Ο σχηματισμός του ρήματος 🧩

Για να σχηματιστεί ένας ρηματικός τύπος, πρέπει να συνδυαστούν μεταξύ τους είτε ορισμένες λέξεις είτε ορισμένα μορφήματα, δηλαδή κομμάτια της λέξης.

Όταν συνδυάζονται λέξεις (π.χ. έχω + απαρέμφατο), προκύπτουν οι περιφραστικοί ρηματικοί τύποι, π.χ. έχω δηλώσει.
Όταν συνδυάζονται μορφήματα (π.χ. έ-βλεπ-α), προκύπτουν οι μονολεκτικοί ρηματικοί τύποι, δηλαδή ρηματικοί τύποι που είναι μία μόνο λέξη.

Κάθε λέξη και κάθε μόρφημα που παίρνει μέρος σε αυτόν τον σχηματισμό έχει ένα δικό του όνομα, ανάλογα με τον ρόλο που παίζει. Ας δούμε ποιες είναι αυτές οι «πρώτες ύλες» ενός ρηματικού τύπου.

Ένα ρήμα, πολλά κομμάτια

Ο τύπος έ-βλεπ-α δεν είναι μία αδιαίρετη λέξη, αλλά αποτελείται από τρία κομμάτια: την αύξηση έ-, το θέμα βλεπ- και την κατάληξη -α. Κάθε κομμάτι κουβαλάει τη δική του πληροφορία: το έ- δείχνει ότι η πράξη έγινε στο παρελθόν, το βλεπ- δείχνει ποιο ρήμα είναι, και το -α δείχνει το πρόσωπο.

Θέμα, κατάληξη και χαρακτήρας 🔧

Θέμα ονομάζεται το πρώτο μέρος του ρηματικού τύπου, αυτό που κατά την κλίση του ρήματος μένει αμετάβλητο. Για παράδειγμα, το δηλών- μένει ίδιο στους τύπους δηλών-ω, δηλών-εις κτλ., και το ακουσ- μένει ίδιο στους τύπους άκουσ-α, άκουσ-ες κτλ.

Τα θέματα ενός ρήματος είναι δύο ειδών:

το ενεστωτικό θέμα
το αοριστικό θέμα

Για παράδειγμα, στο ρήμα δηλώνω το ενεστωτικό θέμα είναι το δηλών-, ενώ το αοριστικό θέμα είναι δύο μορφών: δήλωσ- (για τον ενεργητικό αόριστο) και δηλώθ- (για τον παθητικό αόριστο).

Τι σχηματίζεται από κάθε θέμα

Από το ενεστωτικό θέμα σχηματίζονται ο ενεστώτας, ο παρατατικός και ο εξακολουθητικός μέλλοντας. Παράδειγμα από το θέμα δηλών-:

Χρόνος	Ενεργητική φωνή	Παθητική φωνή
Ενεστώτας	δηλών-ω	δηλών-ομαι
Παρατατικός	δήλων-α	δηλών-ομαι
Εξακολουθητικός μέλλοντας	θα δηλών-ω	θα δηλών-ομαι

Από το αοριστικό θέμα του ενεργητικού αορίστου σχηματίζονται ο αόριστος, ο συνοπτικός μέλλοντας και το απαρέμφατο της ενεργητικής φωνής. Παράδειγμα από το θέμα δήλωσ-:

Χρόνος / τύπος	Παράδειγμα
Αόριστος	δήλωσα
Συνοπτικός μέλλοντας	θα δηλώσω
Απαρέμφατο	(έχω) δηλώσει

Από το αοριστικό θέμα του παθητικού αορίστου σχηματίζονται ο αόριστος, ο συνοπτικός μέλλοντας και το απαρέμφατο της παθητικής φωνής. Παράδειγμα από το θέμα δηλώθ-:

Χρόνος / τύπος	Παράδειγμα
Αόριστος	δηλώθηκα
Συνοπτικός μέλλοντας	θα δηλωθώ
Απαρέμφατο	(έχω) δηλωθεί

Δύο θέματα, όχι ένα

Πολλοί μαθητές νομίζουν ότι κάθε ρήμα έχει ένα μόνο θέμα. Στην πραγματικότητα έχει δύο βασικά θέματα (ενεστωτικό και αοριστικό), και το αοριστικό μάλιστα χωρίζεται σε δύο υποπεριπτώσεις — μία για την ενεργητική και μία για την παθητική φωνή. Γι' αυτό το δηλώνω δίνει δηλών- (ενεστωτικό), δήλωσ- (αοριστικό ενεργητικής) και δηλώθ- (αοριστικό παθητικής).

Κατάληξη

Κατάληξη είναι το τελευταίο μέρος του ρηματικού τύπου, αυτό που αλλάζει κατά την κλίση του ρήματος. Για παράδειγμα, οι καταλήξεις -ω, -εις στο δηλών-ω, δηλών-εις, ή οι καταλήξεις -α, -ες στο άκουσ-α, άκουσ-ες.

