Ελλειπτικά, απρόσωπα, αποθετικά και ανώμαλα ρήματα 🧩
Τα περισσότερα ρήματα της νέας ελληνικής σχηματίζουν κανονικά όλους τους χρόνους, όλες τις εγκλίσεις και όλα τα πρόσωπα — δηλαδή έχουν «πλήρη» κλίση, όπως τα ρήματα γράφω ή ακούω που έχεις ήδη μελετήσει. Υπάρχουν όμως και ρήματα που δεν κλίνονται κανονικά σε όλα αυτά. Άλλα «κόβονται» κάπου στην κλίση τους, άλλα εμφανίζονται μόνο στο τρίτο πρόσωπο, άλλα υπάρχουν μόνο σε μία φωνή, κι άλλα ακολουθούν εντελώς δικούς τους κανόνες. Σε αυτή την ενότητα θα γνωρίσεις όλες αυτές τις ειδικές κατηγορίες ρημάτων.
Ελλειπτικά, απρόσωπα και αποθετικά ρήματα
Ελλειπτικά ονομάζονται τα ρήματα που δεν παρουσιάζουν τύπους σε όλους τους χρόνους ή τις εγκλίσεις ή σε όλα τα πρόσωπα. Δηλαδή, αν προσπαθήσεις να τα κλίνεις σε όλους τους χρόνους όπως θα έκανες με ένα κανονικό ρήμα, θα διαπιστώσεις ότι κάποιοι τύποι απλώς δεν υπάρχουν στη γλώσσα — κανένας δεν τους λέει και δεν τους γράφει.
Τα ελλειπτικά ρήματα χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες: τα καθαρά ελλειπτικά, τα απρόσωπα και τα αποθετικά.
Καθαρά ελλειπτικά ρήματα
Είναι όσα ρήματα σχηματίζουν τύπους μόνο στους εξακολουθητικούς χρόνους — δηλαδή μόνο στον ενεστώτα και στον παρατατικό. Δεν διαθέτουν, για παράδειγμα, αόριστο.
Τέτοια ρήματα είναι τα:
- ανήκω (Το βιβλίο ανήκει στη Μαρία.)
- είμαι (Εγώ είμαι μαθητής.)
- έχω (Έχουμε πολλή δουλειά.)
- μάχομαι (Οι στρατιώτες μάχονταν γενναία.)
- μέλλω (Τι μέλλει γενέσθαι;)
- ξέρω (Δεν ξέρω την απάντηση.)
- οφείλω (Οφείλουμε σεβασμό στους μεγαλύτερους.)
- περιμένω — χρησιμοποιείται ελλειπτικά μόνο σε ορισμένες εκφράσεις
- χρωστώ (Του χρωστάω μια χάρη.)
Επειδή αυτά τα ρήματα δεν έχουν, για παράδειγμα, δικό τους αόριστο, όταν χρειαστεί να εκφράσουμε τον αόριστο χρησιμοποιούμε συνώνυμα ρήματα ή περιφράσεις που δανείζουν τον τύπο που λείπει:
| Ελλειπτικό ρήμα | «Δανεικός» αόριστος |
|---|---|
| ξέρω | γνώρισα |
| είμαι | υπήρξα |
| μάχομαι | πολέμησα |
Το ρήμα είμαι είναι ένα από τα πιο συχνόχρηστα ρήματα της γλώσσας μας, κι όμως δεν έχει δικό του αόριστο! Όταν θέλουμε να πούμε π.χ. «ήμουν κάποτε δάσκαλος», σε πιο επίσημο ύφος χρησιμοποιούμε το ρήμα υπάρχω στον αόριστο: «υπήρξα δάσκαλος». Η γλώσσα βρίσκει λύσεις εκεί όπου της «λείπουν» τύποι!
Απρόσωπα ρήματα
Ονομάζονται όσα ρήματα σχηματίζουν τύπους μόνο στο τρίτο ενικό πρόσωπο. Δεν μπορούμε να πούμε «εγώ πρέπω» ή «εσύ πρέπεις» — αυτά τα ρήματα δεν έχουν καν υποκείμενο πρόσωπο, χρησιμοποιούνται πάντα απρόσωπα.
Παραδείγματα:
- πρέπει (Πρέπει να διαβάσεις για το διαγώνισμα.)
- πρόκειται (Πρόκειται να φύγουμε νωρίς.)
- μέλλει (Τι μέλλει να συμβεί;)
Ένα κανονικό ρήμα μπορεί να βρεθεί τυχαία στο τρίτο πρόσωπο σε μια πρόταση (π.χ. «Ο Νίκος διαβάζει»), αλλά αυτό δεν το κάνει απρόσωπο — μπορεί κάλλιστα να κλιθεί και στα άλλα πρόσωπα («εγώ διαβάζω», «εσύ διαβάζεις»). Τα γνήσια απρόσωπα ρήματα όπως το πρέπει δεν μπορούν ποτέ να πάρουν άλλο πρόσωπο ως υποκείμενο — δεν υπάρχει «εγώ πρέπω».
Αποθετικά ρήματα
Ονομάζονται όσα ρήματα σχηματίζουν τύπους μόνο στην παθητική φωνή, χωρίς να έχουν αντίστοιχους τύπους στην ενεργητική φωνή. Παρόλο που η μορφή τους είναι παθητική (καταλήγουν σε -μαι), πολλά από αυτά έχουν ενεργητική σημασία — δηλαδή το υποκείμενό τους ενεργεί, δεν παθαίνει κάτι.
Παραδείγματα:
- αισθάνομαι (Αισθάνομαι χαρούμενος σήμερα.)
