Η ρηματική φράση και τα στοιχεία της 🧩
Η ρηματική φράση στην απλούστερη μορφή της μπορεί να αποτελείται:
- από ένα ρήμα μόνο του, π.χ. Η Ζωή παίζει.
- από ένα ρήμα και μια ονοματική φράση, π.χ. Ο Παύλος ακούει ραδιόφωνο.
- από ένα ρήμα και μια εμπρόθετη φράση, π.χ. Ζήτησε από τον Γιώργο δέκα ευρώ.
Σε αυτήν την ενότητα θα δούμε τις δύο τελευταίες περιπτώσεις: πότε το αντικείμενο ενός ρήματος είναι μια ονοματική φράση και πότε είναι μια εμπρόθετη φράση.
α. Ρήμα με ονοματική φράση ως αντικείμενο
Αντικείμενο με τη μορφή ονοματικής φράσης παίρνουν μόνο τα μεταβατικά ρήματα — δηλαδή τα ρήματα των οποίων η ενέργεια «περνάει» σε κάποιο πρόσωπο ή πράγμα. Η ονοματική φράση που λειτουργεί ως αντικείμενο μπορεί να είναι οποιοδήποτε μέρος του λόγου: ουσιαστικό, αντωνυμία, επίθετο κ.ά.
Δεν έχουν όλα τα μεταβατικά ρήματα τον ίδιο αριθμό αντικειμένων:
- Ορισμένα δέχονται μόνο ένα αντικείμενο και ονομάζονται μονόπτωτα.
- Άλλα δέχονται δύο αντικείμενα και ονομάζονται δίπτωτα.
Τα μονόπτωτα ρήματα
Τα μονόπτωτα ρήματα έχουν αντικείμενο συνήθως σε αιτιατική πτώση, π.χ.:
Μια διμοιρία στρατιωτών κατασκεύασε τη γέφυρα.
Δεν επεδίωκε ποτέ αξιώματα.
Σπανιότερα, μπορούν να έχουν αντικείμενο σε γενική πτώση, π.χ.:
Οι ενέργειες αυτές άπτονται των δικαιωμάτων του.
Της μιλούσε όλη μέρα για το ταξίδι του.
Η αιτιατική είναι ο κανόνας για το αντικείμενο ενός μονόπτωτου ρήματος. Η γενική εμφανίζεται μόνο με συγκεκριμένα ρήματα (όπως άπτομαι, μιλάω σε κάποιον όταν εκφέρεται με αδύνατο τύπο αντωνυμίας) και είναι η εξαίρεση, όχι ο κανόνας.
Υπάρχει και μια ειδική περίπτωση αντικειμένου: όταν το αντικείμενο προέρχεται από την ίδια ρίζα με το ρήμα, ονομάζεται εσωτερικό ή σύστοιχο αντικείμενο, π.χ.:
Τα νιάτα ζουν τη ζωή τους.
Στο σύστοιχο αντικείμενο, ρήμα και αντικείμενο μοιράζονται την ίδια ρίζα — σαν το ρήμα να «γεννάει» το ίδιο του το συμπλήρωμα. Άλλα παραδείγματα τέτοιου σχήματος στην ελληνική είναι το «χορεύω έναν χορό» ή το «τραγουδάω ένα τραγούδι».
Τα δίπτωτα ρήματα
Τα δίπτωτα ρήματα έχουν δύο αντικείμενα, συνήθως σε διαφορετική πτώση το καθένα, ορισμένες φορές όμως και στην ίδια πτώση. Τα δύο αντικείμενα δεν έχουν τον ίδιο ρόλο:
- Το άμεσο αντικείμενο είναι αυτό στο οποίο μεταβιβάζεται άμεσα η ενέργεια του ρήματος.
- Το έμμεσο αντικείμενο είναι αυτό στο οποίο μεταβιβάζεται έμμεσα η ενέργεια του ρήματος.
Τα δίπτωτα ρήματα εμφανίζουν τα αντικείμενά τους με δύο βασικούς τρόπους:
1. Άμεσο σε αιτιατική και έμμεσο σε γενική, π.χ.:
Έδωσε του Γιάννη ένα βιβλίο.
Δε μου γνώρισε ακόμη τους γονείς του.
Στα παραπάνω παραδείγματα, «ένα βιβλίο» και «τους γονείς» (σε αιτιατική) είναι τα άμεσα αντικείμενα, ενώ «του Γιάννη» και «μου» (σε γενική) είναι τα έμμεσα.
