση της αρχαίας ελληνικής που εξαφανίστηκε από τη νέα γλώσσα. Επιβιώνει όμως «κρυμμένη» μέσα σε στερεότυπες εκφράσεις με τις προθέσεις εν, επί και συν — γι' αυτό λέμε «εν τάξει» και όχι «εν τάξη».
ένεκα / ένεκεν
Συντάσσεται με: ονοματικές φράσεις σε γενική. Μπαίνει είτε πριν είτε μετά την ονοματική φράση.
Σημασία: αιτία.
Παράδειγμα: Αθωώθηκε ένεκα πολλών αμφιβολιών.
εντός
Συντάσσεται με: ονοματικές φράσεις σε γενική.
Σημασίες: τόπος, χρόνος.
Παραδείγματα: Ο νόμος ισχύει εντός των ορίων της επικράτειας. Εντός δέκα ημερών θα παραδοθεί το έργο.
επί (επ')
Συντάσσεται με: α) ονοματικές φράσεις σε γενική και αιτιατική, β) λέξεις της αρχαίας ελληνικής σε δοτική.
Σημασίες: χρόνος, τόπος, αναφορά.
Χρησιμοποιείται συχνά σε παγιωμένες εκφράσεις.
Παραδείγματα: Σπούδαζε επί δώδεκα χρόνια συνεχώς. Έτρεχε επί της Βενιζέλου. Επ' αυτού δεν έχει να πει τίποτε. Δεν πουλάει πλέον επί πιστώσει.
κατόπιν
Συντάσσεται με: ονοματικές φράσεις σε γενική.
Σημασία: χρόνος.
Παράδειγμα: Κατόπιν αυτών των γεγονότων η απόφαση ακυρώθηκε.
λόγω
Συντάσσεται με: ονοματικές φράσεις σε γενική.
Σημασία: αιτία.
Παράδειγμα: Τα σχολεία έκλεισαν λόγω της κακοκαιρίας.
μείον
Συντάσσεται με: α) ονοματικές φράσεις σε ονομαστική και αιτιατική, β) απόλυτα αριθμητικά.
Σημασία: αφαίρεση.
Παραδείγματα: Εννέα μείον δύο ίσον επτά. Ήρθε το σύνολο των εκπαιδευτικών μείον οι διευθυντές.
μέσω
Συντάσσεται με: α) ονοματικές φράσεις σε γενική, β) ισχυρούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών.
Σημασίες: τόπος, μέσο.
Παραδείγματα: Ο Λευτέρης πήγε αεροπορικώς στις Βρυξέλλες μέσω Ζυρίχης. Το ρεύμα φτάνει στα σπίτια μας μέσω καλωδίων. Πέτυχε μέσω αυτού.
περί
Συντάσσεται με: α) ονοματικές φράσεις σε γενική και αιτιατική, β) ισχυρούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών.
Σημασίες: χρόνος, αναφορά.
Παραδείγματα: Περί τα μεσάνυχτα ακούστηκε ένας ισχυρός θόρυβος. Πρόκειται περί αυτών.
πλην
Συντάσσεται με: α) ονοματικές φράσεις σε γενική, β) απόλυτα αριθμητικά, γ) ισχυρούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών.
Σημασία: αφαίρεση.
Παραδείγματα: Οχτώ πλην τρία ίσον πέντε. Βρέθηκαν όλοι πλην τριών. Παρουσιάστηκαν όλοι πλην αυτού.
προ
Συντάσσεται με: ονοματικές φράσεις σε γενική.
Σημασίες: χρόνος, τόπος.
Χρησιμοποιείται συχνά σε παγιωμένες εκφράσεις.
Παραδείγματα: Ο Περικλής έζησε τον 5ο αι. προ Χριστού. Οι εχθροί είχαν φτάσει προ των τειχών.
συν
Συντάσσεται με: α) απόλυτα αριθμητικά, β) λέξεις της αρχαίας ελληνικής σε δοτική.
