Μορφολογία και παραθετικά των επιρρημάτων 🧭
Τα επιρρήματα είναι λέξεις που δεν αλλάζουν ποτέ μορφή — δεν κλίνονται, όπως π.χ. τα ουσιαστικά ή τα επίθετα. Παρ' όλα αυτά, έχουν κι αυτά τη δική τους μορφολογία: συγκεκριμένες καταλήξεις με τις οποίες σχηματίζονται, και δικούς τους τρόπους για να δηλώσουν τον βαθμό σύγκρισης, δηλαδή τα παραθετικά τους. Σε αυτή την ενότητα θα δούμε πώς σχηματίζονται τα επιρρήματα και πώς παίρνουν συγκριτικό και υπερθετικό βαθμό.
Οι καταλήξεις των επιρρημάτων ✏️
Τα περισσότερα επιρρήματα της νέας ελληνικής δεν είναι «αυτόνομες» λέξεις, αλλά προέρχονται από επίθετα. Παίρνουμε δηλαδή ένα επίθετο και, αλλάζοντας την κατάληξή του, φτιάχνουμε το αντίστοιχο επίρρημα — για παράδειγμα από το επίθετο καλός προκύπτει το επίρρημα καλά.
Οι δύο βασικές καταλήξεις που παίρνουν τα επιρρήματα αυτά είναι:
- -α, π.χ. ωραία, γρήγορα, καλά
- -ως, π.χ. ωραίως, ταχέως, καλώς
Πολλά επιρρήματα σχηματίζονται και με τις δύο καταλήξεις. Υπάρχει όμως και ένας μικρός αριθμός επιρρημάτων με εντελώς διαφορετική κατάληξη, που πρέπει απλώς να τα θυμόμαστε, π.χ. λίγος → λίγο, πολύς → πολύ.
Πότε χρησιμοποιείται η κατάληξη -α
Κατάληξη σε -α έχουν κατά κανόνα τα επιρρήματα που παράγονται από επίθετα σε -ύς, -ιά, -ύ, σε -ης, -α και σε -ικο, π.χ.:
- βαριά (από το επίθετο βαρύς)
- μακριά (από το επίθετο μακρύς)
- τσαχπίνικα (από το επίθετο τσαχπίνικο)
Πότε χρησιμοποιείται η κατάληξη -ως
Κατάληξη σε -ως έχουν κατά κανόνα τα επιρρήματα που παράγονται από επίθετα σε -ης, -ες και σε -ων, -ουσα, -ον, π.χ.:
- ακριβώς (από το επίθετο ακριβής)
- διαρκώς (από το επίθετο διαρκής)
- προφανώς (από το επίθετο προφανής)
- επειγόντως (από το επίθετο επείγων)
Όταν το επίρρημα σχηματίζεται και με τις δύο καταλήξεις
Τα επίθετα σε -ος, -α, -ο σχηματίζουν το επίρρημά τους και σε -α και σε -ως, π.χ. βέβαια και βεβαίως, σπάνια και σπανίως, τελευταία και τελευταίως.
Στην περίπτωση αυτή, ποιος τύπος θα χρησιμοποιηθεί δεν είναι τυχαίο — εξαρτάται από το ύφος του λόγου, δηλαδή από το πόσο επίσημα ή πόσο ανεπίσημα μιλάμε ή γράφουμε:
- Ο τύπος σε -α εκφράζει ουδέτερο και οικείο ύφος (πιο απλό, καθημερινό), π.χ. Λέει πως τον τιμώρησαν άδικα.
- Ο τύπος σε -ως χρησιμοποιείται σε τυπικό ύφος (πιο επίσημο), π.χ. Θεωρεί ότι διώκεται αδίκως.
Σκέψου το -α και το -ως σαν δύο διαφορετικά ρούχα για την ίδια λέξη: το ένα είναι πιο καθημερινό (-α) και το άλλο πιο επίσημο (-ως). Γι' αυτό ακούμε το -ως συχνότερα σε νομικά, δημοσιογραφικά ή επιστημονικά κείμενα (π.χ. ρητώς απαγορεύεται), ενώ το -α κυριαρχεί στην καθημερινή προφορική μας γλώσσα (π.χ. μίλα μου ρητά).
