Αναφορικές αντωνυμίες 🔗
Πολλές φορές, όταν μιλάμε ή γράφουμε, χρειάζεται να συνδέσουμε δύο προτάσεις έτσι ώστε η μία να δίνει περισσότερες πληροφορίες για κάτι που αναφέρθηκε στην άλλη. Για παράδειγμα: «Ο δρόμος που οδηγεί στο κέντρο της πόλης είναι κλειστός». Η λεξούλα που εδώ δεν είναι τυχαία — είναι μια αναφορική αντωνυμία.
Αναφορικές ονομάζονται οι αντωνυμίες που εισάγουν δευτερεύουσες αναφορικές προτάσεις. Οι προτάσεις αυτές είτε λειτουργούν σαν προσδιορισμοί έξω από την κύρια πρόταση είτε αποτελούν οι ίδιες όρους της πρότασης (π.χ. υποκείμενο ή αντικείμενο). Η χρήση των αναφορικών αντωνυμιών είναι πάρα πολύ συχνή — τόσο στην καθημερινή ομιλία όσο και στον γραπτό λόγο.
Ιδιαίτερα οι αντωνυμίες που και ο οποίος, η οποία, το οποίο χρησιμοποιούνται πολύ συχνά, αλλά η επιλογή ανάμεσά τους δεν είναι τυχαία: εξαρτάται από το νόημα που θέλουμε να δώσουμε και από το ύφος του λόγου (αν δηλαδή μιλάμε πιο επίσημα ή πιο ανεπίσημα).
Ονομάζονται έτσι επειδή «αναφέρονται» πίσω σε κάτι που έχει ήδη ειπωθεί. Στη φράση «Το βιβλίο που διάβασα ήταν συναρπαστικό», η λέξη «που» αναφέρεται πίσω στο «βιβλίο» — γι' αυτό λέγεται και ο όρος «αντωνυμία»: αντικαθιστά ένα όνομα και ταυτόχρονα δείχνει πίσω σ' αυτό.
Οι αναφορικές αντωνυμίες είναι έξι: που, ο οποίος, η οποία, το οποίο, όποιος, όποια, όποιο, όσος, όση, όσο, ό,τι και οι σύνθετες οποιοσδήποτε, οσοσδήποτε, οτιδήποτε.
Η αντωνυμία «που» 🧷
Η αντωνυμία που είναι άκλιτη, δηλαδή έχει πάντα την ίδια μορφή, όποιο κι αν είναι το γένος, ο αριθμός ή η πτώση του ονόματος στο οποίο αναφέρεται. Γι' αυτό μπορεί να αντικαταστήσει σχεδόν οποιοδήποτε όνομα, χωρίς να χρειάζεται να «συμφωνήσει» μαζί του σε κλίση.
Παραδείγματα:
- Ο δρόμος που οδηγεί στο κέντρο της πόλης είναι κλειστός.
- Όλα τα κείμενα που έγραψε δημοσιεύτηκαν.
Επειδή είναι άκλιτη και πολύ σύντομη, η αντωνυμία «που» είναι η πιο συχνή αναφορική αντωνυμία στον καθημερινό λόγο, τόσο τον προφορικό όσο και τον γραπτό.
Η αντωνυμία «ο οποίος, η οποία, το οποίο» 📐
Σε αντίθεση με το «που», η αντωνυμία ο οποίος, η οποία, το οποίο κλίνεται και στα τρία γένη μαζί με το άρθρο, ακριβώς όπως το επίθετο νέος, νέα, νέο.
Η αντωνυμία αυτή χρησιμοποιείται στη θέση του άκλιτου «που» σε τρεις περιπτώσεις:
α) Για να αποφευχθεί ασάφεια. Επειδή το «ο οποίος» δηλώνει με την κατάληξή του σε ποιο ακριβώς όνομα αναφέρεται (γένος, αριθμό, πτώση), αίρει τυχόν παρεξήγηση που θα δημιουργούσε το άκλιτο «που». Σύγκρινε:
- Χάθηκε το κουτί με τις φωτογραφίες, τις οποίες μου έδωσες χθες. (Είναι σαφές ότι μου έδωσες τις φωτογραφίες.)
- Χάθηκε το κουτί με τις φωτογραφίες που μου έδωσες χθες. (Εδώ δεν είναι ξεκάθαρο αν μου έδωσες το κουτί, το κουτί με τις φωτογραφίες, ή μόνο τις φωτογραφίες.)
β) Για να αποφευχθεί επανάληψη του «που». Όταν στην ίδια περίοδο χρειάζεται να χρησιμοποιηθεί δύο φορές αναφορική αντωνυμία, το «ο οποίος» βοηθά να μην ακούγεται η λέξη «που» δύο φορές στη σειρά:
- Η καθηγήτρια που διδάσκει μουσική έχει μια φωνή με την οποία μαγεύει τα παιδιά.
- αντί για: Η καθηγήτρια που διδάσκει μουσική έχει μια φωνή που μαγεύει τα παιδιά.
γ) Σε πολύ τυπικό ύφος. Το «ο οποίος» ακούγεται πιο επίσημο από το «που», γι' αυτό προτιμάται σε επίσημα κείμενα και ανακοινώσεις:
- Οι αρχιερείς, οι οποίοι συμμετείχαν στην Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος, συναντήθηκαν με τον πρωθυπουργό.
