Επιφωνήματα 😲
Ορισμός
Τα επιφωνήματα είναι άκλιτες λέξεις, δηλαδή δεν αλλάζουν ποτέ μορφή, όσο κι αν αλλάζει το νόημα της πρότασης γύρω τους. Συνοδεύονται συχνά από μικρές φράσεις και χρησιμοποιούνται στον λόγο όταν ο ομιλητής θέλει να εκφράσει διάφορα συναισθήματα, όπως θαυμασμό, ευχαρίστηση, απορία, πόνο, λύπη, ειρωνεία, αηδία κτλ.
Για παράδειγμα: αχ!, αλίμονο!
Τα επιφωνήματα είναι ιδιόμορφα ανάμεσα σε όλα τα μέρη του λόγου: δεν λειτουργούν ως υποκείμενο, αντικείμενο ή κατηγορούμενο μέσα στην πρόταση. Στέκονται σχεδόν ανεξάρτητα, σαν μια μικρή «κραυγή» συναισθήματος πριν ή δίπλα από την κανονική πρόταση.
Λειτουργία και χρήση
Τα επιφωνήματα χρησιμοποιούνται πολύ συχνά στον προφορικό λόγο, ιδίως όταν ο ομιλητής είναι συναισθηματικά φορτισμένος. Στον γραπτό λόγο εμφανίζονται σπανιότερα, κυρίως στη λογοτεχνία, όπου ο συγγραφέας θέλει να αποδώσει ζωντανά τον προφορικό λόγο των ηρώων του.
Στον γραπτό λόγο λείπουν ο τόνος της φωνής, η επιτόνιση και οι εκφράσεις του προσώπου που συνοδεύουν το επιφώνημα όταν μιλάμε. Γι' αυτό η χρήση του περιορίζεται κυρίως σε κείμενα που μιμούνται τον προφορικό λόγο, όπως ο διάλογος σε ένα θεατρικό έργο, σε ένα κόμικ ή σε ένα λογοτεχνικό κείμενο.
Είδη επιφωνημάτων
Ανάλογα με το συναίσθημα ή την παρόρμηση που εκφράζουν, τα επιφωνήματα χωρίζονται σε πολλές κατηγορίες. Ο παρακάτω πίνακας δείχνει τι φανερώνει το καθένα:
| Τι φανερώνουν | Επιφωνήματα |
|---|---|
| Αβεβαιότητα | χμ! |
| Απορία | α!, ο!, μπα! |
| Άρνηση | α μπα! |
| Θαυμασμό | α!, ποπό!, μπα! |
| Πόνο, λύπη | αχ!, ω!, όχου!, άου!, οχ!, αλί!, αλίμονο!, πωπώ! |
| Περίπαιγμα, αποδοκιμασία | ε!, ου!, αχαχούχα! |
| Ευχή | είθε!, μακάρι!, άμποτε! |
| Έπαινο | εύγε!, μπράβο! |
| Κάλεσμα | ε!, ω! |
| Ειρωνεία | ε!, ου! |
| Στενοχώρια, αηδία | ε!, ου!, ουφ!, πουφ!, πα πα πα! |
| Παρακίνηση | άιντε!, άμε!, μαρς!, αλτ!, στοπ!, σουτ! |
Παρατήρησε ότι επιφωνήματα όπως το ε! ή το ου! εμφανίζονται σε πολλές διαφορετικές κατηγορίες (περίπαιγμα, κάλεσμα, ειρωνεία, στενοχώρια). Το νόημα ενός επιφωνήματος δεν κρίνεται από τη λέξη μόνη της, αλλά από τον τόνο της φωνής, τις συνθήκες της συζήτησης και τα συμφραζόμενα μέσα στα οποία προφέρεται.
