Οριστικές - Δεικτικές αντωνυμίες 👆
Οι αντωνυμίες είναι λέξεις που χρησιμοποιούμε στη θέση ενός ουσιαστικού, για να μην επαναλαμβάνουμε συνέχεια το ίδιο όνομα. Σε αυτή την ενότητα θα γνωρίσουμε δύο από τα οκτώ είδη αντωνυμιών: τις οριστικές (π.χ. ο ίδιος, μόνος) και τις δεικτικές (π.χ. αυτός, εκείνος, τέτοιος, τόσος).
5.4 Οριστικές αντωνυμίες 🎯
Τι είναι και πότε τις χρησιμοποιούμε
Οριστικές ονομάζονται οι αντωνυμίες που διακρίνουν κάτι από άλλα όμοιά του — δηλαδή μας βοηθούν να ξεχωρίσουμε ένα πρόσωπο ή πράγμα από κάτι παρόμοιο, τονίζοντας ότι εννοούμε ακριβώς αυτό και όχι κάποιο άλλο. Η χρήση τους δεν είναι ιδιαίτερα συχνή στην καθημερινή γλώσσα.
Οριστικές αντωνυμίες είναι δύο:
- Το επίθετο ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο, μαζί με το άρθρο.
- Το επίθετο μόνος, μόνη, μόνο, χωρίς άρθρο, μαζί με τις γενικές των αδύνατων τύπων της προσωπικής αντωνυμίας (μόνος μου, μόνη μου, μόνο μου κτλ.).
Η λέξη «οριστικές» εδώ δεν έχει καμία σχέση με τη ρηματική έγκλιση οριστική! Σημαίνει ότι η αντωνυμία «ορίζει», δηλαδή προσδιορίζει με ακρίβεια για ποιο πρόσωπο ή πράγμα μιλάμε, ξεχωρίζοντάς το από άλλα παρόμοια — π.χ. «Το είπε ο ίδιος ο διευθυντής» σημαίνει ότι το είπε αυτός προσωπικά, όχι κάποιος άλλος εκ μέρους του.
Ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο
Η αντωνυμία ο ίδιος χρησιμοποιείται πάντα με το άρθρο και δείχνει ότι κάτι έγινε προσωπικά από κάποιον, ή ότι κάτι είναι το αυτό, χωρίς καμία διαφορά. Για παράδειγμα:
- Το έφτιαξε ο ίδιος ο μαθητής, χωρίς βοήθεια.
- Φοράει το ίδιο μπλουζάκι κάθε μέρα.
Η αντωνυμία ο ίδιος κλίνεται όπως το επίθετο τίμιος, -α, -ο.
Μόνος, μόνη, μόνο
Η αντωνυμία μόνος χρησιμοποιείται χωρίς άρθρο και συνοδεύεται από τη γενική των αδύνατων τύπων της προσωπικής αντωνυμίας (μου, σου, του/της, μας, σας, τους). Δηλώνει ότι κάποιος έκανε κάτι χωρίς τη βοήθεια άλλου, ή ότι είναι μόνος του. Για παράδειγμα:
- Το έφτιαξε μόνος του, χωρίς να ζητήσει βοήθεια.
- Έμεινε μόνη της στο σπίτι όλο το απόγευμα.
Η αντωνυμία μόνος κλίνεται όπως το επίθετο ελεύθερος, -η, -ο.
| Αντωνυμία | Κλίνεται όπως το επίθετο | Παράδειγμα τύπου |
|---|---|---|
| ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο | τίμιος, -α, -ο | το είπε ο ίδιος |
| μόνος, μόνη, μόνο | ελεύθερος, -η, -ο | ήρθε μόνος του |
Το πιο συχνό λάθος είναι να ξεχνάμε ότι το ο ίδιος παίρνει πάντα άρθρο («ο ίδιος», «η ίδια», «το ίδιο»), ενώ το μόνος δεν παίρνει ποτέ άρθρο και χρειάζεται δίπλα του μια κτητική κατάληξη (μου, σου, του κτλ.): λέμε «μόνος μου», όχι «ο μόνος».
5.5 Δεικτικές αντωνυμίες 👉
Τι είναι και πότε τις χρησιμοποιούμε
Δεικτικές ονομάζονται οι αντωνυμίες που χρησιμοποιούμε για να δείξουμε κάτι — ένα πρόσωπο, ένα ζώο, ένα πράγμα ή μια κατάσταση. Χρησιμοποιούνται πολύ συχνά, τόσο στον προφορικό όσο και στον γραπτό λόγο, και ανάλογα με τον τύπο τους δείχνουν κάτι πολύ κοντινό, κοντινό ή μακρινό.
