Τα Επιρρηματικά 🧭

Τι είναι τα επιρρηματικά

Όταν μιλάμε ή γράφουμε, σπάνια αρκούμαστε στο να πούμε μόνο «ποιος κάνει τι». Θέλουμε συνήθως να προσθέσουμε κι άλλες πληροφορίες: πού έγινε κάτι, πότε, με ποιον τρόπο, γιατί. Αυτές ακριβώς τις πληροφορίες τις δίνουν τα επιρρηματικά (ή επιρρηματικοί προσδιορισμοί).

Με τον όρο επιρρηματικά ονομάζουμε όλες εκείνες τις λέξεις, τις φράσεις ή τις προτάσεις που εκφράζουν διάφορες επιρρηματικές σχέσεις (τόπου, χρόνου, τρόπου κ.ά.) και είτε λειτουργούν αυτόνομα ως απαντήσεις σε ερωτήσεις είτε προσδιορίζουν κάποια στοιχεία μέσα σε μια πρόταση. Στα επιρρηματικά περιλαμβάνονται, εκτός από τα επιρρήματα, τις επιρρηματικές φράσεις και τις προθετικές φράσεις, και άλλα γλωσσικά στοιχεία, όπως μετοχές και ουσιαστικά.

Ας δούμε ξεχωριστά τα βασικά «υλικά» από τα οποία φτιάχνονται τα επιρρηματικά.

Επιρρήματα

Τα επιρρήματα είναι άκλιτες λέξεις που εκφράζουν διάφορες επιρρηματικές σχέσεις τόπου, χρόνου κτλ.

Ο Δημήτρης ήρθε εδώ σήμερα.

Επιρρηματικές φράσεις

Οι επιρρηματικές φράσεις είναι λεκτικά σύνολα που εκφράζουν διάφορες επιρρηματικές σχέσεις. Σ' αυτές συνδυάζεται ένα επίρρημα με άλλα γλωσσικά στοιχεία.

Το μολύβι είναι κάτω από το τραπέζι.

Προθέσεις

Οι προθέσεις είναι κι αυτές άκλιτες λέξεις, οι οποίες δεν στέκονται στον λόγο μόνες τους —εκτός από ορισμένες πολύ ειδικές περιπτώσεις στον προφορικό λόγο— και χρησιμοποιούνται για να εισάγουν ένα ονοματικό στοιχείο.

Το σύννεφο κινήθηκε προς τα ανατολικά.

Προθετικές φράσεις

Οι προθετικές φράσεις είναι λεκτικά σύνολα που εκφράζουν διάφορες επιρρηματικές σχέσεις. Αποτελούνται από μια πρόθεση και άλλα γλωσσικά στοιχεία (ονοματικές φράσεις, επίθετα, επιρρήματα κτλ.).

Το ποδήλατο με τις τρεις ρόδες χάλασε.

Οι προθετικές φράσεις δεν είναι πάντα επιρρηματικά

Προσοχή: οι προθετικές φράσεις δεν εκφράζουν επιρρηματική σχέση σε δύο περιπτώσεις — όταν λειτουργούν ως έμμεσο αντικείμενο (π.χ. «Έδωσε τα χρήματα στον φίλο του») ή ως ποιητικό αίτιο (π.χ. «Το βιβλίο γράφτηκε από τον συγγραφέα»). Εκεί έχουν άλλο συντακτικό ρόλο, όχι επιρρηματικό.

Πώς λειτουργούν τα επιρρηματικά μέσα στην επικοινωνία

Γενικά, τα επιρρηματικά στην επικοινωνία εξειδικεύουν το νόημα που θέλει να δώσει ο ομιλητής και προσθέτουν πληροφορίες για διάφορες παραμέτρους —τοπικές, χρονικές κτλ.— που σχετίζονται με το βασικό νόημα του μηνύματος. Πολλά από αυτά μπορούν μάλιστα να χρησιμοποιηθούν μόνα τους στον λόγο, με δύο ιδιαίτερους τρόπους.

