Σύνδεσμοι 🔗
Οι σύνδεσμοι είναι άκλιτες λέξεις που συνδέουν μεταξύ τους λέξεις και προτάσεις. Για παράδειγμα:
Ο γιατρός δέχεται τη Δευτέρα και την Τετάρτη.
Στην πρόταση αυτή η λέξη «και» ενώνει δύο λέξεις (τη Δευτέρα, την Τετάρτη). Χωρίς αυτήν τη μικρή λεξούλα, οι δύο πληροφορίες θα έμεναν κομμένες η μία από την άλλη. Αυτός είναι ακριβώς ο ρόλος του συνδέσμου: λειτουργεί σαν «γέφυρα» ανάμεσα σε λέξεις ή σε ολόκληρες προτάσεις.
Οι σύνδεσμοι είναι δύο ειδών: οι παρατακτικοί και οι υποτακτικοί.
9.1 Ορισμός – Λειτουργία – Χρήση – Είδη 🧭
α) Οι παρατακτικοί σύνδεσμοι
Οι παρατακτικοί σύνδεσμοι συνδέουν λέξεις, φράσεις και προτάσεις οι οποίες είναι ισότιμες συντακτικά, δηλαδή έχουν τον ίδιο συντακτικό ρόλο και καμία δεν εξαρτάται από την άλλη. Στους παρατακτικούς ανήκουν πέντε κατηγορίες:
- οι συμπλεκτικοί
- οι διαχωριστικοί
- οι αντιθετικοί
- οι συμπερασματικοί
- ο επεξηγηματικός
Η λέξη «παρατακτικός» έρχεται από το «παρατάσσω», δηλαδή βάζω δίπλα δίπλα, στην ίδια γραμμή. Ακριβώς αυτό κάνουν αυτοί οι σύνδεσμοι: τοποθετούν δύο ισάξια στοιχεία το ένα δίπλα στο άλλο, χωρίς το ένα να «υποτάσσεται» στο άλλο.
β) Οι υποτακτικοί σύνδεσμοι
Οι υποτακτικοί σύνδεσμοι συνδέουν τις δευτερεύουσες προτάσεις με τις κύριες προτάσεις. Εδώ η σχέση δεν είναι ισότιμη: η δευτερεύουσα πρόταση εξαρτάται από την κύρια. Στους υποτακτικούς ανήκουν δέκα κατηγορίες:
- οι ειδικοί
- οι χρονικοί
- οι αιτιολογικοί
- οι υποθετικοί
- οι τελικοί
- οι αποτελεσματικοί
- οι εναντιωματικοί / παραχωρητικοί
- οι ενδοιαστικοί (ή διστακτικοί)
- ο συγκριτικός
- ο βουλητικός
Ο πιο εύκολος τρόπος να τους ξεχωρίσεις: αν οι δύο προτάσεις μπορούν να σταθούν η καθεμία μόνη της, χωρίς η μία να «χρειάζεται» την άλλη, ο σύνδεσμος είναι παρατακτικός. Αν η μία πρόταση δεν βγάζει πλήρες νόημα χωρίς την άλλη (λειτουργεί σαν συμπλήρωμα, αιτία, σκοπός, χρόνος κ.λπ.), τότε πρόκειται για υποτακτικό σύνδεσμο.
9.2 Μορφολογία 📋
Παρακάτω δίνεται ο πλήρης πίνακας όλων των συνδέσμων της νέας ελληνικής, ταξινομημένων ανά είδος.
Α. Παρατακτικοί
| Είδη | Σύνδεσμοι |
|---|---|
| 1. Συμπλεκτικοί | και/κι, ούτε, μήτε (και ουδέ, μηδέ σε παλαιότερα κείμενα) |
| 2. Διαχωριστικοί | ή, είτε |
| 3. Αντιθετικοί | αν και, αλλά, μα, παρά, όμως, ωστόσο, ενώ, μολονότι, μόνο (που) |
| 4. Συμπερασματικοί | λοιπόν, ώστε, άρα, επομένως, οπότε |
| 5. Επεξηγηματικός | δηλαδή |
Β. Υποτακτικοί
| Είδη | Σύνδεσμοι |
|---|---|
| 6. Ειδικοί | πως, που, ότι |
| 7. Χρονικοί | όταν, ενώ, καθώς, αφού, αφότου, πριν (πριν να), μόλις, προτού, ώσπου, ωσότου |
| 8. Αιτιολογικοί | γιατί, επειδή, αφού, τι (ποιητικό) |
| 9. Υποθετικοί | αν/εάν, άμα |
| 10. Τελικοί | να, για να |
| 11. Αποτελεσματικοί | ώστε (να), που |
| 12. Εναντιωματικοί / παραχωρητικοί | αν και, ενώ, μολονότι |
| 13. Ενδοιαστικοί (ή διστακτικοί) | μη(ν), μήπως |
| 14. Συγκριτικός | παρά |
| 15. Βουλητικός | να |
Παρατήρησε ότι λέξεις όπως το ενώ, το αφού, το που, το παρά και το να εμφανίζονται σε περισσότερες από μία κατηγορίες του πίνακα. Δεν είναι λάθος του πίνακα — η ίδια λέξη μπορεί να λειτουργεί ως διαφορετικό είδος συνδέσμου ανάλογα με το νόημα που έχει μέσα στην πρόταση. Θα το δεις αναλυτικά παρακάτω, στο παράδειγμα με τους συνδέσμους «που» και «παρά».
