Τα είδη της πρότασης 🧩
Η πρόταση είναι ένα βασικό «κομμάτι» του λόγου. Όμως δεν είναι όλες οι προτάσεις ίδιες. Άλλες εκφράζουν μια γνώμη, άλλες μια επιθυμία, άλλες μια ερώτηση· άλλες στέκονται μόνες τους στον λόγο, άλλες χρειάζονται μια δεύτερη πρόταση για να «κρατηθούν». Για να μπορούμε να μιλάμε με ακρίβεια για την πρόταση, τη γνωρίζουμε ως προς τέσσερα χαρακτηριστικά:
- ως προς το περιεχόμενό της — τι εκφράζει
- ως προς την ποιότητά της — αν περιέχει άρνηση ή όχι
- ως προς τη σχέση της με άλλες προτάσεις — αν στέκεται μόνη της ή όχι
- ως προς τη δομή της — από πόσα και τι είδους στοιχεία αποτελείται
α) Ως προς το περιεχόμενό τους
Εδώ ρωτάμε: τι είδους νόημα εκφράζει η πρόταση; Μια γνώμη; Μια επιθυμία; Ένα συναίσθημα; Μια απορία; Ανάλογα με την απάντηση, οι προτάσεις χωρίζονται σε τέσσερα είδη.
Αποφαντικές (ή προτάσεις κρίσης)
Με αυτές εκφράζεται μια γνώμη, μια κρίση ή ανακοινώνεται κάτι. Εκφέρονται σε οριστική έγκλιση.
Παράδειγμα: Το σχολείο μας βγήκε πρώτο στους διασχολικούς αγώνες.
Προστακτικές (ή προτάσεις επιθυμίας)
Με αυτές εκφράζεται επιθυμία, προτροπή ή υπόσχεση. Εκφέρονται σε προστακτική και υποτακτική.
Παράδειγμα: Πηγαίνετε να τον ακούσετε.
Επιφωνηματικές
Με αυτές εκφράζονται έντονα συναισθήματα, όπως λύπη, χαρά, έκπληξη, θαυμασμός. Στον γραπτό λόγο συνοδεύονται από θαυμαστικό (!), ενώ στον προφορικό λόγο ξεχωρίζουν από το ανέβασμα της φωνής.
Παράδειγμα: Τι ωραίο γραπτό!
Ερωτηματικές
Με αυτές εκφράζεται ερώτηση. Εκφέρονται σε οριστική ή υποτακτική. Εδώ υπάρχουν δύο περιπτώσεις:
- Όταν η ερώτηση αφορά ένα μόνο συστατικό της πρότασης, λέγεται ερώτηση μερικής άγνοιας και εισάγεται με ερωτηματική αντωνυμία ή ερωτηματικό επίρρημα.
Παράδειγμα: Ποιος σε ενόχλησε σήμερα; - Όταν η ερώτηση αφορά ολόκληρη την πρόταση, λέγεται ερώτηση ολικής άγνοιας και δεν έχει ερωτηματική αντωνυμία.
Παράδειγμα: Υπάρχει καλύτερος μαθητής από τον Ιωάννου;
Στην ερώτηση μερικής άγνοιας ζητάμε ένα συγκεκριμένο κομμάτι πληροφορίας — γι' αυτό υπάρχει η λέξη «ποιος». Η απάντηση θα δώσει ένα όνομα («ο Νίκος»). Στην ερώτηση ολικής άγνοιας δεν ξέρουμε τίποτα για το αν κάτι ισχύει ή όχι — η φυσική απάντηση είναι «ναι» ή «όχι».
β) Ως προς την ποιότητά τους
Εδώ ρωτάμε: περιέχει η πρόταση άρνηση ή όχι;
Καταφατικές
Είναι οι προτάσεις που δεν περιέχουν άρνηση.
Παράδειγμα: Οι δρόμοι όλοι είναι ανοιχτοί.
Αρνητικές (ή αποφατικές)
Είναι οι προτάσεις που περιέχουν άρνηση.
Παράδειγμα: Οι άνθρωποι σήμερα δεν επικοινωνούν.