Οι δεικτικές αντωνυμίες είναι πέντε:
Αυτός, αυτή, αυτό
Χρησιμοποιείται για πρόσωπα ή πράγματα που είναι κοντά μας, ή για κάτι που έχουμε ήδη αναφέρει πιο πριν στον λόγο μας. Είναι η πιο συχνή δεικτική αντωνυμία. Παραδείγματα:
- Πήρε αυτά τα βιβλία και έφυγε.
- Τα έκανε όλα αυτά [που είπα προηγουμένως] και κοιμήθηκε.
(Ε)τούτος, (ε)τούτη, (ε)τούτο
Χρησιμοποιείται για πρόσωπα ή πράγματα που είναι πολύ κοντά μας, ακόμα πιο κοντά από ό,τι δηλώνει το «αυτός». Παράδειγμα:
- Δώσε στα παιδιά τούτο, για να σου δώσουν την μπάλα.
Εκείνος, εκείνη, εκείνο
Χρησιμοποιείται για πρόσωπα ή πράγματα που βρίσκονται μακριά μας. Παράδειγμα:
- Θέλει κι αυτά κι εκείνα.
Οι τρεις πρώτες δεικτικές αντωνυμίες λειτουργούν σαν μια «κλίμακα απόστασης»: τούτος για ό,τι είναι δίπλα μας ή στο χέρι μας, αυτός για ό,τι είναι κοντά ή μόλις αναφέρθηκε, εκείνος για ό,τι είναι μακριά. Είναι σαν να δείχνουμε με το δάχτυλο, αλλά με λέξεις!
Τέτοιος, τέτοια, τέτοιο
Χρησιμοποιείται για να δηλώσουμε μια ποιότητα — τι είδους είναι κάτι. Παράδειγμα:
- Ο Κώστας; Νομίζω πως κάνεις λάθος. Δεν είναι τέτοιος.
Τόσος, τόση, τόσο
Χρησιμοποιείται για να δηλώσουμε μια ποσότητα — πόσο είναι κάτι σε μέγεθος ή αριθμό. Παράδειγμα:
- Μίλησα με τόσους κι άλλους τόσους, που δε θυμάμαι τον αριθμό τους.
Πώς κλίνονται
Όλες οι δεικτικές αντωνυμίες κλίνονται όπως το επίθετο ελεύθερος, -η, -ο, εκτός από την αντωνυμία τέτοιος, τέτοια, τέτοιο, που κλίνεται όπως το επίθετο τίμιος, -α, -ο.
| Δεικτική αντωνυμία | Δηλώνει | Κλίνεται όπως το επίθετο |
|---|---|---|
| αυτός, αυτή, αυτό | κοντινό πρόσωπο/πράγμα ή κάτι που ειπώθηκε πριν | ελεύθερος, -η, -ο |
| (ε)τούτος, (ε)τούτη, (ε)τούτο | πολύ κοντινό πρόσωπο/πράγμα | ελεύθερος, -η, -ο |
| εκείνος, εκείνη, εκείνο | μακρινό πρόσωπο/πράγμα | ελεύθερος, -η, -ο |
| τέτοιος, τέτοια, τέτοιο | ποιότητα | τίμιος, -α, -ο |
| τόσος, τόση, τόσο | ποσότητα | ελεύθερος, -η, -ο |
Πρόσεξε ότι όλες οι δεικτικές αντωνυμίες κλίνονται σαν το «ελεύθερος», εκτός από μία: το τέτοιος κλίνεται σαν το «τίμιος» (τέτοιος, τέτοια, τέτοιο). Είναι η εξαίρεση που πρέπει να θυμάσαι ξεχωριστά.
Οι δεικτικές αντωνυμίες αντικαθιστούν ονόματα στον λόγο
Οι δεικτικές αντωνυμίες, όπως και οι υπόλοιπες αντωνυμίες, χρησιμοποιούνται για να αποφεύγουμε τις κουραστικές επαναλήψεις στον λόγο μας. Σύγκρινε τα δύο παρακάτω κείμενα:
- Χωρίς αντωνυμίες: Όλοι οι υπάλληλοι θαύμαζαν τον διευθυντή της εταιρείας. Ο διευθυντής αγαπούσε πολύ τους υπαλλήλους. Μαζί με τους υπαλλήλους έτρωγε τα μεσημέρια, πήγαινε εκδρομές και περιπάτους. Οι υπάλληλοι εκτιμούσαν και σέβονταν τον διευθυντή.
- Με αντωνυμίες: Όλοι οι υπάλληλοι θαύμαζαν τον διευθυντή της εταιρείας. Αυτός τους αγαπούσε πολύ. Μαζί τους έτρωγε τα μεσημέρια, πήγαινε εκδρομές και περιπάτους. Εκείνοι τον εκτιμούσαν και τον σέβονταν.
Στο δεύτερο κείμενο, η λέξη «οι υπάλληλοι» αντικαταστάθηκε με τη δεικτική αντωνυμία εκείνοι, ώστε το κείμενο να γίνει πιο οικονομικό και η επικοινωνία πιο αποτελεσματική.