Επίθετο με ουσιαστικό 🎨

Όταν μιλάμε ή γράφουμε, σπάνια χρησιμοποιούμε ένα ουσιαστικό ολομόναχο. Πολύ συχνά το συνοδεύουμε με ένα επίθετο, για να δώσουμε περισσότερες πληροφορίες γι' αυτό: τι είδους είναι, πώς είναι, τι ιδιότητα έχει. Ο συνδυασμός επιθέτου και ουσιαστικού είναι από τους πιο συχνούς συνδυασμούς μέσα σε μια ονοματική φράση, π.χ. Λέρωσε το άσπρο παντελόνι.

Το επίθετο και το ουσιαστικό μπορούν να συνδυαστούν με δύο τρόπους:

α) Να βρίσκονται στην ίδια πτώση. Τότε το επίθετο λειτουργεί ως ομοιόπτωτος προσδιορισμός στο ουσιαστικό.
β) Να βρίσκονται σε διαφορετική πτώση. Τότε το ουσιαστικό λειτουργεί ως ετερόπτωτος προσδιορισμός στο επίθετο.

Ας δούμε αναλυτικά τις δύο περιπτώσεις.

α) Το επίθετο ως ομοιόπτωτος προσδιορισμός στο ουσιαστικό

Εδώ το επίθετο βρίσκεται στην ίδια πτώση, στον ίδιο αριθμό και στο ίδιο γένος με το ουσιαστικό που προσδιορίζει και του δίνει μια συγκεκριμένη ιδιότητα, π.χ. το κτίριο → το χαμηλό κτίριο.

Πού μπαίνει το επίθετο

Κανονικά το επίθετο μπαίνει πριν από το ουσιαστικό, π.χ. Καλή μέρα διάλεξες. Όταν υπάρχει άρθρο, το επίθετο μπαίνει ανάμεσα στο άρθρο και το ουσιαστικό, π.χ. ο καλός μαθητής.

Μπορεί όμως, για λόγους έμφασης, αποσαφήνισης ή ιδιαίτερου ύφους, το επίθετο να μπαίνει μετά το ουσιαστικό — ιδίως όταν δεν υπάρχει άρθρο ή όταν υπάρχει αόριστο άρθρο, π.χ. Συνάντησε μια πλατεία τεράστια. Αν πριν από το ουσιαστικό υπάρχει οριστικό άρθρο, τότε αυτό επαναλαμβάνεται και μπροστά από το επίθετο, π.χ. Η βιβλιοθήκη η μεγάλη έκλεισε.

Μια λέξη αντί για ονοματική φράση

Μερικές φορές ο δεσμός επιθέτου και ουσιαστικού είναι τόσο στενός, που ολόκληρη η ονοματική φράση μπορεί να αποδοθεί με μία και μόνο λέξη: μικρά πράγματα → μικροπράγματα. Αυτό δείχνει πόσο σφιχτά μπορούν να «κολλήσουν» σημασιολογικά ένα επίθετο κι ένα ουσιαστικό.

Τα επίθετα, όταν λειτουργούν ως ομοιόπτωτοι προσδιορισμοί σε ουσιαστικά, χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: επιθετικούς προσδιορισμούς και κατηγορηματικούς προσδιορισμούς. Η διάκριση αυτή είναι πολύ σημαντική, γιατί οι δύο κατηγορίες φαίνονται ίδιες στη μορφή, αλλά έχουν εντελώς διαφορετικό νόημα.

i. Επιθετικοί προσδιορισμοί

Οι επιθετικοί προσδιορισμοί είναι προσδιορισμοί που δίνουν στο ουσιαστικό μια μόνιμη ιδιότητα και δένονται μαζί του πολύ στενά σημασιολογικά — τόσο στενά, ώστε κάποτε η ονοματική φράση να μπορεί να γίνει και μία λέξη (όπως το μικροπράγματα παραπάνω).

Σκέψου το ρήμα το κόκκινο φόρεμα: το επίθετο κόκκινο λέει τι είδους φόρεμα είναι — μια ιδιότητα που το χαρακτηρίζει μόνιμα, ανεξάρτητα από την περίσταση.

Ως επιθετικοί προσδιορισμοί χρησιμοποιούνται όχι μόνο επίθετα, αλλά και άλλα μέρη του λόγου:

Μέρος του λόγου	Παράδειγμα
Αντωνυμία	Αυτήν τη χαρά δεν την ένιωσα άλλη φορά.
Αριθμητικό	Μας επισκέφτηκαν τρεις υπουργοί.
Μετοχή	Οι παντρεμένοι στρατιώτες υπηρετούν λιγότερο.
Ουσιαστικό	Αγόρι παιδί και διστάζει να μπει στο νερό.
Επίρρημα	Ανέβηκε στον πάνω όροφο.
Προθετική φράση	Έζησε μια ζωή με ανία (ανιαρή).