α) Ως σύντομες απαντήσεις, όπως τα: ναι, όχι, ίσως, βέβαια, θαυμάσια, έτσι κι έτσι, τον χειμώνα, προς τα πίσω κτλ.

— Πώς πέρασες στο ταξίδι; — Θαυμάσια!
— Πότε έγραψες τα ποιήματα αυτά; — Την περασμένη χρονιά.

β) Ως κειμενικοί δείκτες (ή προτασιακά επιρρήματα), οι οποίοι συνδέουν νοηματικά μέσα στο κείμενο ανεξάρτητες προτάσεις και περιόδους. Μερικά από αυτά είναι τα: έτσι, τώρα, λοιπόν, άλλωστε, όμως, παρ' όλα αυτά, εξάλλου κτλ.

Η ελληνική εκπαίδευση το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1970 εκδημοκρατίστηκε. Έτσι, μπόρεσαν να φοιτήσουν στο σχολείο παιδιά από όλες τις κοινωνικές τάξεις.

Λέξεις που «κρατάνε» το κείμενο ενωμένο

Οι κειμενικοί δείκτες όπως το «έτσι», το «όμως» ή το «εξάλλου» δεν προσδιορίζουν μόνο μία λέξη μέσα στην πρόταση — δείχνουν πώς συνδέεται νοηματικά μια ολόκληρη πρόταση με την προηγούμενη (συνέπεια, αντίθεση, προσθήκη). Χωρίς αυτούς, ένα κείμενο θα έμοιαζε με σειρά ασύνδετων προτάσεων, χωρίς να φαίνεται η λογική που τις ενώνει.

Ποια στοιχεία προσδιορίζουν τα επιρρηματικά

Κατά κανόνα, τα επιρρηματικά δεν στέκονται μόνα τους αλλά προσδιορίζουν κάποιο άλλο στοιχείο της πρότασης. Αυτό το στοιχείο μπορεί να είναι:

Ρήμα: Μοίραζαν τα ψηφοδέλτια πόρτα πόρτα. Καθαρίζει το σπίτι με κέφι.
Επίθετο: Είναι πρώτος με απόσταση. Είναι υπερβολικά εργατικός.
Επίρρημα: Έφτασε εύκολα πολύ ψηλά. Τα παπούτσια σου είναι εκεί μέσα.
Ουσιαστικό: Έκλεισε την πίσω πόρτα. Έβαψε τα πάνω δωμάτια.
Αντωνυμία: Είδα εκείνη με τα καστανά μαλλιά. Πιάσε αυτόν με τα γυαλιά.
Αριθμητικό: Ήρθε χθες στο γραφείο τουλάχιστον πέντε φορές.
Πρόταση: Πραγματικά, δεν ξαναείδα τόσο εκπληκτική εκδήλωση. Αντί να μιλήσει, σώπασε (εδώ έχουμε σημασιολογικό προσδιορισμό, δηλαδή προσδιορισμό ολόκληρου του νοήματος της πρότασης).

Βλέπουμε λοιπόν πως τα επιρρηματικά είναι πολύ «ευέλικτα»: μπορούν να συνοδεύουν σχεδόν κάθε είδος λέξης μέσα στην πρόταση, όχι μόνο το ρήμα.

Μορφές: με πόσους τρόπους εμφανίζεται ένα επιρρηματικό

Ένα επιρρηματικό δεν έχει μία μοναδική «μορφή» — μπορεί να εμφανιστεί με πολλούς διαφορετικούς τρόπους μέσα στην πρόταση. Οι βασικές μορφές είναι οι εξής.

α) Με απλά επιρρήματα

Η αδελφή της περνάει καλά.