Λέξεις που χρησιμοποιούνται ως επιφωνήματα
Εκτός από τα «γνήσια» επιφωνήματα του παραπάνω πίνακα, στη γλώσσα χρησιμοποιούνται και επιφωνηματικές εκφράσεις: λέξεις που ανήκουν κανονικά σε άλλα μέρη του λόγου, αλλά όταν χρησιμοποιούνται μόνες τους για να εκφράσουν ξαφνικό συναίσθημα, λειτουργούν σαν επιφωνήματα. Στον γραπτό λόγο ακολουθούνται από θαυμαστικό (!), ενώ στον προφορικό λόγο συνοδεύονται από ανάλογη επιτόνιση και εκφράσεις του προσώπου ή του σώματος.
Οι λέξεις αυτές μπορεί να είναι:
- Ουσιαστικά: Κρίμα! Φρίκη! Θεέ μου! Χριστός! Βοήθεια! Θάρρος! Αέρα!
- Επίθετα: Καλέ! Μωρέ! Κακομοίρη μου! Τον καημένο!
- Ρήματα: Έλα δα! Ορίστε! Κόπιασε! Ζήτω! Ήμαρτον! Στάσου!
- Επιρρήματα: Εμπρός! Έξω! Περαστικά! Καλά! Ωραία! Μάλιστα!
- Φράσεις: Τέλος πάντων! Με το συμπάθιο! Να σε χαρώ! Μα την αλήθεια!
Η ίδια ακριβώς λέξη μπορεί άλλοτε να λειτουργεί κανονικά μέσα στην πρόταση κι άλλοτε να λειτουργεί ως επιφώνημα. Το «Ζήτω η ελευθερία!» χρησιμοποιεί το Ζήτω σαν αυτόνομη επιφωνηματική έκφραση, ενώ σε άλλη πρόταση το ίδιο ρήμα («ζω») θα κλινόταν κανονικά. Αυτό που κάνει μια λέξη επιφώνημα δεν είναι η μορφή της, αλλά ο τρόπος που τη χρησιμοποιούμε.
Παρατηρώ και... καταλαβαίνω...
Επιφωνήματα χρησιμοποιούμε πολύ συχνά στον προφορικό λόγο για να δείξουμε τα διάφορα συναισθήματά μας. Στον γραπτό λόγο, χρήση επιφωνημάτων γίνεται κυρίως σε κείμενα που είναι πολύ κοντά στον προφορικό λόγο, όπως σε θεατρικά έργα, στη λογοτεχνία, σε εικονογραφημένες ιστορίες κτλ.
Στα παρακάτω αποσπάσματα η ορθογραφία διατηρείται όπως στα πρωτότυπα κείμενα.
Από το βιβλίο του Χρήστου Μπουλώτη «Ο Πινόκιο λαμπαδηδρόμος»:
«Ποπό, νύχτωσε, αργήσαμε, πάμε».
«Τι δύναμη! Μπράβο, Πινόκιο, μπράβο».
«Οχ, φαίνεται θα έπεσαν από πάνω μου, όταν χτύπησα με δύναμη το σφυρί».
Από το εικονογραφημένο κόμικ «Η μεγάλη τρομάρα» του Walt Disney:
Πο, πο! Το λένε «φρίκη στο τσιφλίκι».
Χε! χε! Υπόσχεται πολλά.
Άουτς! Έπεσα σε αγκάθια. Είμαι ξύπνιος.
Κλαψ! Κάτι φρικτό πρέπει να συμβαίνει εδώ!
Από το βιβλίο της Τασούλας Τσιλιμένη «Δεν είμαι μικρός»:
Γιούπι! Θα γίνει χαμός! Φώναξε ο Σάλι κι έτρεξε στην κρεμάστρα.
Τι, βλέπεις, μπαμπά;
Χμ! Βλέπω, αλλά δεν καταλαβαίνω.
Στα τρία αυτά αποσπάσματα τα επιφωνήματα (ποπό, οχ, πο πο, χε χε, άουτς, κλαψ, γιούπι, χμ) δίνουν στον γραπτό λόγο τη ζωντάνια του προφορικού: αποδίδουν την έκπληξη, τη χαρά, τον φόβο ή τη σκέψη των προσώπων τη στιγμή που τα βιώνουν, κάτι που μια απλή περιγραφή δύσκολα θα πετύχαινε το ίδιο άμεσα.