Οι μετοχές 🌿

Πολλές φορές, όταν μιλάμε ή γράφουμε, χρειαζόμαστε μια λέξη που μοιάζει λίγο με ρήμα και λίγο με επίθετο. Για παράδειγμα: «Η Άσπα διαβάζει βλέποντας τηλεόραση» ή «Ο Δημήτρης είναι πολύ στενοχωρημένος». Οι λέξεις «βλέποντας» και «στενοχωρημένος» προέρχονται από ρήματα (βλέπω, στενοχωρώ), αλλά δε λειτουργούν σαν τους συνηθισμένους ρηματικούς τύπους που ξέρουμε (δεν έχουν πρόσωπο, δεν έχουν χρόνο με τον ίδιο τρόπο). Αυτές οι ιδιαίτερες λέξεις λέγονται μετοχές.

Η μετοχή είναι μια ακόμη έγκλιση του ρήματος, όπως η οριστική, η υποτακτική και η προστακτική — με τη διαφορά ότι ανήκει στις απρόσωπες εγκλίσεις: δεν έχει δηλαδή ξεχωριστούς τύπους για το «εγώ», το «εσύ», το «αυτός» κτλ., όπως συμβαίνει στην οριστική (π.χ. διαβάζω, διαβάζεις, διαβάζει).

Η νέα ελληνική έχει κυρίως τρεις βασικούς τύπους μετοχής:

1. τη μετοχή του ενεστώτα της ενεργητικής φωνής (π.χ. βλέποντας)
2. τη μετοχή του ενεστώτα της παθητικής φωνής (π.χ. κυμαινόμενο)
3. τη μετοχή του παρακειμένου της παθητικής φωνής (π.χ. στενοχωρημένος)

Η ενεργητική μετοχή σε -οντας/-ώντας 🏃

Η μετοχή του ενεστώτα της ενεργητικής φωνής είναι άκλιτη — δηλαδή έχει μόνο μία μορφή, δεν αλλάζει ούτε σε γένος ούτε σε πτώση ούτε σε αριθμό. Σχηματίζεται με την κατάληξη -οντας ή -ώντας.

Παράδειγμα:

Η Άσπα διαβάζει βλέποντας τηλεόραση.

Στο παράδειγμα αυτό, η μετοχή «βλέποντας» δείχνει ότι η Άσπα κάνει δύο πράγματα ταυτόχρονα: διαβάζει και βλέπει τηλεόραση. Η μετοχή συνοδεύει το ρήμα της πρότασης και δείχνει μια ενέργεια που γίνεται παράλληλα με αυτήν του ρήματος.

Άλλα παραδείγματα: γράφοντας, παίζοντας, τρέχοντας, τραγουδώντας, μιλώντας, περπατώντας.

Η ενεργητική μετοχή σχηματίζεται από το ενεστωτικό θέμα του ρήματος (το ίδιο θέμα από το οποίο σχηματίζονται ο ενεστώτας και ο παρατατικός), γι' αυτό και λέγεται και «μετοχή ενεστώτα».

Η παθητική μετοχή σε -μένος 🎨

Στην παθητική φωνή, η νέα ελληνική διαθέτει τη μετοχή του παρακειμένου, που σχηματίζεται με την κατάληξη -μένος, -μένη, -μένο. Σε αντίθεση με την ενεργητική μετοχή, αυτή η μετοχή κλίνεται σαν επίθετο — έχει και τα τρία γένη, και τους δύο αριθμούς, και όλες τις πτώσεις.

Παράδειγμα:

Τις τελευταίες ημέρες ο Δημήτρης είναι πολύ στενοχωρημένος.

Θα μπορούσαμε να πούμε επίσης «η στενοχωρημένη μαθήτρια» ή «τα στενοχωρημένα παιδιά» — η μετοχή αλλάζει μορφή ανάλογα με το ουσιαστικό που συνοδεύει, ακριβώς όπως ένα επίθετο.

Άλλα παραδείγματα: γραμμένος, -η, -ο· χτυπημένος, -η, -ο· κουρασμένος, -η, -ο· αγαπημένος, -η, -ο.

Η μετοχή στους περιφραστικούς χρόνους 🔗

Στους τύπους της μετοχής μπορούμε να συμπεριλάβουμε και τους περιφραστικούς τύπους του παρακειμένου, δηλαδή τύπους που φτιάχνονται με δύο λέξεις: τη μετοχή ενεστώτα του ρήματος «έχω» (έχοντας) και το απαρέμφατο του κύριου ρήματος.

Παραδείγματα:

Ο Γιάννης το αποφάσισε έχοντας θεωρήσει ότι όλα είναι καλά.
Επιλέχτηκε αυτό το διδακτικό βιβλίο ως το καταλληλότερο έχοντας δοκιμαστεί προηγουμένως πολλές φορές στην πράξη.