2. Άμεσο και έμμεσο και τα δύο σε αιτιατική, π.χ.:
Ο κ. Παλατίδης μάθαινε τους φοιτητές του παλαιογραφία.
Σε αυτή την περίπτωση, πώς ξεχωρίζουμε ποιο είναι το άμεσο και ποιο το έμμεσο αντικείμενο, αφού έχουν την ίδια πτώση; Ισχύουν δύο κανόνες:
- Αν η μία αιτιατική δηλώνει πρόσωπο (ή προσωποποιημένο πράγμα) και η άλλη δηλώνει πράγμα, τότε άμεσο αντικείμενο είναι αυτό που δηλώνει το πρόσωπο (στο παράδειγμα, «τους φοιτητές»).
- Αν και οι δύο αιτιατικές δηλώνουν πράγμα, τότε έμμεσο αντικείμενο είναι αυτό που μπορεί να αντικατασταθεί με εμπρόθετο προσδιορισμό, π.χ.:
Φόρτωσαν το φορτηγό τούβλα (= με τούβλα → έμμεσο αντικείμενο).
Αν βλέπεις δύο αντικείμενα και στην αιτιατική, δοκίμασε πρώτα αν το ένα δηλώνει πρόσωπο — αυτό είναι το άμεσο. Αν δηλώνουν και τα δύο πράγμα, δοκίμασε να μετατρέψεις το ένα σε εμπρόθετο (με «με»)· αν βγάζει νόημα, αυτό είναι το έμμεσο. Στο «Φόρτωσαν το φορτηγό τούβλα», το «τούβλα» γίνεται φυσικά «με τούβλα» — άρα είναι το έμμεσο αντικείμενο, ενώ «το φορτηγό» είναι το άμεσο.
β. Ρήμα με εμπρόθετη φράση ως αντικείμενο
Μερικές φορές το αντικείμενο ενός ρήματος δεν είναι απλή ονοματική φράση, αλλά εμπρόθετος προσδιορισμός — δηλαδή μια φράση που αρχίζει με πρόθεση. Αυτό συμβαίνει με εμπρόθετους προσδιορισμούς που σχηματίζονται με τις προθέσεις από, με, σε + αιτιατική. Όταν ένας τέτοιος εμπρόθετος λειτουργεί ως αντικείμενο του ρήματος, ονομάζεται εμπρόθετο αντικείμενο, π.χ.:
Ζήτησε από τον Γιώργο δέκα ευρώ (= του ζήτησε).
Γέμισε το σπίτι με λουλούδια (= γέμισε το σπίτι λουλούδια).
Το εμπρόθετο αντικείμενο μπορεί συνήθως να «μεταφραστεί» σε απλό αντικείμενο χωρίς πρόθεση, όπως δείχνουν οι παραπάνω ισοδυναμίες. Αυτό είναι και το κριτήριο για να καταλάβουμε ότι δεν πρόκειται για έναν απλό επιρρηματικό προσδιορισμό, αλλά για αντικείμενο του ρήματος: η εμπρόθετη φράση συμπληρώνει το νόημα του ρήματος με τον ίδιο τρόπο που θα το συμπλήρωνε ένα κανονικό αντικείμενο.
Παρατηρώ και… καταλαβαίνω…
1. Το ρήμα και η ρηματική φράση διευκρινίζουν, επεξηγούν και ολοκληρώνουν το νόημα μιας πρότασης.
Δες τη διαφορά ανάμεσα σε έναν διάλογο χωρίς ρήματα και στον ίδιο διάλογο με ρήματα:
Διάλογος δύο ατόμων που περιμένουν στη στάση να περάσει το λεωφορείο, χωρίς ρήματα:
Α. Πολύ το λεωφορείο.
Β. Ναι. Εδώ και ένα τέταρτο.
Α. Μήπως απεργία οι οδηγοί των λεωφορείων;
Β. Δεν. Ίσως.
Α. Πώς;
Ο ίδιος διάλογος, με ρήματα:
Α. Άργησε πολύ το λεωφορείο.
Β. Ναι. Έπρεπε να έχει περάσει εδώ και ένα τέταρτο.
Α. Μήπως έχουν απεργία οι οδηγοί των λεωφορείων;
Β. Δεν ξέρω. Ίσως.
Α. Πώς μπορούμε να μάθουμε;
Στο πρώτο κείμενο τα νοήματα που δίνουν οι προτάσεις είναι ανολοκλήρωτα και ασαφή. Στο δεύτερο, η προσθήκη των ρημάτων δίνει στις προτάσεις ολοκληρωμένο νόημα.