β) Με επιρρηματικές φράσεις. Εδώ περιλαμβάνονται:

συνδυασμοί επιρρήματος με άλλο επίρρημα, π.χ. Στις διακοπές πέρασε πολύ καλά.
συνδυασμοί επιρρήματος με ασθενή προσωπική αντωνυμία, όπου το επίρρημα λειτουργεί σαν πρόθεση, π.χ. Ξαφνικά την είδε απέναντί του.

γ) Με ονοματικές φράσεις. Εδώ περιλαμβάνονται:

ονοματικές φράσεις χωρίς άρθρο, π.χ. Χρόνια περίμενε τον πατέρα του.
ονοματικές φράσεις με άρθρο, π.χ. Τη μέρα δεν μπορεί να κοιμηθεί.
ονοματικές φράσεις με διπλό όνομα, π.χ. Πήγανε τοίχο τοίχο.

δ) Με επίθετα (επιρρηματικό κατηγορούμενο)

Δεν πρέπει κανείς να οδηγεί αυτοκίνητο μεθυσμένος.

ε) Με μετοχές

Έφτασε χαρούμενος γελώντας και τραγουδώντας.

στ) Με προτάσεις

Όταν έρθει ο διευθυντής, θα του τα πω όλα.

ζ) Με προθετικές φράσεις

Ζήτησε καφέ με γάλα.

Μία σχέση, πολλές μορφές — μην τις μπερδεύεις

Η μορφή (επίρρημα, ονοματική φράση, πρόταση κτλ.) και η σημασία (τόπος, χρόνος, τρόπος κτλ.) ενός επιρρηματικού είναι δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα. Η ίδια σημασία, π.χ. ο χρόνος, μπορεί να εκφραστεί άλλοτε με επίρρημα («ήρθε νωρίς»), άλλοτε με ονοματική φράση («ήρθε τον Σεπτέμβριο»), άλλοτε με πρόταση («ήρθε όταν μπορούσε»). Όταν αναγνωρίζεις ένα επιρρηματικό, πρέπει να απαντήσεις σε δύο ξεχωριστές ερωτήσεις: «με ποια μορφή εκφράζεται;» και «ποια σημασία έχει;».

Σημασίες: οι επιρρηματικές σχέσεις

Τα επιρρηματικά, όπως είδαμε, εκφράζουν διάφορες σχέσεις και εξειδικεύουν το νόημα της πρότασης. Οι σχέσεις αυτές (ή σημασίες) είναι δεκατρείς: τόπος, χρόνος, τρόπος, ποσό, αιτία, σκοπός, αποτέλεσμα, αναφορά, προϋπόθεση, εναντίωση, βεβαίωση, άρνηση, δισταγμός ή πιθανότητα. Ας δούμε καθεμία ξεχωριστά, με τους τρόπους που μπορεί να εκφραστεί και παραδείγματα.

Τόπος

Ο τόπος εκφράζεται με:

Το ερωτηματικό πού: Πού σταμάτησε το λεωφορείο;
Τοπικά επιρρήματα: Η Αλίκη βγήκε έξω.
Επιρρηματικές φράσεις: Έτρεχε συνεχώς δεξιά αριστερά.
Ονοματικές φράσεις: Καστοριά, 12 Οκτωβρίου 2005.
Αναφορικές προτάσεις: Βάλε τον δίσκο, όπου νομίζεις.
Προθετικές φράσεις: Οι υπολογιστές μόλις ήρθαν από την Αθήνα.

Χρόνος

Ο χρόνος εκφράζεται με:

Το ερωτηματικό πότε: Πότε ήρθαν τα παιδιά;
Χρονικά επιρρήματα: Η θεία σου ήρθε νωρίς.
Επιρρηματικές φράσεις: Τα μικρά παιδιά μεγαλώνουν μέρα με τη μέρα.
Ονοματικές φράσεις: Τον Σεπτέμβριο αρχίζουν τα σχολεία.
Χρονικές μετοχές: Ανοίγοντας την πόρτα έπεσε μπροστά του.
Χρονικές προτάσεις: Θα έρθει, όταν μπορέσει.
Επιρρηματικό κατηγορούμενο: Κάθε μέρα ερχότανε πρωινός πρωινός.
Προθετικές φράσεις: Έχει να φάει από την Κυριακή.

