Προσωπικές αντωνυμίες 🙋
Ορισμός – Λειτουργία – Χρήση
Η αντωνυμία είναι ένα μέρος του λόγου που χρησιμοποιείται σε αντικατάσταση κάποιου ουσιαστικού ή κάποιας ονοματικής φράσης. Προσωπικές ονομάζονται οι αντωνυμίες οι οποίες αντικαθιστούν λέξεις που δηλώνουν πρόσωπα, δηλαδή στέκουν στη θέση του εγώ, του εσύ ή κάποιου τρίτου προσώπου.
Οι προσωπικές αντωνυμίες δηλώνουν και τα τρία πρόσωπα του λόγου:
- α΄ πρόσωπο: αυτός που μιλάει (εγώ, εμείς)
- β΄ πρόσωπο: αυτός στον οποίο απευθύνεται ο λόγος (εσύ, εσείς)
- γ΄ πρόσωπο: αυτός για τον οποίο γίνεται λόγος (αυτός, αυτή, αυτό)
Φαντάσου να έλεγες κάθε φορά ολόκληρο το όνομα ενός φίλου σου, αντί να πεις απλώς αυτός ή τον: Ο Νίκος πήρε το ποδήλατο του Νίκου και πήγε ο Νίκος βόλτα με το ποδήλατο του Νίκου. Ακούγεται κουραστικό, σωστά; Οι προσωπικές αντωνυμίες υπάρχουν ακριβώς γι' αυτό — κάνουν τον λόγο μας πιο σύντομο και πιο φυσικό.
Δυνατοί και αδύνατοι τύποι
Οι προσωπικές αντωνυμίες παρουσιάζουν δύο ειδών τύπους: τους δυνατούς και τους αδύνατους.
- Οι δυνατοί τύποι (π.χ. εγώ, εμένα, εσύ, εσένα, αυτός) χρησιμοποιούνται για να δοθεί έμφαση ή για να τονιστεί μια αντίθεση, π.χ. Δε θέλω αυτούς, εσένα θέλω.
- Οι αδύνατοι τύποι (π.χ. με, σε, τον, μου, σου, του) είναι πιο σύντομοι, πιο συχνοί στον λόγο και χρησιμοποιούνται στις υπόλοιπες περιπτώσεις, π.χ. Δε θέλει να σε δει στα μάτια του.
Οι δυνατοί τύποι (εμένα, εσένα, αυτόν) είναι πιο «βαριοί» και τονισμένοι, γι' αυτό τους χρησιμοποιούμε μόνο όταν θέλουμε ιδιαίτερη έμφαση. Στην καθημερινή μας ομιλία χρησιμοποιούμε πολύ πιο συχνά τους σύντομους αδύνατους τύπους (με, σε, μου, σου, του), π.χ. λέμε Με είδε και όχι Εμένα είδε, εκτός αν θέλουμε να τονίσουμε ότι εμένα είδε και όχι κάποιον άλλον.
Επαναληπτική και προληπτική χρήση
Η προσωπική αντωνυμία μπορεί να χρησιμοποιείται με δύο ειδικούς τρόπους μέσα στον λόγο:
- Όταν αναφέρεται σε ένα όνομα ή μια αντωνυμία που προηγείται στον λόγο, λέγεται επαναληπτική, π.χ. Το βιβλίο σου το έχω διαβάσει δυο φορές. / Eσένα θα σε καλέσουν αργότερα.
- Όταν προαναγγέλλει ένα όνομα που θα αναφερθεί παρακάτω, ονομάζεται προληπτική, π.χ. Να τη η δικηγόρος.
Μορφολογία
Α΄ και Β΄ πρόσωπο
Τα δύο πρώτα πρόσωπα (εγώ και εσύ) έχουν κοινό μοτίβο κλίσης: δυνατούς και αδύνατους τύπους μόνο στη γενική και στην αιτιατική, ενώ στην ονομαστική και την κλητική υπάρχει μόνο ο δυνατός τύπος.
