Αόριστες αντωνυμίες 🌫️

Τι είναι οι αόριστες αντωνυμίες

Φαντάσου ότι χτυπάει το κουδούνι του σπιτιού σου και δεν έχεις δει ποιος είναι. Λες: «Κάποιος χτύπησε την πόρτα». Δεν ξέρεις ποιος ακριβώς είναι, γι' αυτό δεν τον ονομάζεις με το όνομά του.

Αόριστες ονομάζονται οι αντωνυμίες που χρησιμοποιούνται για κάποιο πρόσωπο ή για κάποιο πράγμα που δεν το ονομάζουμε, είτε επειδή δεν το ξέρουμε είτε επειδή δε θέλουμε να το κατονομάσουμε. Η χρήση τους είναι πολύ συχνή τόσο στον προφορικό όσο και στον γραπτό λόγο — τις χρησιμοποιείς σχεδόν κάθε μέρα χωρίς να το καταλαβαίνεις, π.χ. «Κάτι μου είπε», «Δε μου είπε τίποτα», «Κάθε άνθρωπος έχει τη δική του ιστορία».

Ας δούμε αναλυτικά όλα τα είδη των αόριστων αντωνυμιών.

α) Ένας, μία/μια, ένα

Οι τύποι αυτοί συμπίπτουν με τους τύπους του αριθμητικού «ένας, μία, ένα», που χρησιμεύει και ως αόριστο άρθρο. Δηλώνει πρόσωπα ή πράγματα με άγνωστη ταυτότητα.

Παράδειγμα: Ήρθε ένας και άνοιξε την πόρτα.

β) Κανένας/κανείς, καμιά/καμία, κανένα

Κλίνεται όπως το «ένας, μία/μια, ένα», αλλά μόνο στον ενικό αριθμό. Το «κανείς» έχει δύο διαφορετικές σημασίες, ανάλογα με το αν η πρόταση έχει άρνηση ή όχι:

• Σημαίνει «κάποιος», όταν η φράση δεν έχει άρνηση, π.χ. Αν σ' ενοχλήσει κανείς, να μου το πεις. Έχεις καμιά καραμέλα;
• Σημαίνει «ούτε ένας», όταν η φράση είναι αρνητική, π.χ. Κανείς δε μίλησε (= ούτε ένας μίλησε).

γ) Κάποιος, κάποια, κάποιο

Δηλώνει συγκεκριμένο πρόσωπο ή πράγμα, του οποίου η ταυτότητα δεν είναι γνωστή. Κλίνεται όπως το επίθετο «τίμιος, -α, -ο».

Παράδειγμα: Χτύπησε κάποιος την πόρτα. Το διάβασα σε κάποιο βιβλίο.

δ) Μερικοί, μερικές, μερικά

Δηλώνει λίγα πρόσωπα ή πράγματα, των οποίων η ταυτότητα δεν είναι σαφής. Κλίνεται μόνο στον πληθυντικό αριθμό, όπως το επίθετο «ελεύθεροι, -ες, -α» — δεν υπάρχει δηλαδή ενικός αριθμός γι' αυτήν την αντωνυμία, κάτι λογικό αφού η ίδια η λέξη σημαίνει «λίγοι, όχι όλοι».

Παράδειγμα: Μερικοί δεν ήθελαν να τον ακούσουν. Μερικές από αυτές τις ταινίες είναι πολύ καλές.

ε) Κάτι, κατιτί

Είναι άκλιτες λέξεις (δεν αλλάζουν κατάληξη) και δηλώνουν κάποιο πράγμα του οποίου η ταυτότητα δεν είναι σαφής. Μπορούν να αναφέρονται σε ονόματα οποιουδήποτε γένους, αριθμού και πτώσης.

Παράδειγμα: Αγόρασα κάτι που θα σου αρέσει πολύ. Δώσε μου κατιτί.

στ) Τίποτε/τίποτα

Είναι άκλιτη λέξη και αναφέρεται σε ονόματα οποιουδήποτε γένους, αριθμού και πτώσης. Όπως και το «κανείς», έχει δύο σημασίες:

• Σημασία του «κάτι», όταν βρίσκεται σε ερωτηματική ή υποθετική πρόταση, π.χ. Έχει τίποτε να φάμε; Έχεις τίποτε να μου πεις;
• Αρνητική σημασία, όταν η φράση είναι αρνητική, π.χ. Δεν άκουσα τίποτε από όσα είπες.

ζ) Κάμποσος, κάμποση, κάμποσο

Δηλώνει ένα ποσό αρκετό αλλά όχι καθορισμένο. Κλίνεται όπως το επίθετο «ελεύθερος, -η, -ο».