Τρόπος

Ο τρόπος εκφράζεται με:

Το ερωτηματικό πώς: Πώς τα πήγες στις εξετάσεις;
Τροπικά επιρρήματα: Ο καθηγητής μας φωνάζει δυνατά.
Επιρρηματικές φράσεις: Στα μαθήματα τα πάει έτσι κι έτσι.
Ονοματικές φράσεις: Δεν κοιμήθηκες της προκοπής.
Τροπικές μετοχές: Του είπε τα νέα χαμογελώντας.
Αναφορικές προτάσεις: Περπατάει όπως θέλει.
Επιρρηματικό κατηγορούμενο: Προχωρούσε σκυφτός.
Προθετικές φράσεις: Δουλεύει με πάθος.

Ποσό

Το ποσό εκφράζεται με:

Το ερωτηματικό πόσο: Πόσο πληρώνεις τον μήνα για ενοίκιο;
Ποσοτικά επιρρήματα: Η Σοφία διαβάζει ελάχιστα.
Επιρρηματικές εκφράσεις: Σπούδασε πάνω κάτω τρία χρόνια.
Απλές πτώσεις: Ήταν δυο μέτρα άνθρωπος.
Αναφορικές προτάσεις: Τρέχα όσο μπορείς.
Προθετικές φράσεις: Το αεροπλάνο φεύγει με πενήντα επιβάτες.

Αιτία

Η αιτία εκφράζεται με:

Το ερωτηματικό γιατί: Γιατί γελάς;
Ονοματικές φράσεις: Υποφέρει από κόπωση της Άνοιξης.
Αιτιολογικές μετοχές: Ζώντας μια δύσκολη ζωή δεν του έμενε διάθεση για διασκέδαση.
Αιτιολογικές προτάσεις: Δούλευε πολύ, γιατί ήθελε να αγοράσει σπίτι.
Προθετικές φράσεις: Τραγουδούσε από τη χαρά του.

Σκοπός

Ο σκοπός εκφράζεται με:

Το ερωτηματικό γιατί (με τη σημασία «με ποιο σκοπό»): Γιατί γράφτηκες στο μεταπτυχιακό;
Επιρρηματικές φράσεις: Ήρθε για χάρη της κόρης του.
Τελικές προτάσεις: Γυμνάζεται, για να είναι υγιής.
Προθετικές φράσεις: Τα κάνει όλα για το πτυχίο.

Το «γιατί» ρωτάει άλλοτε για αιτία, άλλοτε για σκοπό

Το ίδιο ερωτηματικό, το «γιατί», μπορεί να ζητάει είτε την αιτία (τι προκάλεσε κάτι, δηλαδή τι προηγήθηκε) είτε τον σκοπό (για ποιον στόχο γίνεται κάτι, δηλαδή τι θέλουμε να πετύχουμε). Στο «Γιατί γράφτηκες στο μεταπτυχιακό;» η απάντηση δίνει σκοπό («για να αποκτήσω ειδίκευση»), ενώ στο «Γιατί γελάς;» η απάντηση δίνει αιτία («επειδή άκουσα ένα αστείο»). Ο τρόπος για να τα ξεχωρίσεις είναι να σκεφτείς αν η απάντηση δείχνει κάτι που προηγήθηκε (αιτία) ή κάτι που επιδιώκεται (σκοπός).

Αποτέλεσμα

Το αποτέλεσμα εκφράζεται με:

Αποτελεσματικές προτάσεις: Προχώρησε τόσο πολύ στον δρόμο, ώστε να μην τον βλέπουμε.
Προθετικές φράσεις: Όλοι οι κόποι του τον οδήγησαν σε επιτυχία.

