Οι ειδικότερες σημασίες των κοινών προθέσεων 🔗
Οι προθέσεις είναι μικρές λέξεις —«με», «σε», «από», «για»— που χρησιμοποιούμε συνέχεια, σχεδόν σε κάθε πρόταση που λέμε. Το περίεργο είναι ότι η ίδια πρόθεση μπορεί να σημαίνει κάθε φορά κάτι διαφορετικό, ανάλογα με τα συμφραζόμενα. Το «με» στο «ήρθε με τον πατέρα του» δηλώνει συνοδεία, ενώ στο «έκοψε το χαρτί με το ψαλίδι» δηλώνει το όργανο με το οποίο έγινε κάτι. Ίδια λέξη, εντελώς διαφορετική σημασία.
Αυτό συμβαίνει επειδή η πρόθεση δεν έχει μια σταθερή, μοναδική σημασία από μόνη της· η σημασία της «γεννιέται» από τον συνδυασμό της με τη λέξη ή την πρόταση που ακολουθεί. Γι' αυτό, για να καταλάβουμε τι ακριβώς εννοεί μια προθετική φράση, πρέπει να κοιτάξουμε ολόκληρη την πρόταση, όχι μόνο την πρόθεση μεμονωμένα.
Οι προθέσεις της νέας ελληνικής χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: τις κοινές (αυτές που χρησιμοποιούμε καθημερινά στον προφορικό και στον γραπτό λόγο, όπως «σε», «με», «από») και τις λόγιες (πιο επίσημες, όπως «ανά», «διά», «υπέρ»). Σε αυτή την ενότητα θα δούμε αναλυτικά τις 18 κοινές προθέσεις: πώς συντάσσονται (δηλαδή με τι είδους λέξεις ή προτάσεις συνδυάζονται) και ποιες είναι οι κύριες σημασίες τους, με ένα παράδειγμα για την καθεμιά.
Οι προθέσεις ανήκουν στα άκλιτα μέρη του λόγου, όπως τα επιρρήματα και οι σύνδεσμοι. Όσο κι αν αλλάζει το υποκείμενο ή ο χρόνος της πρότασης, η πρόθεση μένει πάντα ίδια: «πάω στο σχολείο», «πήγαινες στο σχολείο», «θα πάνε στο σχολείο».
Πώς να διαβάσεις τον κατάλογο 📋
Για κάθε πρόθεση δίνονται τρία στοιχεία:
- Σύνταξη: με τι είδους λέξεις ή προτάσεις συνοδεύεται συνήθως η πρόθεση (π.χ. με ονοματική φράση σε αιτιατική ή γενική, με πρόταση εισαγόμενη με «να», με επίρρημα κ.λπ.).
- Σημασίες: τι δηλώνει η προθετική φράση μέσα στην πρόταση (τόπο, χρόνο, αιτία, τρόπο κ.ά.).
- Παράδειγμα: μια ή περισσότερες προτάσεις όπου φαίνεται η πρόθεση σε χρήση.
Μην προσπαθήσεις να αποστηθίσεις μία και μοναδική σημασία για κάθε πρόθεση. Το σωστό είναι, όταν συναντάς μια προθετική φράση, να ρωτάς «τι δηλώνει εδώ, σε αυτή τη συγκεκριμένη πρόταση;». Το «κατά» π.χ. άλλοτε δηλώνει χρόνο («κατά τις επτά»), άλλοτε τόπο («κατά τους λόφους») και άλλοτε αντίθεση («ο πόλεμος κατά των εχθρών»).
Οι 18 κοινές προθέσεις 🗂️
1. αντί (αντ')
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε γενική ή αιτιατική (συνήθως με τη βοήθεια του «για»), και με προτάσεις που εισάγονται με «να».
Κύριες σημασίες: αντίθεση, αντικατάσταση.
Παραδείγματα: Πήρε το μολύβι αντί για την κιμωλία. Προσέλαβαν τον Γιάννη αντί της Μαρίας. Αντί να με υποστηρίξει, με κατηγόρησε.
2. από (απ')
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε ονομαστική ή αιτιατική, δυνατούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών (π.χ. «εμένα», «εσένα»), επιρρήματα, ή ουσιαστικοποιημένες προτάσεις.
Κύριες σημασίες: τόπος, χρόνος, αφαίρεση, απαλλαγή, ύλη, διαίρεση, σύγκριση, κατανομή, καταγωγή, κατάσταση, αιτία, ποιητικό αίτιο.
Παραδείγματα: Ήρθε από την Κέρκυρα (τόπος). Οι διακοπές αρχίζουν από την άλλη εβδομάδα (χρόνος). Από μικρός ήθελε να γίνει παπάς (χρόνος). Αρρώστησε από γρίπη (αιτία). Αγόρασε παπούτσια από δέρμα (ύλη). Όλα γίνονται από σένα (ποιητικό αίτιο).
