Τα ρήματα: Ορισμός, Λειτουργία, Χρήση 🏃

Τι είναι το ρήμα

Το ρήμα είναι ένα μέρος του λόγου που δείχνει ότι ένα πρόσωπο, ζώο ή πράγμα ενεργεί ή παθαίνει κάτι ή απλώς βρίσκεται σε μια δεδομένη κατάσταση.

Το πρόσωπο, το ζώο, το πράγμα ή η έννοια που κάνει ή παθαίνει κάτι ονομάζεται υποκείμενο και μαζί με το ρήμα δημιουργούν λεκτικές ενότητες που έχουν ένα πλήρες νόημα και ονομάζονται προτάσεις.

Το υποκείμενο μπορεί να είναι παρόν στον λόγο, π.χ. Ο Νίκος διαβάζει, μπορεί όμως και να απουσιάζει, όταν εννοείται από τα συμφραζόμενα, π.χ. Η ελευθερία αποτελεί ιδεώδες του ανθρώπου· είναι μια αξία πανανθρώπινη.

Είναι ευνόητο ότι το ρήμα είναι πολύ συχνό στον λόγο, αφού αποτελεί απαραίτητο συστατικό της πρότασης, γύρω από το οποίο οργανώνεται το μήνυμα που μεταδίδεται στην επικοινωνία.

Το ρήμα κρατά την πρόταση όρθια

Σχεδόν κάθε ελληνική πρόταση χρειάζεται ρήμα για να σταθεί μόνη της. Χωρίς αυτό, δεν ξέρουμε τι κάνει ή παθαίνει το υποκείμενο — «Ο Νίκος» από μόνο του δεν λέει τίποτα, ενώ «Ο Νίκος διαβάζει» είναι ήδη μια ολοκληρωμένη πληροφορία.

Τα παρεπόμενα του ρήματος

Το ρήμα αποτελεί το πιο σύνθετο μέρος του μορφολογικού συστήματος της νέας ελληνικής. Με τις μορφολογικές του διαφοροποιήσεις εκφράζεται η κατάσταση στην οποία βρίσκεται το υποκείμενο, ο χρόνος κατά τον οποίο γίνεται μια πράξη, ο αριθμός των προσώπων που μετέχουν σε μια ενέργεια, η διάθεση του υποκειμένου κ.ά.

Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά που «συνοδεύουν» το ρήμα λέγονται παρεπόμενα του ρήματος και είναι επτά γραμματικές κατηγορίες:

οι διαθέσεις
οι φωνές
οι εγκλίσεις
το ποιόν ενέργειας
οι χρόνοι
οι αριθμοί
τα πρόσωπα

Παρεπόμενα, όχι μέρη του ρήματος

Τα παρεπόμενα δεν είναι κομμάτια από τα οποία «φτιάχνεται» το ρήμα, αλλά ιδιότητες που παίρνει κάθε φορά που το χρησιμοποιούμε σε μια πρόταση. Κάθε τύπος ενός ρήματος, π.χ. το διαβάζω, έχει ταυτόχρονα και τις επτά αυτές ιδιότητες: μια διάθεση, μια φωνή, μια έγκλιση, ένα ποιόν ενέργειας, έναν χρόνο, έναν αριθμό και ένα πρόσωπο.

Οι διαθέσεις

Διάθεση είναι μια ιδιότητα του ρήματος με την οποία φαίνεται αν το υποκείμενο ενεργεί ή παθαίνει ή απλώς βρίσκεται σε μια δεδομένη κατάσταση.

Οι διαθέσεις είναι τέσσερις:

Διάθεση	Τι δείχνει	Παράδειγμα
Ενεργητική	το υποκείμενο ενεργεί	Ο Νίκος χτυπάει το ντέφι.
Παθητική	το υποκείμενο παθαίνει κάτι	Το ντέφι χτυπιέται από τον Νίκο.
Μέση	το υποκείμενο ενεργεί και επηρεάζεται ταυτόχρονα από τη δική του ενέργεια	Ο Νίκος ντύνεται.
Ουδέτερη	το υποκείμενο απλώς βρίσκεται σε μια κατάσταση	Ο Νίκος κοιμάται.

Οι φωνές

Φωνές ονομάζονται οι ομάδες μορφολογικών τύπων των ρημάτων. Η νέα ελληνική έχει δύο φωνές: την ενεργητική και την παθητική.