Ορθογραφία ✍️
Τρεις κανόνες ορθογραφίας των συνδέσμων μπερδεύουν συχνά τους μαθητές. Αξίζει να τους προσέξεις ιδιαίτερα.
1. «Και» ή «κι»;
Ο σύνδεσμος και, όταν βρίσκεται πριν από φωνήεν, μετατρέπεται σε κι — τόσο στον γραπτό όσο και στον προφορικό λόγο. Παράδειγμα:
Πήγε κι αυτός στη συναυλία.
2. «Πως/που» ή «πώς/πού»;
- Οι ειδικοί σύνδεσμοι πως και που, καθώς και ο αποτελεσματικός σύνδεσμος που, δεν τονίζονται.
- Τα ερωτηματικά επιρρήματα πώς και πού τονίζονται.
Παραδείγματα:
Ξέρω πως τώρα διαβάζει. (σύνδεσμος — χωρίς τόνο)
Πώς να είναι άραγε; (ερωτηματικό επίρρημα — με τόνο)
Μου είπε που πήρες μέρος στους αγώνες. (σύνδεσμος — χωρίς τόνο)
Δεν ξέρω πού να πάω. (ερωτηματικό επίρρημα — με τόνο)
3. «Ότι» ή «ό,τι»;
- Ο ειδικός σύνδεσμος ότι γράφεται χωρίς υποδιαστολή (χωρίς κόμμα).
- Η αναφορική αντωνυμία ό,τι γράφεται με υποδιαστολή.
Παραδείγματα:
Υποστηρίζει ότι δεν ήταν εκεί. (σύνδεσμος)
Θα κάνει ό,τι του πεις. (αντωνυμία, = «οτιδήποτε»)
Αυτά τα τρία ζευγάρια είναι από τα πιο συχνά ορθογραφικά λάθη στα γραπτά μαθητών:
- και → κι πριν από φωνήεν (όχι «και αυτός», αλλά «κι αυτός»)
- πως/που (σύνδεσμοι, άτονα) ≠ πώς/πού (ερωτηματικά επιρρήματα, με τόνο)
- ότι (σύνδεσμος, χωρίς υποδιαστολή) ≠ ό,τι (αντωνυμία, με υποδιαστολή)
Ένα κόλπο για το δεύτερο και το τρίτο ζευγάρι: αν η λέξη μπαίνει σε ερώτηση ή μπορεί να αντικατασταθεί με «οτιδήποτε», παίρνει τόνο ή υποδιαστολή. Αν απλώς συνδέει δύο προτάσεις, μένει άτονη και χωρίς υποδιαστολή.
Παρατηρώ και... καταλαβαίνω... 🔍
Διάβασε τις παρακάτω προτάσεις και παρατήρησε τις διαφορετικές σημασίες που μπορούν να έχουν οι σύνδεσμοι που και παρά, ανάλογα με τα συμφραζόμενα.
α) Μου το 'πε που ήρθες.
β) Ήταν τόση η αγανάκτησή του που δεν ηρεμούσε με τίποτε.
γ) Τα έχασε όλα. Δεν του έμεινε παρά μόνον αυτή η βάρκα.
δ) Το σπίτι της Μαρίας είναι πιο κοντά παρά της Άννας.
Παρατηρώντας προσεκτικά τις τέσσερις προτάσεις, καταλήγουμε στα εξής συμπεράσματα:
- Ο σύνδεσμος που στην πρόταση (α) είναι ειδικός — εισάγει το περιεχόμενο του «είπε», όπως ακριβώς θα έκανε το ότι ή το πως. Στην πρόταση (β) όμως ο ίδιος σύνδεσμος είναι αποτελεσματικός — δείχνει το αποτέλεσμα («τόση αγανάκτηση» → «δεν ηρεμούσε»).
- Ο σύνδεσμος παρά στην πρόταση (γ) είναι αντιθετικός — δηλώνει αντίθεση/εξαίρεση («τίποτε άλλο εκτός από τη βάρκα»). Στην πρόταση (δ) όμως ο ίδιος σύνδεσμος είναι συγκριτικός — χρησιμοποιείται μέσα σε μια σύγκριση ανάμεσα σε δύο αποστάσεις.
Το ίδιο ακριβώς γράμμα-προς-γράμμα «που» ή «παρά» μπορεί να ανήκει σε εντελώς διαφορετική κατηγορία συνδέσμου. Για να καταλάβεις ποιο είδος είναι κάθε φορά, δεν αρκεί να δεις τη λέξη — πρέπει να δεις τι ρόλο παίζει στο νόημα της πρότασης: εισάγει κάτι που ειπώθηκε ή γνωρίστηκε (ειδικός); δείχνει αποτέλεσμα (αποτελεσματικός); δηλώνει αντίθεση (αντιθετικός); μπαίνει σε σύγκριση (συγκριτικός); Το ίδιο «κέλυφος» λέξης μπορεί να κρύβει διαφορετική δουλειά.