Τα Αριθμητικά 🔢
Ορισμός – Λειτουργία – Χρήση
Τα αριθμητικά είναι λέξεις που δηλώνουν αριθμό, σειρά, μέγεθος και ποσότητα. Μπορούν να είναι:
- επίθετα (αριθμητικά επίθετα), π.χ. ένας, δύο
- ουσιαστικά (αριθμητικά ουσιαστικά), π.χ. μονάδα, δυάδα
Χρησιμοποιούμε τα αριθμητικά καθημερινά, όποτε μετράμε, βάζουμε κάτι σε σειρά ή περιγράφουμε πόσες φορές μεγαλύτερο είναι κάτι από κάτι άλλο — π.χ. όταν λέμε τρία μήλα, ο πρώτος της τάξης ή διπλάσιος μισθός.
Αριθμητικά επίθετα
Τα αριθμητικά επίθετα, ανάλογα με τη λειτουργία και τη σημασία τους, χωρίζονται σε τέσσερις κατηγορίες: απόλυτα, τακτικά, πολλαπλασιαστικά και αναλογικά.
Απόλυτα αριθμητικά
Τα απόλυτα αριθμητικά φανερώνουν ένα ορισμένο πλήθος από πρόσωπα, ζώα ή πράγματα, π.χ. πέντε άτομα, τρία καναρίνια.
Κλίση των απόλυτων αριθμητικών
Τα περισσότερα απόλυτα αριθμητικά δεν κλίνονται καθόλου. Μόνο λίγα από αυτά αλλάζουν κατάληξη:
- Τα δύο (ή δυο) και όλα τα αριθμητικά από το πέντε ως το εκατό έχουν τον ίδιο τύπο σε όλα τα γένη και σε όλες τις πτώσεις — δε δηλώνουν δηλαδή πτώση ή γένος με την κατάληξή τους.
- Τα ένας-μία/μια-ένα, τρεις-τρία και τέσσερις-τέσσερα κλίνονται: το ένας έχει τρία γένη και κλίνεται μόνο στον ενικό αριθμό (αφού δηλώνει το «ένα»), ενώ τα τρεις-τρία και τέσσερις-τέσσερα κλίνονται μόνο στον πληθυντικό.
| Πτώση | ένας-μια-ένα (Αρσ.) | ένας-μια-ένα (Θηλ.) | ένας-μια-ένα (Ουδ.) | τρεις-τρία (Αρσ./Θηλ.) | τρεις-τρία (Ουδ.) | τέσσερις-τέσσερα (Αρσ./Θηλ.) | τέσσερις-τέσσερα (Ουδ.) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ονομαστική | ένας | μία/μια | ένα | τρεις | τρία | τέσσερις | τέσσερα |
| Γενική | ενός | μίας/μιας | ενός | τριών | τριών | τεσσάρων | τεσσάρων |
| Αιτιατική | έναν | μία(ν)/μια(ν) | ένα | τρεις | τρία | τέσσερις | τέσσερα |
Με τον ίδιο τρόπο κλίνονται και όσα απόλυτα αριθμητικά τελειώνουν όπως τα παραπάνω, π.χ. δεκατρείς, δεκατέσσερις, διακόσιοι τρεις, πεντακόσιοι τέσσερις.
Μην ψάξεις για ξεχωριστό θηλυκό τύπο στα τρεις και τέσσερις: ο ίδιος τύπος (τρεις, τέσσερις) χρησιμοποιείται και για το αρσενικό και για το θηλυκό γένος. Μόνο το ουδέτερο έχει διαφορετική κατάληξη (τρία, τέσσερα).
Ειδικές περιπτώσεις στα απόλυτα αριθμητικά
- Για τον αριθμό 0 χρησιμοποιείται το ουδέτερο ουσιαστικό μηδέν: Ονομαστική – Αιτιατική: το μηδέν, Γενική: του μηδενός.
- Για τη μισή μονάδα χρησιμοποιείται το επίθετο μισός-μισή-μισό. Όταν αυτό συντίθεται ως δεύτερο συνθετικό με άλλα αριθμητικά, παίρνει τη μορφή -ήμισι (μετά από σύμφωνο) ή -μισι (μετά από φωνήεν), π.χ. τρεισήμισι, πεντέμισι.
- Τα απόλυτα αριθμητικά από το διακόσια και πάνω κλίνονται όπως τα αντίστοιχα επίθετα, με τις ίδιες καταλήξεις στον πληθυντικό, π.χ. τίμιοι-τίμιες-τίμια → διακόσιοι-διακόσιες-διακόσια.
- Οι τύποι μία, μίαν και δύο χρησιμοποιούνται συνήθως για μεγαλύτερη έμφαση, ενώ οι τύποι μια, μιαν και δυο χρησιμοποιούνται σε πιο χαλαρή ομιλία, π.χ. Έχεις μόνο μία μητέρα, αλλά δεν έχεις μια μόνο θεία. Τα γράμματα φτάνουν δυο δυο.