2. Ορισμένες φορές η ολοκλήρωση του νοήματος γίνεται από τα συμφραζόμενα, οπότε δε χρειάζεται η προσθήκη του ρήματος ή της ρηματικής φράσης.
Παρατήρησε τον παρακάτω διάλογο ανάμεσα σε δύο άτομα που βρίσκονται μπροστά σε ένα συγκρότημα κατοικιών με κήπους και συζητούν για ιδιοκτησίες:
Α. Αυτό το διώροφο που βλέπετε μπροστά σας ανήκει στον αδελφό μου.
Β. Ο κήπος; (εννοεί: ο κήπος σε ποιον ανήκει;)
Α. Ο κήπος ο οποίος είναι μπροστά στο κτίριο είναι κοινόχρηστος και τον ποτίζουμε εκ περιτροπής όλοι οι συνιδιοκτήτες.
Β. Με το λάστιχο; (εννοεί: τον ποτίζετε με το λάστιχο;)
Α. Όχι, έχουμε βάλει σύστημα αυτόματου ποτίσματος.
Β. Λειτουργεί κανονικά;
Α. Ασφαλώς. (εννοεί: ασφαλώς λειτουργεί κανονικά)
Στις σύντομες απαντήσεις «Ο κήπος;», «Με το λάστιχο;», «Ασφαλώς» δεν υπάρχει ρητό ρήμα, όμως το νόημα καταλαβαίνεται πλήρως, γιατί το ρήμα εννοείται από όσα ειπώθηκαν πριν.
Το ότι μια σύντομη απάντηση σε έναν διάλογο μπορεί να μην έχει ρητό ρήμα δεν σημαίνει ότι το ρήμα και η ρηματική φράση δεν είναι απαραίτητα. Σημαίνει απλώς ότι, όταν τα συμφραζόμενα είναι αρκετά σαφή, το ρήμα μπορεί να παραλείπεται χωρίς να χαθεί το νόημα — ο ακροατής το συμπληρώνει νοερά. Σε κάθε άλλη περίπτωση, το ρήμα παραμένει απαραίτητο για να ολοκληρωθεί το νόημα της πρότασης.
Συνοπτικός πίνακας: τα παρεπόμενα του ρήματος
Όλα όσα έχουμε δει ως τώρα για το ρήμα και τη ρηματική φράση —σε αυτήν αλλά και σε προηγούμενες ενότητες— αφορούν τα λεγόμενα παρεπόμενα του ρήματος, δηλαδή τις γραμματικές κατηγορίες που συνοδεύουν και προσδιορίζουν το ρήμα. Ο παρακάτω πίνακας τα συγκεντρώνει όλα μαζί, για μια συνολική εικόνα:
| Κατηγορία | Είδη |
|---|---|
| Φωνές | Ενεργητική, Παθητική |
| Διαθέσεις | Ενεργητική, Παθητική, Μέση, Ουδέτερη |
| Χρόνοι — Παροντικοί | Ενεστώτας, Παρακείμενος |
| Χρόνοι — Παρελθοντικοί | Παρατατικός, Αόριστος, Υπερσυντέλικος |
| Χρόνοι — Μελλοντικοί | Συνοπτικός μέλλοντας, Εξακολουθητικός μέλλοντας, Συντελεσμένος μέλλοντας |
| Εγκλίσεις — Προσωπικές | Οριστική, Υποτακτική, Προστακτική |
| Εγκλίσεις — Απρόσωπες | Μετοχή, Απαρέμφατο |
| Τροπικότητες — Επιστημική | Υπόθεση, πιθανότητα, δυνατότητα κ.ά. |
| Τροπικότητες — Δεοντική | Επιθυμία, ευχή, πρόθεση κ.ά. |
| Ποιόν ενέργειας | Μη συνοπτικό (εξακολουθητικό-επαναλαμβανόμενο), Συνοπτικό (συνοπτικό-στιγμιαίο), Συντελεσμένο |
| Πρόσωπο | α΄, β΄, γ΄ πρόσωπα ενικού και πληθυντικού |
Κάθε φορά που χρησιμοποιείς ένα ρήμα, δεν διαλέγεις μόνο «ποιο» ρήμα θα πεις — διαλέγεις ταυτόχρονα φωνή, διάθεση, χρόνο, έγκλιση, ποιόν ενέργειας, πρόσωπο και αριθμό. Όλες αυτές οι επιλογές συνδυάζονται σε μία και μόνη λέξη, γι' αυτό το ρήμα είναι η πιο «πυκνή σε πληροφορία» λέξη μιας ελληνικής πρότασης.