Όταν η κατάληξη αλλάζει και τη σημασία
Ορισμένες φορές οι τύποι σε -ως και σε -α δεν διαφέρουν μόνο σε ύφος, αλλά αποκτούν και διαφορετική σημασία. Στην περίπτωση αυτή δεν είναι δύο μορφές της ίδιας λέξης, αλλά ουσιαστικά δύο ξεχωριστά επιρρήματα, το καθένα με το δικό του νόημα:
| Επίρρημα | Σημασία | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| αμέσως | πολύ γρήγορα, χωρίς καθυστέρηση | Θα σου τηλεφωνήσω αμέσως. |
| άμεσα | απευθείας, χωρίς μεσολάβηση | Ο κ. Γεωργίου απευθύνεται άμεσα στους υφισταμένους του. |
| απλώς | μόνο | Δεν είπε τίποτε. Απλώς, τον χαιρέτησε. |
| απλά | με απλό τρόπο | Η Μαρία τα λέει απλά και κατανοητά. |
| ευχαρίστως | με ευχαρίστηση | Αν θέλει, ευχαρίστως να έρθει. |
| ευχάριστα | με ευχάριστο τρόπο | Ο χρόνος μας εδώ περνάει ευχάριστα. |
Πρόσεξε ιδιαίτερα αυτά τα ζευγάρια, γιατί είναι από τα σημεία που μπερδεύουν συχνά οι μαθητές. Δεν είναι πάντα το ίδιο επίρρημα «ντυμένο» πότε επίσημα και πότε ανεπίσημα (όπως το βέβαια / βεβαίως)· μερικές φορές είναι δύο εντελώς διαφορετικές λέξεις με διαφορετικό νόημα, όπως το ευχάριστα (= με ευχάριστο τρόπο) και το ευχαρίστως (= με ευχαρίστηση, πρόθυμα). Το ασφαλέστερο είναι να ελέγχεις πάντα το νόημα της πρότασης πριν διαλέξεις ποιον τύπο θα χρησιμοποιήσεις.
Τα παραθετικά των επιρρημάτων 📶
Όπως τα επίθετα, έτσι και τα επιρρήματα έχουν τρεις βαθμούς: θετικό, συγκριτικό και υπερθετικό. Οι τύποι αυτοί που δηλώνουν τον βαθμό λέγονται παραθετικά.
Υπάρχουν δύο τρόποι σχηματισμού των παραθετικών ενός επιρρήματος:
- Μονολεκτικός σχηματισμός: η μορφή του επιρρήματος και στους τρεις βαθμούς είναι ίδια με τον τύπο του αντίστοιχου επιθέτου στην ονομαστική πληθυντικού ουδετέρου γένους. Δηλαδή δεν φτιάχνουμε κάτι καινούριο για το επίρρημα· απλώς «δανειζόμαστε» τον τύπο του ουδετέρου πληθυντικού από το επίθετο στον ίδιο βαθμό.
- Περιφραστικός σχηματισμός: χρησιμοποιούμε δύο λέξεις αντί για μία:
- για τον συγκριτικό βαθμό: πιο + ο τύπος του θετικού βαθμού του επιρρήματος
- για τον υπερθετικό βαθμό: πολύ + ο τύπος του θετικού βαθμού του επιρρήματος
ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΥ ΠΑΡΑΘΕΤΙΚΩΝ
| Θετικός | Συγκριτικός | Υπερθετικός |
|---|---|---|
| καλά | καλύτερα / πιο καλά | άριστα / πολύ καλά |
| ψηλά | ψηλότερα / πιο ψηλά | — / πολύ ψηλά |
| χαμηλά | χαμηλότερα / πιο χαμηλά | χαμηλότατα / πολύ χαμηλά |
| επιεικώς | επιεικέστερα / πιο επιεικώς | επιεικέστατα / πολύ επιεικώς |
Παρατήρησε στον πίνακα ότι κάθε βαθμός μπορεί συχνά να εμφανιστεί και με τον μονολεκτικό τύπο (π.χ. καλύτερα) και με τον περιφραστικό τύπο (π.χ. πιο καλά) — οι δύο μορφές λένε το ίδιο πράγμα, απλώς με διαφορετικό «ντύσιμο».
Δεν είναι τυχαίο που το μονολεκτικό επίρρημα μοιάζει τόσο με το ουδέτερο πληθυντικού του επιθέτου: καλύτερα (επίρρημα) είναι ακριβώς ο ίδιος τύπος με το (τα) καλύτερα (επίθετο, ουδέτερο πληθυντικού). Το φαινόμενο αυτό δείχνει πόσο στενά συνδέονται τα επιρρήματα με τα επίθετα από τα οποία προέρχονται — μοιράζονται ακόμη και τους τύπους σύγκρισής τους.