Αναφορά

Η αναφορά εκφράζεται με:

Διάφορες εκφράσεις αναφοράς (όσο για…, σχετικά με…, αναφορικά με…): Όσο για τους εργαζόμενους, κανένας λόγος.
Προθετικές φράσεις: Με τη δουλειά του δεν είχε πρόβλημα.
Ονοματικές φράσεις: Ο Γιάννης τι φταίει;

Προϋπόθεση

Η προϋπόθεση εκφράζεται με:

Υποθετικές προτάσεις: Αν βοηθήσουν όλοι, θα πετύχουμε.
Προθετικές φράσεις: Δέχεται να εργαστεί με τους δικούς του όρους.

Εναντίωση

Η εναντίωση εκφράζεται με:

Εναντιωματικές προτάσεις: Αν και δεν έχει πολλές γνώσεις, τα καταφέρνει στους υπολογιστές.
Εναντιωματικές μετοχές: Και πληγωμένος συνέχισε να αγωνίζεται.
Προθετικές φράσεις: Παρά τις αντιρρήσεις του πατέρα της, αυτή εγκατέλειψε τις σπουδές της.

Βεβαίωση

Η βεβαίωση εκφράζεται με:

Βεβαιωτικά επιρρήματα: — Θα τον περιμένεις; — Και βεβαιότατα θα τον περιμένω.

Άρνηση

Η άρνηση εκφράζεται με:

Αρνητικά επιρρήματα: — Έδωσες εξετάσεις; — Όχι βέβαια.
Επιρρηματικές φράσεις: Την επισκέφτηκε ο νονός της χωρίς δώρα.

Δισταγμός ή πιθανότητα

Ο δισταγμός και η πιθανότητα εκφράζονται με:

Διστακτικά επιρρήματα: Ίσως έρθουν σήμερα τα παιδιά.
Ενδοιαστικές προτάσεις: Φοβάμαι μήπως του συμβεί τίποτε κακό.

Δεκατρείς σημασίες, μία μόνο ερώτηση-κλειδί για καθεμιά

Παρατήρησε ότι οι περισσότερες επιρρηματικές σχέσεις έχουν το δικό τους «ερωτηματικό-κλειδί»: πού για τον τόπο, πότε για τον χρόνο, πώς για τον τρόπο, πόσο για το ποσό, γιατί για την αιτία ή τον σκοπό. Ένας γρήγορος τρόπος να αναγνωρίσεις τι σημασία έχει ένα επιρρηματικό είναι να δοκιμάσεις να το «απαντήσεις» με το κατάλληλο ερωτηματικό: αν το επιρρηματικό απαντά φυσικά σε μια τέτοια ερώτηση, βρήκες τη σημασία του.

Ανακεφαλαίωση

Συνοψίζοντας, όταν εξετάζουμε ένα επιρρηματικό μέσα σε μια πρόταση, εξετάζουμε πάντα δύο διαφορετικά πράγματα:

Τι εξετάζουμε	Τι απαντάει
Μορφή	Με ποιον γλωσσικό τρόπο εκφράζεται: επίρρημα, επιρρηματική φράση, ονοματική φράση, επίθετο, μετοχή, πρόταση ή προθετική φράση
Σημασία	Ποια επιρρηματική σχέση δηλώνει: τόπος, χρόνος, τρόπος, ποσό, αιτία, σκοπός, αποτέλεσμα, αναφορά, προϋπόθεση, εναντίωση, βεβαίωση, άρνηση ή δισταγμός/πιθανότητα

Η ίδια σημασία μπορεί να «ντυθεί» με πολλές διαφορετικές μορφές, και η ίδια μορφή (π.χ. μια προθετική φράση) μπορεί να εκφράσει πολλές διαφορετικές σημασίες, ανάλογα με τα συμφραζόμενα. Γι' αυτό, για να αναγνωρίσουμε σωστά ένα επιρρηματικό, πρέπει πάντα να κοιτάμε προσεκτικά το νόημα ολόκληρης της πρότασης.