Ενικός αριθμός
| Πτώση | Α΄ πρόσωπο (δυνατοί) | Α΄ πρόσωπο (αδύνατοι) | Β΄ πρόσωπο (δυνατοί) | Β΄ πρόσωπο (αδύνατοι) |
|---|---|---|---|---|
| Ονομαστική | εγώ | — | εσύ | — |
| Γενική | εμένα | μου | εσένα | σου |
| Αιτιατική | εμένα | με | εσένα | σε |
| Κλητική | — | — | εσύ | — |
Πληθυντικός αριθμός
| Πτώση | Α΄ πρόσωπο (δυνατοί) | Α΄ πρόσωπο (αδύνατοι) | Β΄ πρόσωπο (δυνατοί) | Β΄ πρόσωπο (αδύνατοι) |
|---|---|---|---|---|
| Ονομαστική | εμείς | — | εσείς | — |
| Γενική | εμάς | μας | εσάς | σας |
| Αιτιατική | εμάς | μας | εσάς | σας |
| Κλητική | — | — | εσείς | — |
Γ΄ πρόσωπο
Το γ΄ πρόσωπο ξεχωρίζει από τα άλλα δύο, γιατί έχει και τα τρία γένη (αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο) και δεν έχει κλητική.
Ενικός αριθμός
| Πτώση | Αρσενικό (δυνατοί) | Θηλυκό (δυνατοί) | Ουδέτερο (δυνατοί) | Αρσενικό (αδύνατοι) | Θηλυκό (αδύνατοι) | Ουδέτερο (αδύνατοι) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ονομαστική | αυτός | αυτή | αυτό | τος | τη | το |
| Γενική | αυτού | αυτής | αυτού | του | της | του |
| Αιτιατική | αυτόν | αυτή(ν) | αυτό | τον | την | το |
Πληθυντικός αριθμός
| Πτώση | Αρσενικό (δυνατοί) | Θηλυκό (δυνατοί) | Ουδέτερο (δυνατοί) | Αρσενικό (αδύνατοι) | Θηλυκό (αδύνατοι) | Ουδέτερο (αδύνατοι) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ονομαστική | αυτοί | αυτές | αυτά | τοι | τες | τα |
| Γενική | αυτών | αυτών | αυτών | τους | τους | τους |
| Αιτιατική | αυτούς | αυτές | αυτά | τους | τις/τες | τα |
Ο αδύνατος τύπος της ονομαστικής («τος», «τη», «το», «τοι», «τες», «τα») είναι πολύ σπάνιος στη σημερινή γλώσσα και εμφανίζεται κυρίως σε παλιότερα κείμενα ή σε ιδιωματικές εκφράσεις. Στην καθημερινή χρήση, ο αδύνατος τύπος του γ΄ προσώπου χρησιμοποιείται κυρίως στη γενική (του, της, τους) και στην αιτιατική (τον, την, το, τους, τις, τα), π.χ. Τον είδα χθες. Της το είπα.
Μορφολογική ποικιλία
Οι προσωπικές αντωνυμίες παρουσιάζουν κάποιες παραλλαγές τύπων, ανάλογα με το ύφος του λόγου:
- Οι τύποι της αιτιατικής του ενικού του α΄ και β΄ προσώπου εμένα και εσένα, όταν βρίσκονται μετά τις προθέσεις από και για, χάνουν συνήθως το αρχικό φωνήεν ε-: λέμε Από μένα για σένα, αντί για Από εμένα για εσένα.
- Στη γενική του ενικού και του πληθυντικού, καθώς και στην αιτιατική του πληθυντικού του γ΄ προσώπου, εμφανίζονται στον καθημερινό προφορικό λόγο —σε ύφος υποτιμητικό αλλά και οικείο— και οι τύποι αυτουνού, αυτηνής, αυτωνών και αυτουνούς, π.χ. Τα γράμματα αυτουνού του παιδιού είναι χάλια.
Τύποι όπως αυτουνού ή αυτηνής δεν είναι γραμματικά λάθη — υπάρχουν και χρησιμοποιούνται στην καθημερινή προφορική γλώσσα. Ωστόσο, δίνουν έναν πιο οικείο, μερικές φορές και λίγο υποτιμητικό τόνο στην ομιλία, γι' αυτό αποφεύγονται σε πιο τυπικό ή γραπτό λόγο, όπου προτιμώνται οι τύποι αυτού και αυτής.
ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ
Για το τελικό -ν της αιτιατικής του ενικού αριθμού του αρσενικού γένους (αυτόν, τον) και του θηλυκού γένους (αυτήν, την) ισχύουν οι γενικοί κανόνες διατήρησης ή απόρριψης του τελικού -ν, ανάλογα με τον φθόγγο που ακολουθεί στην επόμενη λέξη.