Το «ως προς το περιεχόμενο» και το «ως προς την ποιότητα» δεν αναιρεί το ένα το άλλο — μια πρόταση κατατάσσεται ταυτόχρονα και στις δύο κατηγορίες. Η πρόταση «Δεν έφυγε ακόμα» είναι αποφαντική (δηλώνει μια κρίση) και αρνητική (έχει το «δεν»). Το ίδιο ισχύει και για τα άλλα δύο κριτήρια που ακολουθούν: κάθε πρόταση παίρνει έναν «χαρακτηρισμό» από το καθένα από τα τέσσερα κριτήρια.
γ) Ως προς τη σχέση τους με άλλες προτάσεις
Εδώ ρωτάμε: μπορεί η πρόταση να σταθεί μόνη της στον λόγο, ή χρειάζεται μια άλλη πρόταση για να ολοκληρωθεί το νόημά της;
Κύριες (ή ανεξάρτητες)
Είναι οι προτάσεις που κατά κανόνα μπορούν να σταθούν στον λόγο χωρίς να χρειάζεται να συνδυαστούν με μια άλλη πρόταση.
Παράδειγμα: Χθες τελείωσαν τα μαθήματα.
Δευτερεύουσες (ή εξαρτημένες)
Είναι οι προτάσεις που, για να σταθούν στον λόγο, χρειάζεται να συνδυαστούν με μια άλλη πρόταση.
Παράδειγμα: Όταν τελειώσουν τα μαθήματα, θα πάω στο εξωτερικό.
Στο παράδειγμα αυτό, η πρόταση «Όταν τελειώσουν τα μαθήματα» δεν βγάζει από μόνη της πλήρες νόημα — χρειάζεται τη δεύτερη πρόταση («θα πάω στο εξωτερικό») για να καταλάβουμε τι θέλει να πει ο ομιλητής.
Οι όροι «κύριες» και «ανεξάρτητες» περιγράφουν την ίδια κατηγορία προτάσεων από δύο σκοπιές: «κύριες» τονίζει ότι κουβαλούν το βασικό νόημα, ενώ «ανεξάρτητες» τονίζει ότι δεν έχουν ανάγκη από άλλη πρόταση για να σταθούν. Το ίδιο συμβαίνει και με τις «δευτερεύουσες» / «εξαρτημένες»: το πρώτο όνομα δείχνει τη θέση τους (δεύτερες σε σχέση με τις κύριες), το δεύτερο δείχνει τη σχέση εξάρτησης που έχουν.
δ) Ως προς τη δομή τους
Εδώ ρωτάμε: από πόσα στοιχεία αποτελείται η πρόταση — μόνο τους κύριους όρους, περισσότερους από έναν υποκείμενο ή κατηγόρημα, επιπλέον προσδιορισμούς, ή λείπει κάποιος όρος;
Απλές
Είναι οι προτάσεις που περιλαμβάνουν μόνο τους κύριους όρους της πρότασης (υποκείμενο και κατηγόρημα).
Παράδειγμα: Ο Ορέστης έρχεται.
Σύνθετες
Είναι οι προτάσεις που περιλαμβάνουν περισσότερα από ένα υποκείμενα ή κατηγορούμενα.
Παράδειγμα: Το βιβλίο είναι μεγάλο και πολύχρωμο. (ένα υποκείμενο, δύο κατηγορούμενα: μεγάλο, πολύχρωμο)
Επαυξημένες
Είναι οι προτάσεις που περιλαμβάνουν, εκτός από τους κύριους όρους, και άλλους προσδιορισμούς, οι οποίοι λειτουργούν ως συμπληρώματα της έννοιας που δίνουν οι κύριοι όροι.
Παράδειγμα: Οι μαθητές της Α΄ τάξης είναι καλοί αθλητές. (το «της Α΄ τάξης» και το «καλοί» προσθέτουν πληροφορία γύρω από τους κύριους όρους)
Ελλειπτικές
Είναι οι προτάσεις από τις οποίες λείπει κάποιος κύριος όρος, γιατί εννοείται από τα συμφραζόμενα.
