Οι χρόνοι του ρήματος ⏳

Όταν μιλάμε, χρειάζεται συχνά να πούμε πότε γίνεται κάτι: τώρα, πριν από λίγο, χτες, ή αύριο. Αυτό ακριβώς δηλώνουν οι χρόνοι του ρήματος: είναι οι μορφολογικοί τύποι του ρήματος με τους οποίους δείχνουμε πότε γίνεται αυτό που σημαίνει το ρήμα. Οι χρονικές αυτές σχέσεις φαίνονται κυρίως στην οριστική, και η χρονική στιγμή στην οποία αναφερόμαστε ορίζεται πάντα σε σχέση με τη στιγμή που μιλάμε ή γράφουμε.

Οι χρόνοι χωρίζονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες, ανάλογα με το αν αναφέρονται στο παρόν, στο παρελθόν ή στο μέλλον:

Σε αυτή την ενότητα θα δούμε τι ακριβώς σημαίνει ο καθένας από αυτούς τους επτά χρόνους και πότε τον χρησιμοποιούμε — όχι πώς σχηματίζεται μορφολογικά, αφού αυτό το έχουμε ήδη μάθει στο κεφάλαιο της Μορφολογίας.

Παροντικοί χρόνοι: όταν μιλάμε για το τώρα 🕐

Ο ενεστώτας

Ο ενεστώτας δηλώνει κατά κανόνα μια ενέργεια που γίνεται στο παρόν συνεχώς ή επαναλαμβάνεται. Για παράδειγμα:

Οι διακοπές των μαθητών τα τελευταία χρόνια κρατούν δύο μήνες.

Εκτός όμως από αυτή τη βασική του χρήση, ο ενεστώτας χρησιμοποιείται και σε τρεις ακόμη περιπτώσεις:

α) Στα γνωμικά και τις παροιμίες. Όταν μια έκφραση έχει γενική, διαχρονική ισχύ — κάτι που ισχύει πάντα, ανεξάρτητα από τον χρόνο —, χρησιμοποιείται ενεστώτας. Τότε ονομάζεται γνωμικός ενεστώτας:

Όποιος βιάζεται σκοντάφτει.

β) Σε αφηγήσεις για γεγονότα του παρελθόντος, με σκοπό να δώσουμε στην περιγραφή μεγαλύτερη ζωντάνια, σαν να συμβαίνει αυτή τη στιγμή μπροστά μας. Τότε ονομάζεται ιστορικός ενεστώτας:

Ήμασταν στον σταθμό και περιμέναμε το τρένο. Ξαφνικά έρχεται λαχανιασμένη η Αλίκη και μας ανακοινώνει το ευχάριστο νέο.

γ) Για κάτι που σίγουρα θα γίνει στο μέλλον. Όταν θέλουμε να δείξουμε πως κάτι θα συμβεί οπωσδήποτε, το παρουσιάζουμε σαν να γίνεται ήδη:

Την επόμενη εβδομάδα αρχίζουν οι εξετάσεις.

Ο παρακείμενος

Ο παρακείμενος δηλώνει κατά κανόνα μια ενέργεια που έγινε πριν από τη στιγμή που μιλάμε, αλλά το αποτέλεσμά της ισχύει ακόμη στο παρόν. Για παράδειγμα:

Η κυβέρνηση έχει επιβάλει νέους φόρους.

(Η επιβολή έγινε στο παρελθόν, όμως οι φόροι ισχύουν ακόμη σήμερα — γι' αυτό ο παρακείμενος θεωρείται «γέφυρα» ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν.)

Σε πολλές περιπτώσεις ο παρακείμενος μπορεί να αντικατασταθεί από τον αόριστο, οπότε μπορεί να θεωρηθεί και παρελθοντικός χρόνος:

Ο κ. Ιωαννίδης έχει ζητήσει πολλά από τους μαθητές του → Ο κ. Ιωαννίδης ζήτησε πολλά από τους μαθητές του.

Η αντικατάσταση αυτή όμως δεν είναι πάντα δυνατή. Για παράδειγμα, μπορούμε να πούμε:

Άνοιξε ένα μαγαζί εδώ και δύο χρόνια, αλλά αναγκάστηκε να το κλείσει.

αλλά δεν μπορούμε να πούμε:

Έχει ανοίξει ένα μαγαζί εδώ και δύο χρόνια, αλλά αναγκάστηκε να το κλείσει.

Ο παρακείμενος χρησιμοποιείται αντί του αορίστου συνήθως όταν ο ομιλητής θέλει να δείξει ότι η χρονική απόσταση ανάμεσα στην πράξη και στη στιγμή που μιλάμε γι' αυτήν είναι μεγάλη:

Η Ελένη έχει εργαστεί σε βιβλιοπωλείο.

Παρελθοντικοί χρόνοι: όταν μιλάμε για το πριν 🕰️

Ο παρατατικός

Ο παρατατικός δηλώνει κατά κανόνα μια ενέργεια που γινόταν στο παρελθόν συνεχώς ή επαναλαμβανόταν σε τακτά χρονικά διαστήματα:

Εκείνη τη χρονιά δούλευα σ' έναν διεθνή οργανισμό.