Ανώμαλα παραθετικά
Μερικά πολύ συχνόχρηστα επιρρήματα δεν ακολουθούν τους παραπάνω κανόνες σχηματισμού με συνέπεια, αλλά έχουν ανώμαλα παραθετικά — τύπους που χρειάζεται απλώς να τους θυμόμαστε.
| Θετικός | Συγκριτικός | Υπερθετικός |
|---|---|---|
| μπροστά | μπροστύτερα / πιο μπροστά | πολύ μπροστά |
| νωρίς | νωρίτερα / πιο νωρίς | πολύ νωρίς |
| πρώτα | πρωτύτερα | πρώτιστα / πρωτίστως |
| ύστερα | υστερότερα / πιο ύστερα | — |
| λίγο | λιγότερο / πιο λίγο | ελάχιστα |
| πολύ | περισσότερο / πιο πολύ | το πιο πολύ |
Όπως φαίνεται στους δύο πίνακες, δεν έχουν όλα τα επιρρήματα και τους τρεις βαθμούς πλήρεις. Το ψηλά, για παράδειγμα, δεν έχει μονολεκτικό υπερθετικό (μόνο πολύ ψηλά), ενώ το ύστερα δεν σχηματίζει καθόλου υπερθετικό βαθμό. Μην προσπαθήσεις λοιπόν να «φτιάξεις» τύπους που δεν υπάρχουν στη γλώσσα — όταν ένα κελί λείπει, σημαίνει ότι ο συγκεκριμένος τύπος απλώς δεν χρησιμοποιείται.
Παρατηρώ και... καταλαβαίνω... 🔍
Η μορφολογική διαφορά ανάμεσα σε δύο τύπους ενός επιρρήματος βρίσκεται πάντα στην κατάληξη, η οποία μπορεί να είναι -ως ή -α, και αυτή η διαφορά συχνά αλλάζει και τη σημασία τους μέσα στον λόγο. Παρατήρησε τις παρακάτω εκφράσεις, που περιέχουν και τους δύο μορφολογικούς τύπους:
- Ο Ηρακλής περνούσε τις μέρες του ευχάριστα στην εξοχή. Γι' αυτό έκανε ευχαρίστως ό,τι του ζητούσαν οι γονείς του.
- Η Καίτη ήταν τελείως συνεπής στις υποχρεώσεις της και γι' αυτό τα πήγαινε τέλεια με τους προϊσταμένους της.
- Ο κύριος Φιλίδης μιλούσε απλά και αργά και όλοι τον καταλάβαιναν. Απλώς, όταν δίδασκε σε μεγάλα ακροατήρια, δεν ακουγόταν.
- Αγαπητή Ζωή, καλώς όρισες στο νησί μας. Σου ευχόμαστε να περάσεις καλά και ευχάριστα.
Ας δούμε τι σημαίνει κάθε τύπος σε κάθε πρόταση:
- Στην πρόταση (1) το ευχάριστα σημαίνει πολύ καλά, ενώ το ευχαρίστως σημαίνει με ευχαρίστηση, πρόθυμα.
- Στην πρόταση (2) το τελείως σημαίνει εντελώς, ενώ το τέλεια σημαίνει πολύ καλά, αρμονικά.
- Στην πρόταση (3) το απλά σημαίνει με απλό τρόπο, ενώ το απλώς σημαίνει μόνο.
- Στην πρόταση (4) το καλώς αποτελεί μέρος καθιερωμένης ευχής (καλώς όρισες), ενώ το καλά δηλώνει τον τρόπο με τον οποίο κάποιος περνά τον χρόνο του.
Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι δεν αρκεί να ξέρεις τον κανόνα -α / -ως· πρέπει κάθε φορά να σκέφτεσαι ποιο νόημα ταιριάζει στην πρόταση. Το ίδιο ζευγάρι επιρρημάτων (π.χ. απλά / απλώς) μπορεί να αλλάζει εντελώς νόημα ανάλογα με τα συμφραζόμενα, γι' αυτό η προσοχή στο περιεχόμενο της πρότασης είναι ο μόνος σίγουρος τρόπος να διαλέξεις τον σωστό τύπο.