Κτητικές και Αυτοπαθείς Αντωνυμίες 🔑
Οι αντωνυμίες είναι οκτώ ειδών: οι προσωπικές, οι κτητικές, οι αυτοπαθείς, οι οριστικές, οι δεικτικές, οι αναφορικές, οι ερωτηματικές και οι αόριστες. Σε αυτή την ενότητα θα γνωρίσουμε δύο από αυτά τα είδη: τις κτητικές αντωνυμίες, που δείχνουν σε ποιον ανήκει κάτι, και τις αυτοπαθείς αντωνυμίες, που δείχνουν ότι κάποιος κάνει κάτι στον εαυτό του.
5.2 Κτητικές αντωνυμίες 🏠
Ορισμός – Λειτουργία – Χρήση: Κτητικές είναι οι αντωνυμίες που δηλώνουν σε ποιο πρόσωπο ανήκει κάτι. Χρησιμοποιούνται πολύ συχνά τόσο στον προφορικό όσο και στον γραπτό λόγο.
Η λέξη «κτητική» έρχεται από το αρχαίο ρήμα «κτώμαι», που σημαίνει «αποκτώ». Γι' αυτό οι κτητικές αντωνυμίες λέγονται έτσι: δηλώνουν σε ποιον ανήκει (σε ποιον «κατέχεται» από ποιον) κάτι.
Μορφολογία
Οι κτητικές αντωνυμίες είναι δύο ειδών:
α) Οι γενικές των αδύνατων τύπων της προσωπικής αντωνυμίας μετά από ουσιαστικά. Χρησιμοποιούνται όταν λέμε απλά πως κάτι ανήκει σε κάποιο πρόσωπο, π.χ.:
- Αυτό είναι το βιβλίο μου.
- Αυτή είναι η γυναίκα του.
Οι τύποι μου, σου, του, της, μας, σας, τους χρησιμοποιούνται και ως προσωπικές αντωνυμίες σε αδύνατο τύπο (π.χ. «μου το έδωσε»), αλλά και ως κτητικές αντωνυμίες όταν βρίσκονται δίπλα σε ουσιαστικό και δηλώνουν σε ποιον ανήκει κάτι (π.χ. «το βιβλίο μου»). Ο τρόπος να τους ξεχωρίσεις είναι απλός: αν η αντωνυμία στέκεται δίπλα σε ουσιαστικό και απαντά στην ερώτηση «ποιανού είναι;», τότε είναι κτητική.
β) Τα δικός, δική, δικό με τις γενικές των αδύνατων τύπων της προσωπικής αντωνυμίας. Χρησιμοποιείται στις περιπτώσεις που ο ομιλητής θέλει να δώσει έμφαση ή να αντιπαραθέσει αυτό για το οποίο γίνεται λόγος με κάτι άλλο, π.χ.:
- Θέλει το δικό σου βιβλίο, όχι το δικό του.
Η αντωνυμία αυτή έχει τρία πρόσωπα και δύο αριθμούς. Κλίνεται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο. Ανάλογα με το πρόσωπο και τον αριθμό των κτητόρων, παρουσιάζει τους παρακάτω τύπους:
| Πρόσωπο | Για έναν κτήτορα | Για πολλούς κτήτορες |
|---|---|---|
| Α΄ πρόσωπο | δικός μου, δική μου, δικό μου | δικός μας, δική μας, δικό μας |
| Β΄ πρόσωπο | δικός σου, δική σου, δικό σου | δικός σας, δική σας, δικό σας |
| Γ΄ πρόσωπο | δικός του/της, δική του/της, δικό του/της | δικός τους, δική τους, δικό τους |
Ο κτήτορας είναι το πρόσωπο στο οποίο ανήκει το αντικείμενο για το οποίο μιλάμε. Στη φράση «το δικό μου κινητό», κτήτορας είναι το «εγώ» — αυτός δηλαδή που το έχει στην κατοχή του.
5.3 Αυτοπαθείς αντωνυμίες 🪞
Ορισμός – Λειτουργία – Χρήση: Αυτοπαθείς αντωνυμίες ονομάζονται αυτές που δείχνουν ότι το πρόσωπο που ενεργεί το ίδιο συγχρόνως δέχεται και την ενέργεια. Δε χρησιμοποιούνται τόσο συχνά όσο οι προσωπικές και οι κτητικές αντωνυμίες. Εμφανίζονται συνήθως στον προφορικό λόγο.
Η λέξη «αυτοπαθής» φτιάχτηκε από το «αυτός» + «πάσχω» (δηλαδή «παθαίνω»). Δείχνει ότι το ίδιο πρόσωπο κάνει και «παθαίνει» ταυτόχρονα την ίδια ενέργεια — π.χ. στη φράση «κοιτάζω τον εαυτό μου στον καθρέφτη», εγώ είμαι και αυτός που κοιτάζει και αυτός που κοιτάζεται.
Μορφολογία
Οι αυτοπαθείς αντωνυμίες παρουσιάζουν τύπους μόνο στην ονομαστική, τη γενική και την αιτιατική.
| Πρόσωπο | Πτώση | Ενικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός |
|---|---|---|---|
| Α΄ πρόσωπο | Ον. | ο εαυτός μου | ο εαυτός μας |
| Γεν. | του εαυτού μου | του εαυτού μας και των εαυτών μας | |
| Αιτ. | τον εαυτό μου | τον εαυτό μας και τους εαυτούς μας | |
| Β΄ πρόσωπο | Ον. | ο εαυτός σου | ο εαυτός σας |
| Γεν. | του εαυτού σου | του εαυτού σας και των εαυτών σας | |
| Αιτ. | τον εαυτό σου | τον εαυτό σας και τους εαυτούς σας | |
| Γ΄ πρόσωπο | Ον. | ο εαυτός του/της | ο εαυτός τους |
| Γεν. | του εαυτού του/της | του εαυτού τους και των εαυτών τους | |
| Αιτ. | τον εαυτό του/της | τον εαυτό τους και τους εαυτούς τους |
Στο γ΄ πρόσωπο υπάρχουν και οι τύποι του εαυτού των, τον εαυτό των και τους εαυτούς των, οι οποίοι χρησιμοποιούνται πολύ σπάνια και μόνο σε τυπικό ύφος.
Παρατήρησε ότι η λέξη «εαυτός» έχει πάντα άρθρο μπροστά της («ο εαυτός», «του εαυτού», «τον εαυτό») και ότι δεν υπάρχει καθόλου κλητική πτώση. Αυτό είναι λογικό: δε φωνάζουμε ποτέ τον «εαυτό» μας όπως φωνάζουμε ένα πρόσωπο.