Θέμα και κατάληξη λοιπόν συνεργάζονται: το θέμα κρατάει σταθερή τη «σημασία» του ρήματος, ενώ η κατάληξη δείχνει πρόσωπο, αριθμό, χρόνο ή έγκλιση.

Χαρακτήρας

Χαρακτήρας ονομάζεται ο τελευταίος φθόγγος (ήχος) του θέματος. Για παράδειγμα, στο δηλών-ω χαρακτήρας είναι το ν.

Ο χαρακτήρας του ενεστωτικού θέματος λέγεται ενεστωτικός χαρακτήρας.
Ο χαρακτήρας του αοριστικού θέματος λέγεται αοριστικός χαρακτήρας.

Θεματικό φωνήεν

Θεματικό φωνήεν ονομάζεται το φωνήεν (ή δίψηφο) που βρίσκεται στην τελευταία συλλαβή πριν από την κατάληξη. Για παράδειγμα, το θεματικό φωνήεν του τηγανίζω είναι το -ι-.

Αύξηση: εξωτερική και εσωτερική ⏪

Αύξηση ονομάζεται ένα μέρος του ρηματικού τύπου που μπαίνει πριν από το θέμα στον παρατατικό και στον αόριστο της οριστικής, και δηλώνει ότι η πράξη έγινε στο παρελθόν. Για παράδειγμα:

λέω → έ-λεγα
καταγράφω → κατ-έ-γραψα

Το μόρφημα της αύξησης πραγματώνεται συνήθως με το ε, και σπανιότερα με το η, π.χ. έ-παιζα, ή-ξερα.

Τα δύο είδη αύξησης

Η αύξηση διακρίνεται σε δύο είδη:

Εξωτερική αύξηση: μπαίνει στην αρχή του ρηματικού τύπου.
Παραδείγματα: γράφω → έ-γραφα, ξέρω → ή-ξερα.
Εσωτερική αύξηση: μπαίνει στο εσωτερικό του ρηματικού τύπου, στα σύνθετα ρήματα, πάντα πριν από το δεύτερο συνθετικό.
Παραδείγματα: προβλέπω → προ-έ-βλεπα, συντάσσει → συν-έ-τασσε.

Πώς ξεχωρίζεις εξωτερική από εσωτερική αύξηση

Κοίτα αν το ρήμα είναι απλό ή σύνθετο. Στα απλά ρήματα (γράφω) η αύξηση μπαίνει μπροστά-μπροστά: έγραφα. Στα σύνθετα ρήματα (προ-βλέπω, δηλαδή προ- + βλέπω) η αύξηση δεν πάει στην αρχή της λέξης αλλά ανάμεσα στα δύο συνθετικά: προ-έ-βλεπα, όχι έ-προβλεπα.

Πότε παραμένει και πότε χάνεται η αύξηση

Το μόρφημα της αύξησης παραμένει όταν τονίζεται, και χάνεται συνήθως όταν δεν τονίζεται. Παραδείγματα:

έλεγα, έλεγες (η αύξηση τονίζεται και μένει) — αλλά λέγαμε (η αύξηση δεν τονίζεται και χάνεται)
προέβλεπες (η αύξηση τονίζεται και μένει) — αλλά προβλέπαμε (η αύξηση δεν τονίζεται και χάνεται)

Αυτό συμβαίνει επειδή οι τύποι των παρελθοντικών χρόνων τείνουν να τονίζονται στην προπαραλήγουσα. Έτσι:

Όταν ο ρηματικός τύπος (θέμα + κατάληξη) είναι τρισύλλαβος, δεν χρειάζεται αύξηση, π.χ. δώ-σα-με.
Όταν ο ρηματικός τύπος είναι δισύλλαβος, χρειάζεται αύξηση για να φτάσει η προπαραλήγουσα να «χωρέσει» τον τόνο, π.χ. έ-δω-σα.

Η αύξηση δεν είναι πάντα εκεί

Μην περιμένεις να βλέπεις την αύξηση σε κάθε τύπο του παρατατικού ή του αορίστου. Στο πρώτο πρόσωπο πληθυντικού και στο δεύτερο πρόσωπο πληθυντικού συνήθως χάνεται, γιατί ο τόνος μετακινείται αλλού: έγραφα αλλά γράφαμε, έγραφες αλλά γράφατε.

Ρήματα που δεν παίρνουν αύξηση

Τα ρήματα που αρχίζουν από φωνήεν ή δίψηφο φωνήεν δεν παίρνουν αύξηση, αλλά διατηρούν το αρχικό τους φωνήεν ή δίψηφο. Παραδείγματα:

ιδρύω → ίδρυσα
ευτυχώ → ευτύχησα

Εξαιρούνται τα ρήματα:

έχω → είχα
έρχομαι → ήρθα
είμαι → ήμουν

Βοηθητικά στοιχεία σχηματισμού 🤝

Οι περιφραστικοί χρόνοι των ρημάτων σχηματίζονται με δύο τρόπους:

με το μόριο θα και το ρήμα, π.χ. θα γράφω
με τα βοηθητικά ρήματα έχω και είμαι και το απαρέμφατο, π.χ. έχω γράψει

Παρακάτω δίνονται τα βοηθητικά ρήματα έχω και είμαι σε όλα τα πρόσωπα του ενεστώτα, του παρατατικού και του μέλλοντα.