Η ενεργητική φωνή περιλαμβάνει το σύνολο των ρηματικών τύπων που στο πρώτο ενικό πρόσωπο της οριστικής του ενεστώτα έχουν κατάληξη -ω, π.χ. θέλω, ζω.
Η παθητική φωνή περιλαμβάνει το σύνολο των ρηματικών τύπων που στο πρώτο ενικό πρόσωπο της οριστικής του ενεστώτα έχουν κατάληξη -μαι, π.χ. γελιέμαι, μιμούμαι, μοιράζομαι, χαίρομαι.

Πολλά ρήματα έχουν ρηματικούς τύπους και στις δύο φωνές, π.χ. κλείνω – κλείνομαι. Υπάρχουν όμως και ρήματα που έχουν τύπους μόνο σε μία φωνή. Τα ρήματα που έχουν μόνο παθητική φωνή ονομάζονται αποθετικά, π.χ. έρχομαι, γίνομαι.

Φωνή δεν σημαίνει πάντα διάθεση

Μην μπερδεύεις τη φωνή με τη διάθεση. Η φωνή είναι καθαρά μορφολογική κατηγορία (πώς σχηματίζεται ο τύπος του ρήματος), ενώ η διάθεση δείχνει το νόημα (αν το υποκείμενο ενεργεί ή παθαίνει). Γι' αυτό υπάρχουν ρήματα με παθητική φωνή αλλά ενεργητική διάθεση: σύμφωνα με ορισμένες γραμματικές περιγραφές, τα αποθετικά ρήματα έχουν μόνο παθητική φωνή με ενεργητική διάθεση και χρησιμοποιούνται ως μεταβατικά με αντικείμενο σε αιτιατική, π.χ. αισθάνομαι (κάτι), υπόσχομαι (κάτι).

Οι εγκλίσεις

Εγκλίσεις ονομάζονται οι μορφές που παίρνει ένα ρήμα προκειμένου να δηλωθεί η στάση του ομιλητή απέναντι σε ό,τι σημαίνει το ρήμα. Με αυτές εκφράζονται συχνά διάφορες τροπικότητες, δηλαδή σημασιολογικές λειτουργίες που δείχνουν την υποκειμενική στάση του ομιλητή.

Οι εγκλίσεις είναι δύο ειδών: οι προσωπικές και οι απρόσωπες.

Οι προσωπικές εγκλίσεις έχουν ξεχωριστούς μορφολογικούς τύπους για τα διάφορα πρόσωπα του ρήματος και είναι:

η οριστική
η υποτακτική
η προστακτική

Οι απρόσωπες εγκλίσεις είναι αυτές που δε διαθέτουν ξεχωριστούς μορφολογικούς τύπους για τα διάφορα πρόσωπα του ρήματος. Είναι το απαρέμφατο και η μετοχή.

Το απαρέμφατο είναι άκλιτος τύπος του ρήματος και χρησιμοποιείται για τον σχηματισμό ορισμένων χρόνων στην ενεργητική και την παθητική φωνή, π.χ. έχω δέσει, είχε δεθεί.
Η μετοχή αποτελεί μια ακόμα έγκλιση. Στην ενεργητική φωνή παρουσιάζει έναν άκλιτο τύπο σε -(ο)ώντας, π.χ. γράφοντας, τραγουδώντας. Στην παθητική φωνή παρουσιάζει κλιτούς τύπους και στα τρία γένη, π.χ. γραμμένος, -η, -ο.

Γιατί λέγονται «απρόσωπες»

Το απαρέμφατο και η μετοχή λέγονται απρόσωπες εγκλίσεις επειδή δεν αλλάζουν μορφή ανάλογα με το ποιος κάνει την ενέργεια. Λέμε πάντα γράφοντας, είτε γράφω εγώ είτε γράφεις εσύ είτε γράφουν αυτοί — αντίθετα με την οριστική, όπου το ρήμα αλλάζει σε κάθε πρόσωπο: γράφω, γράφεις, γράφει...

Οι χρόνοι

Χρόνοι ονομάζονται οι μορφολογικοί τύποι του ρήματος με τους οποίους δηλώνεται πότε γίνεται αυτό που σημαίνει το ρήμα.