- αρνούμαι (Αρνούμαι να το κάνω αυτό.)
- αφηγούμαι (Ο παππούς αφηγείται ιστορίες από τον πόλεμο.)
- έρχομαι (Έρχομαι αμέσως!)
- γίνομαι (Τι γίνεται εδώ;)
- υπόσχομαι (Σου υπόσχομαι ότι θα προσέχω.)
Παρατήρησε το ρήμα αισθάνομαι: η κατάληξή του (-μαι) είναι παθητική, όμως όταν λέμε «αισθάνομαι χαρούμενος», εμείς είμαστε αυτοί που νιώθουν κάτι — δεν «παθαίνουμε» τίποτα από κάποιον άλλον. Γι' αυτό ορισμένες γραμματικές θεωρούν αποθετικά μόνο τα ρήματα που, εκτός από μόνο παθητική φωνή, χρησιμοποιούνται και ως μεταβατικά με αντικείμενο σε αιτιατική, όπως τα αισθάνομαι και υπόσχομαι (π.χ. «αισθάνομαι χαρά», «υπόσχομαι βοήθεια»).
Ανώμαλα ρήματα
Ανώμαλα ονομάζονται τα ρήματα της νέας ελληνικής που στον σχηματισμό και την κλίση τους δεν ακολουθούν τους κανόνες που ισχύουν για τα υπόλοιπα ρήματα. Δηλαδή, ενώ τα περισσότερα ρήματα σχηματίζουν τους χρόνους τους με προβλέψιμο τρόπο (π.χ. προσθέτοντας συγκεκριμένες καταλήξεις στο θέμα τους), τα ανώμαλα ρήματα αλλάζουν μορφή με τρόπο που δεν μπορείς να τον «μαντέψεις» — πρέπει απλώς να τον θυμάσαι.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα ανωμαλίας:
- βγαίνω → βγήκα (όχι «έβγηκα» με κανονικό σχηματισμό)
- διψώ → δίψασα
Δεν υπάρχει κανόνας που να σου πει πώς σχηματίζεται ο αόριστος του πάω ή του τρώω — αυτοί οι τύποι (πήγα, έφαγα) πρέπει να τους μάθεις έναν έναν, όπως ακριβώς μαθαίνεις το λεξιλόγιο μιας γλώσσας. Είναι μερικά από τα πιο συχνόχρηστα ρήματα της καθημερινής μας ομιλίας, γι' αυτό αξίζει να τα θυμάσαι καλά.
Οι πιο συχνόχρηστοι τύποι μερικών βασικών ανώμαλων ρημάτων
Παρακάτω βλέπεις τους πιο σημαντικούς χρόνους μερικών από τα συχνότερα ανώμαλα ρήματα της γλώσσας μας, ώστε να έχεις μια πρώτη, χρηστική εικόνα τους.
| Ρήμα | Ενεστώτας (α' εν.) | Παρατατικός (α' εν.) | Αόριστος (α' εν.) | Εξαρτημένος μέλλοντας |
|---|---|---|---|---|
| είμαι | είμαι | ήμουν | (δεν έχει — δανείζεται «υπήρξα») | θα είμαι |
| έχω | έχω | είχα | (δεν έχει αόριστο, εξακολουθητικός τύπος) | θα έχω |
| πάω / πηγαίνω | πάω | πήγαινα | πήγα | θα πάω |
| λέω | λέω | έλεγα | είπα | θα πω |
| βλέπω | βλέπω | έβλεπα | είδα | θα δω |
| τρώω | τρώω | έτρωγα | έφαγα | θα φάω |
| δίνω | δίνω | έδινα | έδωσα | θα δώσω |
| βρίσκω | βρίσκω | έβρισκα | βρήκα | θα βρω |
| παίρνω | παίρνω | έπαιρνα | πήρα | θα πάρω |
Πρόσεξε ότι τα ρήματα είμαι και έχω, εκτός από ανώμαλα, είναι ταυτόχρονα και καθαρά ελλειπτικά (τα είδες παραπάνω!) — γι' αυτό δεν έχουν καν δικό τους αόριστο. Ένα ρήμα, δηλαδή, μπορεί να ανήκει σε παραπάνω από μία από τις κατηγορίες που μελέτησες σε αυτή την ενότητα.
Παρατήρησε πόσο διαφορετικό είναι το θέμα του αορίστου από το θέμα του ενεστώτα σε πολλά από αυτά τα ρήματα: βλέπω → είδα, τρώω → έφαγα, λέω → είπα. Σε ένα κανονικό ρήμα (π.χ. γράφω → έγραψα) το θέμα παραμένει αναγνωρίσιμο σε όλους τους χρόνους — στα ανώμαλα ρήματα αυτό συχνά δεν ισχύει.
Μην μπερδεύεις τα ανώμαλα ρήματα με τα ιδιόκλιτα (συνηρημένα) ρήματα, όπως το ακούω ή το αγαπώ. Τα ιδιόκλιτα ακολουθούν έναν δικό τους, αλλά σταθερό και προβλέψιμο κανόνα (τη συναίρεση), ενώ τα ανώμαλα ρήματα δεν ακολουθούν κανέναν σταθερό κανόνα — κάθε ένα «κάνει του κεφαλιού του».
Επειδή ο πλήρης κατάλογος όλων των ανώμαλων ρημάτων της νέας ελληνικής είναι μεγάλος, το βασικό αυτό εγχειρίδιο τον παραθέτει ξεχωριστά, στο Επίμετρο. Ο πίνακας παραπάνω σου δίνει μια πρώτη, χρήσιμη γνωριμία με τα συχνότερα από αυτά.