Παρόλο που πολλές φορές μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε είτε το «που» είτε το «ο οποίος, η οποία, το οποίο» χωρίς να αλλάξει το νόημα, η επιλογή τους πρέπει να ταιριάζει με το ύφος του λόγου. Σε μια ανακοίνωση εκφωνητή («Οι κύριοι οι οποίοι εισήλθαν πριν από λίγο...») ταιριάζει το επίσημο «ο οποίος», ενώ σε μια συζήτηση ανάμεσα σε φίλους («Ρε Πέτρο, οι φωτογραφίες που έβγαλες είναι πρώτες!») ταιριάζει το πιο ανεπίσημο και οικείο «που». Χρησιμοποιώντας το «λάθος» ύφος αντωνυμίας, ο λόγος μας ακούγεται αταίριαστος με την περίσταση.
Η αντωνυμία «όποιος, όποια, όποιο» 🎯
Η αντωνυμία όποιος, όποια, όποιο κλίνεται και στα τρία γένη, αλλά χωρίς άρθρο, όπως το επίθετο τίμιος, τίμια, τίμιο.
Παράδειγμα:
- Όποια παιδιά έχουν μαζί τους ταυτότητα να μείνουν στην αίθουσα.
Στη γενική ενικού, σε πιο οικείο ύφος, συναντάς και τους τύπους οποιανού (αρσενικό και ουδέτερο) και οποιανής (θηλυκό), ενώ στη γενική πληθυντικού τον τύπο οποιανών και για τα τρία γένη. Στην αιτιατική πληθυντικού του αρσενικού εμφανίζεται επίσης ο τύπος οποιανούς. Θα τους ακούσεις συχνά στον προφορικό λόγο, π.χ. «Οποιανών τα ονόματα αρχίζουν από δέλτα να έρθουν εδώ.»
Η αντωνυμία «όσος, όση, όσο» 📏
Η αντωνυμία όσος, όση, όσο κλίνεται και στα τρία γένη, χωρίς άρθρο, όπως το επίθετο ελεύθερος, ελεύθερη, ελεύθερο.
Παράδειγμα:
- Όσες φορές και να μου το πεις, δεν το θυμάμαι.
Η αντωνυμία «ό,τι» 💬
Η αντωνυμία ό,τι είναι άκλιτη και έχει κυρίως τη σημασία του «οτιδήποτε», ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις παίρνει και τη σημασία του «όποιος, -α, -ο».
Παραδείγματα:
- Ο Γιώργος θα κάνει ό,τι (= οτιδήποτε) πεις εσύ.
- Ξυπνάει καθημερινά ό,τι (= όποια) ώρα θέλει.
ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ: Η αναφορική αντωνυμία ό,τι γράφεται πάντα με υποδιαστολή — δηλαδή με το μικρό κόμμα ανάμεσα στις δύο συλλαβές. Ο ειδικός σύνδεσμος ότι, αντίθετα, γράφεται χωρίς υποδιαστολή. Σύγκρινε:
- Ό,τι μου ζητά, του το δίνω. (αναφορική αντωνυμία — μπορείς να το αντικαταστήσεις με «οτιδήποτε»)
- Νομίζω ότι μου ζητά πολλά. (ειδικός σύνδεσμος — εισάγει πρόταση μετά από ρήματα όπως «νομίζω», «λέω», «πιστεύω»)
Ένα κόλπο για να μην μπερδεύεσαι: αν μπορείς να αντικαταστήσεις τη λέξη με «οτιδήποτε» και η πρόταση να βγάζει νόημα, τότε γράφεις ό,τι με υποδιαστολή.
Οι σύνθετες αντωνυμίες: οποιοσδήποτε, οσοσδήποτε, οτιδήποτε ➕
Οι αντωνυμίες οποιοσδήποτε, οσοσδήποτε και οτιδήποτε προκύπτουν από τη σύνθεση των αντωνυμιών όποιος, -α, -ο, όσος, -η, -ο και ό,τι με το επίθημα -δήποτε.
Οι δύο πρώτες (οποιοσδήποτε, οσοσδήποτε) διατηρούν την κλίση που είχαν πριν από τη σύνθεση, ενώ η τρίτη (οτιδήποτε) είναι άκλιτη.
Παράδειγμα:
- Οποιοσδήποτε και να σας το πει, και οσεσδήποτε φορές, εσείς θα κάνετε οτιδήποτε θέλετε.
Συγκεντρωτικός πίνακας 📋
| Αναφορική αντωνυμία | Κλίση | Χαρακτηριστικό |
|---|---|---|
| που | άκλιτη | η πιο συχνή, ταιριάζει σε κάθε γένος/αριθμό/πτώση |
| ο οποίος, η οποία, το οποίο | κλίνεται με άρθρο (όπως νέος, -α, -ο) | αίρει ασάφεια, αποφεύγει επανάληψη, ταιριάζει σε τυπικό ύφος |
| όποιος, όποια, όποιο | κλίνεται χωρίς άρθρο (όπως τίμιος, -α, -ο) | δηλώνει πρόσωπο χωρίς συγκεκριμένη ταυτότητα |
| όσος, όση, όσο | κλίνεται χωρίς άρθρο (όπως ελεύθερος, -η, -ο) | δηλώνει ποσότητα |
| ό,τι | άκλιτη | σημαίνει «οτιδήποτε» ή, σπανιότερα, «όποιος, -α, -ο» |
| οποιοσδήποτε, οσοσδήποτε, οτιδήποτε | οι δύο πρώτες κλίνονται, η τρίτη είναι άκλιτη | σύνθετες με το επίθημα -δήποτε |
Οι αναφορικές αντωνυμίες μάς επιτρέπουν να συνδέουμε προτάσεις χωρίς να επαναλαμβάνουμε συνέχεια το ίδιο όνομα — κάνοντας τον λόγο μας πιο οικονομικό και πιο άνετο στην ανάγνωση ή στην ακρόαση.