Το «από» είναι η πρόθεση με τον πλουσιότερο κατάλογο σημασιών από όλες τις κοινές προθέσεις: δηλώνει τόπο, χρόνο, αφαίρεση, ύλη, σύγκριση, καταγωγή, αιτία και πολλά ακόμη — γι' αυτό και είναι από τις πιο συχνόχρηστες λέξεις της γλώσσας μας.
3. για (γι')
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε ονομαστική ή αιτιατική, δυνατούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών, επιρρήματα, ή προτάσεις με «να».
Κύριες σημασίες: σκοπός, τόπος, αντίτιμο, χρόνος, αντικατάσταση, αναφορά.
Παραδείγματα: Δουλεύει για τη δόξα (σκοπός). Ξεκίνησε για την Κόρινθο (τόπος). Τους επισκέφτηκε για πέντε μέρες (χρόνος). Με πέρασε για τον αδελφό μου (αντικατάσταση). Είναι υποψήφιος για πρόεδρο (αναφορά).
4. δίχως / χωρίς
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε αιτιατική, δυνατούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών, ή προτάσεις με «να».
Κύριες σημασίες: αφαίρεση, στέρηση.
Παραδείγματα: Ήρθε δίχως τη γυναίκα του. Έφτασε χωρίς την κόρη του. Τον βοήθησε δίχως να ζητήσει τίποτε. Χωρίς εσένα δεν κάνει τίποτα.
5. εναντίον
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε γενική, ή προσωπικές αντωνυμίες.
Κύρια σημασία: εναντίωση.
Παραδείγματα: Η πλειοψηφία των βουλευτών τάχθηκε εναντίον της εγκυκλίου. Όλοι στράφηκαν εναντίον του.
6. εξαιτίας
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε γενική, προσωπικές αντωνυμίες, ή ουσιαστικοποιημένες προτάσεις.
Κύρια σημασία: αιτία.
Παραδείγματα: Δεν τελείωσαν τα έργα εξαιτίας των προβλημάτων χρηματοδότησης. Εξαιτίας του πήγαν όλα στραβά.
7. έως / ως
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε αιτιατική, δυνατούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών, προτάσεις με «που» ή «να», ή επιρρήματα.
Κύριες σημασίες: τόπος, χρόνος, ποσό.
Παραδείγματα: Πήγαινε από τη μια άκρη ως την άλλη (τόπος). Φώναζε, φώναζε, έως που τον εκνεύρισε (χρόνος). Βαδίζει καθημερινά ως δέκα χιλιόμετρα (ποσό). Πήρε προθεσμία ως αύριο (χρόνος).
Το «ως» ως πρόθεση δεν έχει καμία σχέση με τον τύπο του ρήματος «ήμουν» ή με τη σημασία της ιδιότητας (π.χ. «ως δάσκαλος, σου το λέω...», όπου το «ως» δεν είναι η πρόθεση αυτής της ενότητας αλλά δηλώνει ιδιότητα). Εδώ μιλάμε για το «έως/ως» που δηλώνει τόπο, χρόνο ή ποσό, όπως στο «περίμενε ως αύριο».
8. ίσαμε
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε αιτιατική, προτάσεις με «να», επιρρήματα, ή δυνατούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών.
Κύριες σημασίες: τόπος, χρόνος, ποσό.
Παραδείγματα: Θα πάμε ίσαμε τα σπίτια (τόπος). Θα τον περιμένει ίσαμε να έρθει (χρόνος). Περίμενε ίσαμε προχθές (χρόνος).
9. κατά (κατ', καθ')
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε γενική ή αιτιατική, ή επιρρήματα.
Κύριες σημασίες: χρόνος, τόπος, συμφωνία, τρόπος, ποσό, κατανομή, αντίθεση.
Παραδείγματα: Έφτασε κατά τις επτά το πρωί (χρόνος). Πήγε κατά τους λόφους (τόπος). Κατά τη γνώμη των ειδικών, όλα βαίνουν καλώς (συμφωνία). Ο πόλεμος έγινε κατά των εχθρών (αντίθεση). Συγκεντρωθείτε κατά δυάδες (κατανομή).
10. με (μ')
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε αιτιατική, δυνατούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών, ή ουσιαστικοποιημένες προτάσεις.
Κύριες σημασίες: συνοδεία, όργανο, περιεχόμενο, τρόπος, ομοιότητα, αντίθεση, χρόνος.
Παραδείγματα: Ήρθε στο σχολείο με τον πατέρα του (συνοδεία). Έκοψε το χόρτο με το ψαλίδι (όργανο). Έχω ένα μπουκάλι με νερό (περιεχόμενο). Η αδελφή του μοιάζει με τη μητέρα του (ομοιότητα).