Στο πρώτο παράδειγμα («έχοντας θεωρήσει») η μορφή είναι ενεργητική, ενώ στο δεύτερο («έχοντας δοκιμαστεί») είναι παθητική. Και στις δύο περιπτώσεις, η μετοχή δείχνει μια ενέργεια που έχει ήδη ολοκληρωθεί πριν από αυτήν του κύριου ρήματος.

Παλιότεροι τύποι μετοχών από την Καθαρεύουσα 📜

Σε πολύ τυπικό ύφος —συχνά σε δημοσιογραφικά κείμενα, σε βιογραφίες ή σε επίσημες ανακοινώσεις— συναντάμε ενίοτε μετοχές που προέρχονται από την Καθαρεύουσα και κλίνονται όπως τα αντίστοιχα επίθετα της αρχαίας ελληνικής. Τέτοιοι τύποι είναι:

• η μετοχή ενεστώτα ενεργητικής σε -ων, -ουσα, -ον (π.χ. ελπίζων) ή σε -ών, -ούσα, -όν/-ούν (π.χ. αναιρών)
• η μετοχή αορίστου ενεργητικής σε -ας, -ασα, -αν (π.χ. αμαρτήσας, ποθήσας)
• η μετοχή αορίστου παθητικής σε -είς, -είσα, -έν (π.χ. υποσχεθείς, δανεισθείς)

Παραδείγματα από πραγματικά κειμενικά είδη:

Ανακεφαλαίωση: τι μαθαίνουμε από τη μετοχή για το ρήμα 🔍

Η μετοχή, όπως και κάθε ρηματικός τύπος, αποτελείται από μορφολογικά στοιχεία (θέμα, κατάληξη) που δίνουν πληροφορίες. Ας δούμε πώς λειτουργεί αυτό γενικότερα στο ρήμα, με δύο παραδείγματα:

Ο Τάσος ανέβηκε στην κορυφή του Ολύμπου.

• το θέμα ανεβ- δίνει τη σημασία της λέξης (ανεβαίνω)
• η κατάληξη -ε δείχνει ότι πρόκειται για τρίτο πρόσωπο ενικού (ο Τάσος, όχι εγώ ή εσύ)
• το μόρφημα -ηκ- δείχνει ότι η ενέργεια έγινε στο παρελθόν και ολοκληρώθηκε (χρόνος αόριστος)

Φέτος την άνοιξη η Σοφία θα μαζέψει κεράσια.

• το θέμα μαζεψ- δίνει τη σημασία (μαζεύω) και δείχνει ότι η πράξη παρουσιάζεται ως στιγμιαία
• το μόριο θα δείχνει ότι η ενέργεια θα γίνει στο μέλλον
• η κατάληξη -ει δείχνει τρίτο πρόσωπο ενικού

Επίσης, θυμήσου ότι πολλά ρήματα έχουν τύπους και στις δύο φωνές (π.χ. ενώνω – ενώνομαι, λύνω – λύνομαι), ενώ άλλα έχουν τύπους μόνο σε μία φωνή: π.χ. τα γεννώ, δανείζω, θέλω, ιδρύω έχουν κυρίως ενεργητική φωνή, ενώ τα γίνομαι, έρχομαι, δέχομαι, ντρέπομαι, κείτομαι έχουν μόνο παθητική φωνή (είναι αποθετικά).

Τέλος, θυμήσου ότι η αύξηση (το μόρφημα που δηλώνει παρελθόν, συνήθως το ε, σπανιότερα το η) μπαίνει είτε στην αρχή του ρηματικού τύπου (εξωτερική αύξηση, π.χ. γράφω → έγραφα) είτε στο εσωτερικό ενός σύνθετου ρήματος, πριν από το δεύτερο συνθετικό (εσωτερική αύξηση, π.χ. προβλέπω → προέβλεπα).

Συνοπτικός πίνακας κλίσης ρημάτων 📋

Ολοκληρώνοντας όσα μάθαμε για το ρήμα, ο παρακάτω πίνακας συγκεντρώνει τις καταλήξεις του ενεστώτα και του αορίστου, στην ενεργητική και στην παθητική φωνή, για όλες τις κατηγορίες ρημάτων που είδαμε:

Αυτός ο πίνακας είναι χρήσιμος για γρήγορη ανασκόπηση: όποτε δυσκολεύεσαι να θυμηθείς σε ποια συζυγία ανήκει ένα ρήμα ή ποια κατάληξη παίρνει στον αόριστο, μπορείς να ανατρέξεις εδώ και να συγκρίνεις τις καταλήξεις του με τα παραδείγματα.