Ο παρατατικός χρησιμοποιείται επίσης, με το «θα» μπροστά του, για να δηλώσει μια ενέργεια που τελικά δεν πραγματοποιήθηκε — είτε αναφερόμαστε στο παρελθόν, είτε στο παρόν, είτε στο μέλλον:

Νόμιζα πως θα έφευγε σήμερα ο Γιώργος. (τελικά δεν έφυγε)

Ο αόριστος

Ο αόριστος δηλώνει κατά κανόνα μια ενέργεια που έγινε και τελείωσε στο παρελθόν, μία φορά, χωρίς να ενδιαφέρει η διάρκειά της:

Ο σερβιτόρος καθάρισε όλα τα τραπέζια.

Ο αόριστος χρησιμοποιείται επίσης:

α) Σε γνωμικά και παροιμίες, για ενέργειες που στην πραγματικότητα γίνονται στο παρόν (εκεί όπου κανονικά θα περιμέναμε ενεστώτα). Τότε ονομάζεται γνωμικός αόριστος:

Ο τρελός είδε τον μεθυσμένο και τον φοβήθηκε.

β) Για ενέργειες που θα γίνουν σίγουρα και γρήγορα στο μέλλον:

Στείλε μου μήνυμα εσύ κι εγώ αμέσως ήρθα.

Ο υπερσυντέλικος

Ο υπερσυντέλικος δηλώνει κατά κανόνα μια ενέργεια που έγινε στο παρελθόν, πριν αρχίσει μια άλλη ενέργεια που επίσης έγινε στο παρελθόν — δηλαδή δείχνει το «παρελθόν του παρελθόντος»:

Ο αντιπρόεδρος είχε φύγει, όταν τον ζήτησαν στο τηλέφωνο.

(Πρώτα έφυγε ο αντιπρόεδρος, και μετά — αργότερα, πάντα στο παρελθόν — τον ζήτησαν στο τηλέφωνο.)

Ο υπερσυντέλικος χρησιμοποιείται επίσης:

α) Για μια ενέργεια που έγινε στο πολύ μακρινό παρελθόν, χωρίς να συνδέεται με κάποια άλλη ενέργεια:

Κάποτε η αδελφή του Γιώργου είχε κερδίσει στο λαχείο.

Σε αυτή την περίπτωση, ο υπερσυντέλικος μπορεί να αντικατασταθεί και με αόριστο: «Κάποτε η αδελφή του Γιώργου κέρδισε στο λαχείο».

β) Με το «θα» μπροστά του, για να δηλώσει ότι μια ενέργεια δεν ολοκληρώθηκε, αν και θα μπορούσε να έχει ολοκληρωθεί στο παρελθόν:

Κάθε λογικός άνθρωπος εκείνη την ώρα θα είχε φύγει. Ο Γιώργος όμως δεν έφυγε.

Μελλοντικοί χρόνοι: όταν μιλάμε για το μετά 🔮

Ο συνοπτικός μέλλοντας

Ο συνοπτικός μέλλοντας δηλώνει κατά κανόνα μια ενέργεια που θα γίνει και θα τελειώσει σε μια συγκεκριμένη μελλοντική στιγμή — τη βλέπουμε σαν ένα ολοκληρωμένο γεγονός, όχι σαν διαδικασία:

Αύριο το πρωί ο Αριστοτέλης θα σου φέρει τα αποτελέσματα.

Ο συνοπτικός μέλλοντας χρησιμοποιείται επίσης:

α) Αντί για ενεστώτα, για να δηλώσει μια επαναλαμβανόμενη ενέργεια:

Ο Περικλής κάθε μεσημέρι θα επιστρέψει από το σχολείο, θα φάει, θα διαβάσει και θα δει τηλεόραση.

β) Σπανιότερα, σε βιογραφικές αφηγήσεις, αντί για αόριστο — δίνοντας έτσι μια πιο ζωντανή, «αφηγηματική» χροιά στα γεγονότα:

Ο καλλιτέχνης γεννήθηκε και σπούδασε στην Αθήνα. Στη συνέχεια θα ζήσει μερικά χρόνια στο Παρίσι. Θα μεγαλουργήσει όμως στο Βερολίνο.

Ο εξακολουθητικός μέλλοντας

Ο εξακολουθητικός μέλλοντας δηλώνει κατά κανόνα μια ενέργεια που θα γίνεται στο μέλλον συνεχώς ή θα επαναλαμβάνεται σε τακτά διαστήματα — δηλαδή είναι το μελλοντικό αντίστοιχο του παρατατικού:

Το νέο διαστημόπλοιο θα ταξιδεύει συνέχεια στο διάστημα.

Ο συντελεσμένος μέλλοντας

Ο συντελεσμένος μέλλοντας δηλώνει κατά κανόνα μια ενέργεια που θα γίνει στο μέλλον και θα έχει ήδη τελειώσει, πριν τελειώσει μια άλλη ενέργεια — είναι δηλαδή το μελλοντικό αντίστοιχο του υπερσυντέλικου. Η δεύτερη αυτή ενέργεια είτε δηλώνεται ρητά είτε απλώς εννοείται:

Όταν έρθει η διευθύντρια, οι μαθητές θα έχουν μπει στην αίθουσα.

(Πρώτα θα έχουν μπει οι μαθητές, και μετά θα έρθει η διευθύντρια — και τα δύο γεγονότα βρίσκονται στο μέλλον.)

Συγκεντρωτικός πίνακας 📋