Οι χρόνοι είναι τριών ειδών:

οι παροντικοί, που δηλώνουν ότι κάτι γίνεται στο παρόν (ενεστώτας, παρακείμενος)
οι παρελθοντικοί, που δηλώνουν ότι κάτι έγινε στο παρελθόν (παρατατικός, αόριστος, υπερσυντέλικος)
οι μελλοντικοί, που δηλώνουν ότι κάτι θα γίνει στο μέλλον (συνοπτικός μέλλοντας, εξακολουθητικός μέλλοντας, συντελεσμένος μέλλοντας)

Πρέπει να επισημανθεί ότι τη χρονική αυτή διάσταση την εκφράζουν κυρίως οι τύποι της οριστικής έγκλισης.

Το ποιόν ενέργειας

Ποιόν ενέργειας είναι μια μορφολογική κατηγορία που αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει ο ομιλητής το αν η ενέργεια που δηλώνει το ρήμα εμφανίζεται ως ολοκληρωμένη, ως εξελισσόμενη, ως μοναδικό γεγονός κτλ.

Ως προς το ποιόν ενέργειας, στην οριστική διακρίνονται τρία είδη χρόνων:

οι μη συνοπτικοί ή εξακολουθητικοί (ενεστώτας, παρατατικός και εξακολουθητικός μέλλοντας)
οι συνοπτικοί ή στιγμιαίοι (αόριστος και συνοπτικός μέλλοντας)
οι συντελεσμένοι (παρακείμενος, υπερσυντέλικος και συντελεσμένος μέλλοντας)

Στην υποτακτική διακρίνονται:

η υποτακτική ενεστώτα (λέγεται και εξακολουθητική υποτακτική)
η υποτακτική αορίστου (λέγεται και συνοπτική υποτακτική)
η υποτακτική παρακειμένου (λέγεται και συντελεσμένη υποτακτική)

Στην προστακτική διακρίνονται:

η προστακτική ενεστώτα (λέγεται και εξακολουθητική προστακτική)
η προστακτική αορίστου (λέγεται και συνοπτική προστακτική)

Χρόνος και ποιόν ενέργειας δεν είναι το ίδιο

Ο χρόνος απαντά στο «πότε» (παρόν, παρελθόν, μέλλον), ενώ το ποιόν ενέργειας απαντά στο «πώς εξελίσσεται» η πράξη (αν συνεχίζεται, αν έγινε στιγμιαία ή αν έχει ολοκληρωθεί). Γι' αυτό ο παρελθοντικός χρόνος χωρίζεται σε τρεις διαφορετικούς τύπους ανάλογα με το ποιόν ενέργειας: ο παρατατικός δείχνει κάτι που συνεχιζόταν («έγραφα»), ο αόριστος κάτι στιγμιαίο («έγραψα») και ο υπερσυντέλικος κάτι ολοκληρωμένο πριν από άλλο παρελθοντικό γεγονός («είχα γράψει»).

Οι αριθμοί

Οι μορφολογικοί τύποι του ρήματος που δείχνουν την ποσότητα των υποκειμένων του, αν δηλαδή είναι ένα ή πολλά, δηλώνουν αυτό που στη Γραμματική ονομάζεται αριθμός.

Οι αριθμοί του ρήματος της νέας ελληνικής είναι δύο: ο ενικός και ο πληθυντικός.

Τα πρόσωπα

Ο μορφολογικός τύπος του ρήματος που δείχνει το πρόσωπο της ομιλίας λέγεται πρόσωπο. Τα πρόσωπα της ομιλίας είναι τρία:

Το πρώτο πρόσωπο, π.χ. Εγώ μπαίνω στο σχολείο. Εμείς διαβάζουμε.
Το δεύτερο πρόσωπο, π.χ. Εσύ αναπνέεις. Εσείς παίζετε.
Το τρίτο πρόσωπο, π.χ. Αυτό αξίζει. Αυτοί τρέχουν.

Επτά ιδιότητες, ένας μόνο ρηματικός τύπος

Κάθε φορά που χρησιμοποιείς ένα ρήμα, όλες αυτές οι επτά κατηγορίες «ενεργοποιούνται» ταυτόχρονα. Για παράδειγμα, στο γράφαμε έχουμε: ενεργητική διάθεση, ενεργητική φωνή, οριστική έγκλιση, μη συνοπτικό (εξακολουθητικό) ποιόν ενέργειας, παρελθοντικό χρόνο (παρατατικό), πληθυντικό αριθμό και πρώτο πρόσωπο — όλα μαζί, σε μία μόνο λέξη!