Σημασία: πρόσθεση.
Παραδείγματα: Δώδεκα συν τρία ίσον δεκαπέντε. Ο Γιαννάκης συν τω χρόνω γίνεται καλύτερος μαθητής.
υπέρ
Συντάσσεται με: α) ονοματικές φράσεις σε γενική και αιτιατική, β) προσωπικές αντωνυμίες.
Σημασίες: υπέρβαση, υποστήριξη.
Παραδείγματα: Η Αλέκα είναι υπέρ το δέον συνεπής. Όλοι οι βουλευτές πήραν θέση υπέρ του νομοσχεδίου. Στο δικαστήριο όλα ήταν υπέρ μου.
υπό (υπ', υφ')
Συντάσσεται με: ονοματικές φράσεις σε αιτιατική.
Σημασία: συνθήκη.
Χρησιμοποιείται συχνά σε παγιωμένες εκφράσεις.
Παραδείγματα: Το θέμα βρίσκεται υπό συζήτηση. Σήμερα έχει 30 βαθμούς Κελσίου υπό σκιάν.
χάριν
Συντάσσεται με: α) ονοματικές φράσεις σε γενική, β) ισχυρούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών. Μπαίνει είτε πριν είτε μετά την ονοματική φράση.
Σημασία: σκοπός.
Παράδειγμα: Τα έκανε όλα χάριν αστεϊσμού.
Συγκεντρωτικός πίνακας
| Πρόθεση | Σύνταξη | Κύριες σημασίες |
|---|---|---|
| ανά | ονομαστική / αιτιατική | τόπος, χρόνος, κατανομή |
| άνευ | γενική | αφαίρεση, τρόπος |
| διά | γενική, απόλυτα αριθμητικά | διαίρεση, τρόπος |
| εις | αιτιατική | τρόπος, σκοπός |
| εκ / εξ | γενική | προέλευση, τρόπος, αιτία |
| εκτός | γενική, αντωνυμίες | τόπος, αφαίρεση, εξαίρεση |
| εν | δοτική (αρχαία) | τρόπος |
| ένεκα / ένεκεν | γενική | αιτία |
| εντός | γενική | τόπος, χρόνος |
| επί | γενική / αιτιατική, δοτική (αρχαία) | χρόνος, τόπος, αναφορά |
| κατόπιν | γενική | χρόνος |
| λόγω | γενική | αιτία |
| μείον | ονομαστική / αιτιατική, αριθμητικά | αφαίρεση |
| μέσω | γενική, αντωνυμίες | τόπος, μέσο |
| περί | γενική / αιτιατική, αντωνυμίες | χρόνος, αναφορά |
| πλην | γενική, αριθμητικά, αντωνυμίες | αφαίρεση |
| προ | γενική | χρόνος, τόπος |
| συν | αριθμητικά, δοτική (αρχαία) | πρόσθεση |
| υπέρ | γενική / αιτιατική, αντωνυμίες | υπέρβαση, υποστήριξη |
| υπό | αιτιατική | συνθήκη |
| χάριν | γενική, αντωνυμίες | σκοπός |
Παρόλο που φαίνονται «παλιομοδίτικες», τις λόγιες προθέσεις τις συναντάς πολύ συχνότερα απ' όσο νομίζεις: στις ειδήσεις («υπό συζήτηση», «λόγω κακοκαιρίας»), σε έγγραφα του σχολείου («εντός δέκα ημερών»), ακόμα και σε απλές, καθημερινές εκφράσεις («εν τάξει», «άνευ όρων», «εκ των προτέρων»).