Στην ίδια σχεδόν πρόταση, το «με» μπορεί να δηλώνει τελείως διαφορετικά πράγματα: «έκοψε με το ψαλίδι» (το εργαλείο) απέναντι σε «ήρθε με τον φίλο του» (τη συντροφιά). Ο μόνος τρόπος να ξεχωρίσεις τη σημασία είναι να κοιτάξεις τι ακριβώς δηλώνεται στην πρόταση.
11. μετά (μετ')
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε γενική ή αιτιατική, ή δυνατούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών (συχνά σε συνδυασμό με το «από»).
Κύριες σημασίες: χρόνος, τρόπος.
Παραδείγματα: Κοιμήθηκε μετά τις 10 το βράδυ (χρόνος). Του έδωσε δανεικά μετά χαράς (τρόπος). Ήρθε μετά από εμένα (χρόνος).
12. μεταξύ
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε γενική.
Κύριες σημασίες: τόπος, χρόνος.
Παραδείγματα: Ο Λούρος βρίσκεται μεταξύ Ιωαννίνων και Πρέβεζας (τόπος). Μεταξύ του 5ου και του 3ου αιώνα π.Χ. ο ελληνισμός εξαπλώθηκε σε όλη την Ασία (χρόνος).
13. μέχρι
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε ονομαστική, γενική ή αιτιατική, δυνατούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών, προτάσεις με «που», «που να» ή «να», ή επιρρήματα.
Κύριες σημασίες: τόπος, χρόνος.
Παραδείγματα: Πήγαινε μέχρι το περίπτερο (τόπος). Διάβαζε μέχρι το πρωί (χρόνος). Ερχότανε μέχρι χτες (χρόνος). Μέχρι να τη δεις, φεύγει (χρόνος).
14. παρά (παρ')
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε αιτιατική, προτάσεις με «να», ή αριθμητικά.
Κύριες σημασίες: χρόνος, ποσό, αντίθεση.
Παραδείγματα: Παρά λίγο θα κέρδιζε τον πρώτο λαχνό (ποσό). Το δέντρο αυτό βγάζει καρπούς χρόνο παρά χρόνο (χρόνος). Ήθελε να δουλέψει παρά να σπουδάσει (αντίθεση).
15. πριν
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε αιτιατική (συνήθως με τη βοήθεια του «από»), δυνατούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών (με «από»), ή προτάσεις με «να» ή απλή υποτακτική.
Κύρια σημασία: χρόνος.
Παραδείγματα: Ωρίμασε πριν (από) την ώρα του. Ήρθε πριν από εσένα. Τον είδαμε πριν (να) φύγει.
16. προς
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε αιτιατική, ή δυνατούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών.
Κύριες σημασίες: τόπος, χρόνος, αναφορά, σκοπός, αναλογία.
Παραδείγματα: Πήγαινε πάντα προς το βουνό (τόπος). Ήρθανε προς το σούρουπο (χρόνος). Οι εισακτέοι στα πανεπιστήμια είναι ένας προς τρεις (αναλογία).
17. σαν
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε ονομαστική ή αιτιατική, δυνατούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών, ή προτάσεις με «να».
Κύρια σημασία: παρομοίωση.
Παραδείγματα: Δουλεύει σαν άλογο. Τρέχει σαν τον λαγό. Φαίνεται σαν να θέλει να φύγει.
18. σε (σ')
Συντάσσεται με: ονοματική φράση σε αιτιατική, δυνατούς τύπους προσωπικών αντωνυμιών, ή ουσιαστικοποιημένες προτάσεις.
Κύριες σημασίες: έμμεσο αντικείμενο, τόπος, χρόνος, κατάσταση.
Παραδείγματα: Έδωσε τα τετράδια σ' αυτόν (έμμεσο αντικείμενο). Ζει από χρόνια στη Χαλκίδα (τόπος). Η δουλειά θα γίνει σε τρεις ώρες (χρόνος). Συμφώνησαν στο να συνεργαστούν.
Τι πρέπει να θυμάσαι 🎯
- Οι κοινές προθέσεις είναι 18: αντί, από, για, δίχως/χωρίς, εναντίον, εξαιτίας, έως/ως, ίσαμε, κατά, με, μετά, μεταξύ, μέχρι, παρά, πριν, προς, σαν, σε.
- Η ίδια πρόθεση αλλάζει σημασία ανάλογα με το τι τη συνοδεύει και με το νόημα ολόκληρης της πρότασης.
- Για να βρεις τη σημασία μιας προθετικής φράσης, ρώτησε: δηλώνει τόπο; χρόνο; τρόπο; αιτία; αντίθεση; κάτι άλλο;
- Οι κοινές προθέσεις είναι αυτές που χρησιμοποιούμε στην καθημερινή μας γλώσσα — διαφέρουν από τις λόγιες προθέσεις (όπως «ανά», «διά», «υπέρ»), που έχουν πιο επίσημο ύφος και εξετάζονται ξεχωριστά.