Το βοηθητικό ρήμα «έχω»

Μονολεκτικοί χρόνοι

Οριστική (Ενεστώτας)	Υποτακτική (να, όταν κτλ.)	Προστακτική	Μετοχή	Παρατατικός
έχω	έχω	—	—	είχα
έχεις	έχεις	έχε	—	είχες
έχει	έχει	—	—	είχε
έχουμε	έχουμε	—	έχοντας	είχαμε
έχετε	έχετε	έχετε	—	είχατε
έχουν(ε)	έχουν(ε)	—	—	είχαν(ε)

Περιφραστικός χρόνος — Μέλλοντας: θα έχω, θα έχεις, θα έχει, θα έχουμε, θα έχετε, θα έχουν(ε)

Στην υποτακτική συναντώνται επίσης οι τύποι να είχα, να είχες κτλ.

Το βοηθητικό ρήμα «είμαι»

Μονολεκτικοί χρόνοι

Οριστική (Ενεστώτας)	Υποτακτική (να, όταν κτλ.)	Προστακτική	Μετοχή	Παρατατικός
είμαι	είμαι	—	—	ήμουν(α)
είσαι	είσαι	—	—	ήσουν(α)
είναι	είναι	—	—	ήταν(ε)
είμαστε	είμαστε	—	όντας	ήμασταν / ήμαστε
είσαστε	είσαστε	—	—	ήσασταν / ήσαστε
είναι	είναι	—	—	ήταν(ε)

Περιφραστικός χρόνος — Μέλλοντας: θα είμαι, θα είσαι, θα είναι, θα είμαστε, θα είσαστε / θα είστε, θα είναι

Στην υποτακτική συναντώνται επίσης οι τύποι να ήμουν(α), να ήσουν(α) κτλ. Η προστακτική του ρήματος είμαι αναπληρώνεται από τύπους της υποτακτικής: να (ας) είσαι, να είναι, να είσαστε/είστε, να είναι.

Το «είμαι» δεν έχει δική του προστακτική

Δεν λέμε ποτέ «έσο» ή κάτι αντίστοιχο στη σημερινή γλώσσα. Όταν θέλουμε να δώσουμε προσταγή με το ρήμα είμαι, χρησιμοποιούμε τύπους της υποτακτικής, π.χ. «Να είσαι φρόνιμος!» αντί για προστακτική.

Μορφολογική ποικιλία στο «έχω» και στο «είμαι»

Στην καθημερινή χρήση της γλώσσας συναντάμε και άλλους, εναλλακτικούς τύπους αυτών των δύο βοηθητικών ρημάτων.

Ρήμα «έχω»

Στο πρώτο πρόσωπο πληθυντικού του ενεστώτα (οριστική και υποτακτική) και του μέλλοντα, εμφανίζεται πολύ σπάνια ο τύπος έχομε, συνήθως από ομιλητές της νότιας Ελλάδας.
Στο τρίτο πρόσωπο πληθυντικού του ενεστώτα και του παρατατικού (οριστική), καθώς και του ενεστώτα (υποτακτική) και του μέλλοντα, εμφανίζονται οι τύποι έχουν, είχαν, αλλά και έχουνε, είχανε. Οι πρώτοι χρησιμοποιούνται κυρίως στον γραπτό λόγο, σε τυπικό και ουδέτερο ύφος· οι δεύτεροι είναι πολύ συνηθισμένοι στον προφορικό λόγο και στα κείμενα της παιδικής λογοτεχνίας.

Ρήμα «είμαι»

Στο δεύτερο πρόσωπο πληθυντικού του ενεστώτα (οριστική και υποτακτική) και του μέλλοντα, εμφανίζονται οι τύποι είσαστε και είστε, οι οποίοι χρησιμοποιούνται πολύ συχνά χωρίς ουσιαστική διαφορά ύφους.
Ο παρατατικός παρουσιάζει σε όλα τα πρόσωπα δύο τύπους: οι πρώτοι τύποι του ενικού και του τρίτου πληθυντικού χρησιμοποιούνται σε τυπικό και ουδέτερο ύφος, ενώ οι δεύτεροι σε πιο οικείο ύφος. Πολύ σπάνια εμφανίζονται στο πρώτο και δεύτερο πρόσωπο πληθυντικού οι τύποι ήμαστε και ήσαστε.

Το ίδιο ρήμα, πολλά ύφη

Το «έχουν» και το «έχουνε» σημαίνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα — η διαφορά τους δεν είναι στη σημασία αλλά στο ύφος. Το «έχουνε» ταιριάζει σε μια φιλική κουβέντα ή σε ένα παραμύθι, ενώ το «έχουν» σε ένα επίσημο κείμενο, όπως μια έκθεση ή μια επιστολή.