Παγιωμένες εκφράσεις με λόγιες προθέσεις
Πολλές προθετικές φράσεις με λόγιες προθέσεις έχουν παγιωθεί ως ενιαίες εκφράσεις με συγκεκριμένη σημασία και τις χρησιμοποιούμε αυτούσιες, χωρίς να «φτιάχνουμε» εμείς νέες. Οι πιο συνηθισμένες είναι:
| Έκφραση | Σημασία |
|---|---|
| άνευ διδασκάλου | χωρίς δάσκαλο, μόνος του με βιβλίο |
| άλλα αντ' άλλων | ασυνάρτητα πράγματα |
| από πάσης απόψεως | από όλες τις απόψεις |
| διά πυρός και σιδήρου | περνώντας από πολύ δύσκολες καταστάσεις |
| εκ των ων ουκ άνευ | κάτι εντελώς απαραίτητο |
| εκτός τόπου και χρόνου | κάτι που δεν έχει σχέση με την πραγματικότητα |
| εν ριπή οφθαλμού | πολύ γρήγορα |
| επ' αυτοφώρω | τη στιγμή που γίνεται μια αξιόποινη πράξη |
| συν τω χρόνω | καθώς περνάει ο χρόνος |
| υπό σκιάν | κάτω από σκιά |
Οι παγιωμένες εκφράσεις μαθαίνονται και χρησιμοποιούνται ως σύνολο — δεν αλλάζουμε τη σειρά των λέξεων τους ούτε τις κλίνουμε ελεύθερα. Το «εν ριπή οφθαλμού» δεν γίνεται «σε ριπή οφθαλμού» ή «εν ριπή του οφθαλμού»· λέγεται ακριβώς έτσι, όπως και το «άνευ όρων» δεν γίνεται «άνευ όρου».
Παρατηρώ και… καταλαβαίνω…
Στη νέα ελληνική έχουν διατηρηθεί από παλαιότερες μορφές της γλώσσας αρκετές προθετικές φράσεις που χρησιμοποιούνται συχνά τόσο στον γραπτό όσο και στον προφορικό λόγο, με συγκεκριμένες και ειδικές σημασίες. Δες πώς λειτουργούν σε προτάσεις:
- Η Ιωάννα αγόρασε μια μέθοδο ισπανικών άνευ διδασκάλου [= μέθοδος εκμάθησης από βιβλίο, χωρίς δάσκαλο].
- Ήρθε η Μαρία λαχανιασμένη και μας έλεγε άλλα αντ' άλλων [= ασυνάρτητα πράγματα].
- Η φετινή εκδήλωση του σχολείου ήταν καταπληκτική από πάσης απόψεως [= από όλες τις απόψεις].
- Ο Σπύρος, για να πάρει τη θέση του διευθυντή, πέρασε διά πυρός και σιδήρου [= από πολύ δύσκολες καταστάσεις].
- Το διάβασμα αποτελεί για τους μαθητές στοιχείο εκ των ων ουκ άνευ [= εντελώς απαραίτητο].
- Φάνηκε πως όσα έλεγε ο ομιλητής ήταν εκτός τόπου και χρόνου [= δεν είχαν σχέση με την πραγματικότητα].
- Όλα τελείωσαν εν ριπή οφθαλμού [= πολύ γρήγορα].
- Ο κλέφτης συνελήφθη επ' αυτοφώρω [= τη στιγμή που έκλεβε].
- Ο κ. Νίκου ήταν υπουργός παρά τω πρωθυπουργώ [= βοηθός του πρωθυπουργού].
- Συν τω χρόνω μεγάλωναν τα παιδιά, μεγάλωναν και οι υποχρεώσεις [= καθώς περνούσε ο χρόνος].
- Τον Ιούλιο η θερμοκρασία φτάνει έως και 42 βαθμούς υπό σκιάν [= κάτω από σκιά].
Παρατηρούμε ότι αυτές οι εκφράσεις κρατούν μέσα τους ίχνη της αρχαίας ελληνικής (π.χ. την πτώση δοτική στο «παρά τω πρωθυπουργώ» και στο «συν τω χρόνω») και ότι η σημασία τους δεν προκύπτει πάντα εύκολα από τις λέξεις που τις αποτελούν — γι' αυτό αξίζει να τις μαθαίνουμε ως σύνολο, μαζί με την ερμηνεία τους.