Όταν λείπει το ουσιαστικό

Συχνά, μέσα από τον συνδυασμό επιθέτου και ουσιαστικού, το ουσιαστικό παραλείπεται εντελώς. Το επίθετο που μένει λειτουργεί τότε ως ουσιαστικό, π.χ. Πήγε στη λαϊκή (εννοείται: αγορά). Η ομάδα μας συμμετέχει στους ημιτελικούς (εννοείται: αγώνες). Το νόημα δεν χάνεται, γιατί εννοείται εύκολα από τα συμφραζόμενα.

ii. Κατηγορηματικοί προσδιορισμοί

Οι κατηγορηματικοί προσδιορισμοί είναι προσδιορισμοί που δίνουν στο ουσιαστικό μια παροδική (προσωρινή) ιδιότητα — κάτι που ισχύει εκείνη τη στιγμή, όχι για πάντα, π.χ. Η μητέρα του αγριεμένη μπήκε στο δωμάτιό του.

Ως κατηγορηματικοί προσδιορισμοί χρησιμοποιούνται συνήθως συγκεκριμένα επίθετα: όλος, ολόκληρος, ακέραιος, μισός, μονός, διπλός, μόνος, μοναχός κ.ά.

Η διαφορά ανάμεσα στους δύο τύπους — το σημείο που μπερδεύει

Η πιο σημαντική διαφορά ανάμεσα στους δύο προσδιορισμούς είναι αυτή: ο επιθετικός προσδιορισμός λέει τι είδους είναι κάτι — μια ιδιότητα μόνιμη, ενώ ο κατηγορηματικός προσδιορισμός λέει πώς είναι κάτι εκείνη τη στιγμή — μια κατάσταση προσωρινή.

Δες προσεκτικά τα δύο παρακάτω παραδείγματα, που μοιάζουν πολύ στη μορφή αλλά έχουν διαφορετικό νόημα:

Το κόκκινο φόρεμα κρεμόταν στην ντουλάπα. → Εδώ το κόκκινο είναι επιθετικός προσδιορισμός: λέει τι χρώμα έχει το φόρεμα ως μόνιμο χαρακτηριστικό του — είναι το «κόκκινο φόρεμα» (σε αντιδιαστολή με κάποιο άλλο, π.χ. το μπλε φόρεμα).
Η μητέρα του αγριεμένη μπήκε στο δωμάτιο. → Εδώ το αγριεμένη είναι κατηγορηματικός προσδιορισμός: δεν λέει ότι η μητέρα είναι πάντα αγριεμένη ως χαρακτηριστικό της· λέει ότι εκείνη τη στιγμή βρισκόταν σε κατάσταση θυμού.

Το τεστ που βοηθάει να τους ξεχωρίσεις

Ρώτησε τον εαυτό σου: η ιδιότητα που δίνει το επίθετο χαρακτηρίζει μόνιμα το ουσιαστικό (σαν να το ξεχωρίζει από άλλα παρόμοια) ή περιγράφει μια κατάσταση της στιγμής;

«Ο ψηλός μαθητής απάντησε πρώτος» → ψηλός = μόνιμο χαρακτηριστικό → επιθετικός προσδιορισμός.
«Ο μαθητής απάντησε πρώτος» ή «Ήρθε μόνος στο σχολείο» → η ιδιότητα ισχύει εκείνη τη στιγμή/περίσταση → κατηγορηματικός προσδιορισμός.

Πρόσεξε ιδιαίτερα επίθετα όπως όλος, ολόκληρος, μισός, μόνος, διπλός: αυτά σχεδόν πάντα λειτουργούν ως κατηγορηματικοί προσδιορισμοί, γιατί δεν περιγράφουν μόνιμη ιδιότητα του ουσιαστικού αλλά μια κατάσταση ή ποσότητά του τη συγκεκριμένη στιγμή, π.χ. Έφαγε ολόκληρη την τούρτα (όχι «η τούρτα είναι ολόκληρη» ως μόνιμο χαρακτηριστικό, αλλά «στο σύνολό της, όλη»).

β) Το ουσιαστικό ως ετερόπτωτος προσδιορισμός του επιθέτου

Στην περίπτωση αυτή το ουσιαστικό δεν βρίσκεται στην ίδια πτώση με το επίθετο, αλλά λειτουργεί ως συμπλήρωμά του, π.χ. Ήταν ο κύριος υπεύθυνος του ατυχήματος.

Κανονικά το επίθετο προηγείται του ουσιαστικού. Για λόγους ύφους, όμως, μπορεί να προηγείται και το ουσιαστικό, όταν θέλουμε να δώσουμε έμφαση σ' αυτό, π.χ. Μπήκε σε μια αίθουσα γεμάτη φοιτητές, αλλά και Μπήκε σε μια αίθουσα φοιτητές γεμάτη.

Το ουσιαστικό ως ετερόπτωτος προσδιορισμός βρίσκεται πάντα σε γενική ή σε αιτιατική πτώση.

Το ουσιαστικό σε γενική πτώση

Όταν το ουσιαστικό βρίσκεται σε γενική, εκφράζει κάποια από τις παρακάτω σχέσεις:

Είδος γενικής	Παράδειγμα
Γενική της αξίας	Η ομάδα του σχολείου μας ήταν άξια της νίκης της.
Γενική αντικειμενική	Η διευθύντρια ήταν συνομήλικη της μητέρας μου.
Γενική της αιτίας	Όλοι είμαστε υπεύθυνοι της καταστροφής.
Γενική συγκριτική	Η Κατερίνα είναι μικρότερη της Φωτεινής.