Παράδειγμα: Είχε κάμποσο κόσμο στην αίθουσα και δυσκολεύτηκα να βρω θέση.

η) Κάθε

Προσδιορίζει αόριστα πρόσωπα ή πράγματα. Είναι άκλιτη λέξη και χρησιμοποιείται σαν επίθετο, με ή χωρίς άρθρο, μαζί με ονόματα οποιασδήποτε πτώσης.

Παράδειγμα: (Η) Κάθε πόλη έχει την ιστορία της.

θ) Καθένας, καθεμιά/καθεμία, καθένα

Δηλώνει κάθε πρόσωπο ή πράγμα ενός συνόλου, ξεχωριστά το ένα από το άλλο. Κλίνεται όπως το «ένας, μια/μία, ένα».

Παράδειγμα: Ο καθένας έχει τον ρόλο του.

ι) Καθετί

Σημαίνει άλλοτε «οτιδήποτε» και άλλοτε «τα πάντα». Είναι άκλιτη λέξη και συνηθίζεται με ή χωρίς άρθρο, στην ονομαστική και στην αιτιατική.

Παράδειγμα: Προσέχω το καθετί που λες.

ια) (Ο, η, το) δείνα, (ο, η, το) τάδε

Και οι δύο αυτές αντωνυμίες χρησιμοποιούνται συνήθως στον ενικό αριθμό, για τα τρία γένη, όταν δε θέλουμε να ονομάσουμε συγκεκριμένα πρόσωπα ή πράγματα — δηλαδή στην ουσία λειτουργούν σαν «ψευδώνυμα» μέσα στον λόγο.

Παράδειγμα: Ας πούμε ότι έρχεται ο δείνα και σου λέει να πας στο τάδε μέρος, τι θα του πεις;

ιβ) Άλλος, άλλη, άλλο

Δηλώνει ένα πρόσωπο ή πράγμα που διακρίνεται, που ξεχωρίζει από κάποιον ή κάτι άλλο. Κλίνεται όπως το επίθετο «ελεύθερος, -η, -ο».

Παράδειγμα: Έγινε άλλος άνθρωπος. Θα έρθει το άλλο καλοκαίρι.

ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ

Πολλές από τις αόριστες αντωνυμίες που είδαμε (π.χ. κάποιος, κάθε, μερικοί, κάτι, κανένας) γράφονται πάντα χωρίς τόνο σε λάθος σημείο και χωρίς ορθογραφικά προβλήματα, αρκεί να θυμάσαι ότι κλίνονται όπως τα αντίστοιχα επίθετα-πρότυπα (τίμιος, ελεύθερος κ.λπ.). Πρόσεξε ιδιαίτερα τους διπλούς τύπους:

• κανένας και κανείς είναι και οι δύο σωστοί τύποι της ίδιας αντωνυμίας.
• καμιά και καμία είναι και οι δύο σωστοί τύποι.
• τίποτε και τίποτα είναι και οι δύο σωστοί τύποι.

Παρατηρώ και... καταλαβαίνω...

Οι αόριστες αντωνυμίες μάς επιτρέπουν να μιλάμε για πρόσωπα ή πράγματα χωρίς να τα προσδιορίζουμε με ακρίβεια, κάτι πολύ χρήσιμο στην καθημερινή επικοινωνία:

• Όταν δεν ξέρουμε την ταυτότητα κάποιου: «Κάποιος χτύπησε την πόρτα, αλλά δεν κατάλαβα ποιος».
• Όταν δε θέλουμε να αποκαλύψουμε ποιον εννοούμε: «Άκουσα ότι ο τάδε το είπε αυτό» (χωρίς να πούμε το πραγματικό όνομα).
• Όταν μιλάμε γενικά, χωρίς να αναφερόμαστε σε συγκεκριμένο πρόσωπο: «Ο καθένας έχει τις δικές του ευθύνες» — εδώ δεν εννοούμε ένα συγκεκριμένο άτομο, αλλά όλους γενικά, τον έναν μετά τον άλλον.

Παρατήρησε επίσης πώς η άρνηση στην πρόταση αλλάζει εντελώς το νόημα κάποιων αόριστων αντωνυμιών, όπως είδαμε στο «κανείς» και στο «τίποτα»:

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ όλων των αντωνυμιών

Οι αντωνυμίες της νέας ελληνικής είναι συνολικά οκτώ ειδών. Ο παρακάτω πίνακας τις συγκεντρώνει όλες, ώστε να έχεις μια πλήρη εικόνα και να μπορείς να τις ξεχωρίζεις εύκολα.