Παράδειγμα: [Εσύ] Τι κάνεις; (λείπει το υποκείμενο «εσύ», αλλά εννοείται)
Οι τέσσερις κατηγορίες της δομής δεν είναι πάντα αμοιβαία αποκλειόμενες: μια πρόταση μπορεί να έχει και περισσότερα από ένα υποκείμενα/κατηγορούμενα (σύνθετη) και επιπλέον προσδιορισμούς (επαυξημένη) ταυτόχρονα. Το κρίσιμο είναι να ελέγχουμε κάθε φορά τι ακριβώς περιέχει η πρόταση: μόνο τους κύριους όρους (απλή), πολλαπλά υποκείμενα/κατηγορούμενα (σύνθετη), προσδιορισμούς γύρω από τους κύριους όρους (επαυξημένη) ή λείπει κάποιος κύριος όρος (ελλειπτική).
Παρατηρώ και… καταλαβαίνω…
Κάθε πρόταση μπορεί να ενταχθεί σε μια γενικότερη κατηγορία με βάση διάφορα κριτήρια, όπως το είδος του περιεχομένου της, το αν περιέχει κατάφαση ή άρνηση, τη σχέση της με άλλες προτάσεις και τη δομή της. Δείτε πώς λειτουργούν αυτά τα κριτήρια σε αυθεντικά αποσπάσματα λόγου.
Στο απόσπασμα από το μονόπρακτο του Γιώργου Δανιήλ «Ο Κυρ Αντώνης» εντοπίζονται προτάσεις που ανήκουν σε όλα τα είδη ως προς το περιεχόμενο και την ποιότητα:
- αποφαντικές, που δηλώνουν κρίση: σηκώσανε τον κόσμο στο ποδάρι
- προστακτικές, που δηλώνουν προτροπή: άκου άκου φασαρία
- επιφωνηματικές, που δηλώνουν συναίσθημα: γίνηκε … πανζουρλισμός!
- ερωτηματικές: πάλι σε ξυπνήσανε τα παιδιά, κυρ Σταμάτη;
Από αυτές, άλλες είναι καταφατικές (Έτσι εύκολα μαζεύονται […] τα παιδιά, κυρ Σταμάτη μου) και άλλες αρνητικές (δεν έχεις εσύ).
Σε ένα δεύτερο απόσπασμα από το ίδιο μονόπρακτο εντοπίζονται προτάσεις που ανήκουν στα είδη ως προς τη σχέση με άλλες προτάσεις και ως προς τη δομή:
- κύριες: εγώ δουλεύω για το μεράκι
- δευτερεύουσες: αν είναι τυχερό μου να παντρευτώ
- ελλειπτικές: Παράξενος άνθρωπος …!
- επαυξημένες: έμεινε λίγη ώρα σιωπηλός
Παρατηρήστε ότι η ίδια πρόταση μέσα σε ένα κείμενο παίρνει ταυτόχρονα χαρακτηρισμούς από όλα τα κριτήρια: η πρόταση «δεν έχεις εσύ» είναι αποφαντική (ως προς το περιεχόμενο) και αρνητική (ως προς την ποιότητα) και, ανάλογα με το πώς λειτουργεί μέσα στο κείμενο, κύρια ή δευτερεύουσα (ως προς τη σχέση) και απλή, σύνθετη, επαυξημένη ή ελλειπτική (ως προς τη δομή). Το να αναγνωρίζουμε το είδος μιας πρότασης σημαίνει να την «περνάμε» νοερά από όλα τα κριτήρια, όχι μόνο από ένα.
Συνοπτικός πίνακας: τα είδη των προτάσεων
| Ως προς… | Είδη προτάσεων |
|---|---|
| το περιεχόμενο | αποφαντικές (ή κρίσης), προστακτικές (ή επιθυμίας), επιφωνηματικές, ερωτηματικές |
| την ποιότητα | καταφατικές, αρνητικές (ή αποφατικές) |
| τη σχέση με τις άλλες | κύριες (ή ανεξάρτητες), δευτερεύουσες (ή εξαρτημένες) |
| τη δομή | απλές, σύνθετες, επαυξημένες, ελλειπτικές |