Ίδιο νόημα, πιο απλός τρόπος

Οι παραπάνω γενικές χρησιμοποιούνται συνήθως σε τυπικό ύφος (π.χ. σε επίσημο γραπτό λόγο). Στην καθημερινή, πιο οικεία γλώσσα, συνήθως τις αντικαθιστούμε με πρόθεση + αιτιατική: Η διευθύντρια ήταν συνομήλικη με τη μητέρα μου. Όλοι είμαστε υπεύθυνοι για την καταστροφή.

Οι δομές σύγκρισης

Μια ειδική περίπτωση ετερόπτωτου προσδιορισμού είναι η σχέση της σύγκρισης. Όταν συγκρίνουμε κάτι με κάτι άλλο, μπορούμε να το εκφράσουμε με δύο τρόπους:

Με γενική ουσιαστικού, π.χ. Η Κατερίνα είναι μικρότερη της Φωτεινής.
Με τις προθέσεις από ή παρά + ουσιαστικό / αντωνυμία / επίθετο / ρήμα / επίρρημα, π.χ. Η είσοδος του κτιρίου είναι μεγαλύτερη από την έξοδο. Καλύτερα αφελής παρά πονηρός.

Σε μια σύγκριση υπάρχουν πάντα δύο όροι που συγκρίνονται μεταξύ τους:

ο πρώτος όρος είναι αυτός που αποτελεί τη βάση της σύγκρισης,
ο δεύτερος όρος είναι αυτός με τον οποίο γίνεται η σύγκριση.

Παράδειγμα: Ο κινηματογράφος (α΄ όρος) μου αρέσει περισσότερο από το θέατρο (β΄ όρος).

Ο δεύτερος όρος μπορεί να λείπει

Μερικές φορές ο δεύτερος όρος της σύγκρισης παραλείπεται, γιατί εννοείται εύκολα από τα συμφραζόμενα, π.χ. Σήμερα δούλεψα περισσότερο (εννοείται: από ό,τι τις άλλες μέρες). Πρόσεξε ότι το νόημα της σύγκρισης παραμένει, ακόμη κι όταν ο δεύτερος όρος δεν λέγεται ρητά.

Παρατηρώ και… καταλαβαίνω…

Οι επιθετικοί προσδιορισμοί κατά κανόνα προηγούνται της λέξης που προσδιορίζουν. Είναι δυνατό όμως να βρίσκονται σε άλλη θέση, ανάλογα με το ύφος που θέλει να πετύχει ο ομιλητής. Δες τα παρακάτω παραδείγματα:

Ξεκίνησε να γράφει ένα διήγημα για δύο αγνώστους μεταξύ τους ανθρώπους.
Πέρασε μια εβδομάδα δύσκολη και ανιαρή.
Πέρασε τη μέρα του σε μια ακτή φιλόξενη.

Στο πρώτο παράδειγμα ο επιθετικός προσδιορισμός (αγνώστους) προηγείται, όμως ανάμεσα σ' αυτόν και στο ουσιαστικό που προσδιορίζει (ανθρώπους) μεσολαβούν άλλες λέξεις (μεταξύ τους). Οι λέξεις αυτές θα μπορούσαν να μπουν και μετά τον προσδιορισμό (…ανθρώπους αγνώστους μεταξύ τους), αλλά και πριν από αυτόν, κυρίως στον προφορικό λόγο (…μεταξύ τους αγνώστους ανθρώπους). Πρόκειται για συνειδητή επιλογή του ομιλητή, που έτσι δίνει έμφαση στους όρους που προτάσσει.

Στο δεύτερο και στο τρίτο παράδειγμα οι επιθετικοί προσδιορισμοί (δύσκολη, ανιαρή, φιλόξενη) έπονται των ουσιαστικών που προσδιορίζουν, πάλι για λόγους έμφασης — έτσι τραβούν την προσοχή στη σημασία που δηλώνει το ίδιο το επίθετο.

Συνοπτικός πίνακας: η ονοματική φράση επίθετο + ουσιαστικό

Συνδυασμός	Είδος προσδιορισμού	Υποκατηγορίες
Επίθετο + ουσιαστικό	Το επίθετο ως ομοιόπτωτος προσδιορισμός	Επιθετικός προσδιορισμός · Κατηγορηματικός προσδιορισμός
Επίθετο + ουσιαστικό	Το ουσιαστικό ως ετερόπτωτος προσδιορισμός	Σε γενική

Ο πίνακας αυτός συνοψίζει όσα είδαμε: όταν το επίθετο συμφωνεί σε πτώση με το ουσιαστικό, έχουμε ομοιόπτωτο προσδιορισμό (επιθετικό ή κατηγορηματικό)· όταν το ουσιαστικό βρίσκεται σε διαφορετική πτώση από το επίθετο που συμπληρώνει, έχουμε ετερόπτωτο προσδιορισμό, πάντα σε γενική.