- Οι αριθμοί επτά (εφτά), οκτώ (οχτώ) και οι λέξεις που παράγονται ή συντίθενται από αυτούς παρουσιάζουν δύο μορφές: μία με τα συμφωνικά συμπλέγματα πτ και κτ (επτά, οκτώ) και μία με τα φτ και χτ (εφτά, οχτώ). Οι πρώτες χρησιμοποιούνται σε τυπικό και ουδέτερο ύφος, ενώ οι δεύτερες σε οικείο, καθημερινό ύφος, π.χ. Οι σοφοί της αρχαιότητος ήταν επτά. Δος του οχτακόσια ευρώ. Την ίδια υφολογική διαφορά τη βρίσκουμε και ανάμεσα στο εννέα/εννιά, στο ένδεκα/έντεκα και στο δεκαέξι/δεκάξι.
- Τα απόλυτα αριθμητικά που δηλώνουν εκατοντάδες έχουν δύο τύπους σε όλες τις πτώσεις: έναν με ι πριν από την κατάληξη και έναν χωρίς ι, π.χ. διακόσιοι και διακόσοι. Ο δεύτερος τύπος προέρχεται από διαλεκτική επίδραση και χρησιμοποιείται σε καθημερινό λαϊκό λόγο, π.χ. Οι τριακόσιοι του Λεωνίδα, αλλά Κέρδισε τρακόσες χιλιάδες στο λαχείο.
Δεν πρόκειται για λάθος — και οι δύο μορφές είναι σωστές! Η επιλογή ανάμεσα σε επτά/εφτά, οκτώ/οχτώ, εννέα/εννιά κ.ά. έχει να κάνει με το πόσο επίσημο είναι το ύφος της ομιλίας μας: σε μια εξέταση ή σε μια επίσημη ανακοίνωση θα ακούσουμε πιο συχνά επτά, ενώ σε μια συζήτηση με φίλους εφτά.
Πίνακας απόλυτων και τακτικών αριθμητικών (αντιπροσωπευτικό απόσπασμα)
Ο παρακάτω πίνακας δείχνει το μοτίβο σχηματισμού των απόλυτων και τακτικών αριθμητικών, από το 1 ως το 1.000.000.000:
| Αριθμός | Απόλυτα αριθμητικά | Τακτικά αριθμητικά |
|---|---|---|
| 1 | ένας, μία/μια, ένα | πρώτος, -η, -ο |
| 2 | δύο/δυο | δεύτερος, -η, -ο |
| 3 | τρεις, τρία | τρίτος, -η, -ο |
| 4 | τέσσερις, τέσσερα | τέταρτος, -η, -ο |
| 5 | πέντε | πέμπτος, -η, -ο |
| 6 | έξι | έκτος, -η, -ο |
| 7 | επτά/εφτά | έβδομος, -η, -ο |
| 8 | οκτώ/οχτώ | όγδοος, -η, -ο |
| 9 | εννέα/εννιά | ένατος, -η, -ο |
| 10 | δέκα | δέκατος, -η, -ο |
| 11 | ένδεκα/έντεκα | ενδέκατος / εντέκατος, -η, -ο |
| 15 | δεκαπέντε | δέκατος πέμπτος |
| 19 | δεκαεννέα/δεκαεννιά | δέκατος ένατος |
| Δεκάδες | ||
| 20 | είκοσι | εικοστός, -ή, -ό |
| 21 | είκοσι ένας, μία, ένα | εικοστός πρώτος |
| 30 | τριάντα | τριακοστός |
| 40 | σαράντα | τεσσαρακοστός |
| 50 | πενήντα | πεντηκοστός |
| 60 | εξήντα | εξηκοστός |
| 70 | εβδομήντα | εβδομηκοστός |
| 80 | ογδόντα | ογδοηκοστός |
| 90 | ενενήντα | ενενηκοστός |
| Εκατοντάδες | ||
| 100 | εκατό | εκατοστός |
| 200 | διακόσιοι, -ες, -α | διακοσιοστός, -ή, -ό |
| 300 | τριακόσιοι, -ες, -α | τριακοσιοστός, -ή, -ό |
| 500 | πεντακόσιοι, -ες, -α | πεντακοσιοστός, -ή, -ό |
| 900 | εννιακόσιοι, -ες, -α | εννιακοσιοστός, -ή, -ό |
| Χιλιάδες και πάνω | ||
| 1.000 | χίλιοι, -ες, -α | χιλιοστός, -ή, -ό |
| 2.000 | δύο χιλιάδες | δισχιλιοστός, -ή, -ό |
| 10.000 | δέκα χιλιάδες | δεκακισχιλιοστός, -ή, -ό |
| 100.000 | εκατό χιλιάδες | εκατοντακισχιλιοστός, -ή, -ό |
| 1.000.000 | ένα εκατομμύριο | εκατομμυριοστός, -ή, -ό |
| 1.000.000.000 | ένα δισεκατομμύριο | δισεκατομμυριοστός, -ή, -ό |
Παρατήρησε πώς σχηματίζονται τα τακτικά αριθμητικά από το 13 και πάνω: είναι απλώς συνδυασμός των μικρότερων τακτικών, π.χ. δέκατος πέμπτος (15ος) = δέκατος + πέμπτος, εικοστός πρώτος (21ος) = εικοστός + πρώτος. Το ίδιο μοτίβο συνεχίζεται μέχρι πολύ μεγάλους αριθμούς.
Τακτικά αριθμητικά
Τα τακτικά αριθμητικά φανερώνουν τη θέση που παίρνει ένα πρόσωπο ή ένα πράγμα μέσα σε μια σειρά από όμοια πρόσωπα ή πράγματα, π.χ. Η Ελένη ήρθε πρώτη, ενώ ο Γιώργος τρίτος.
Οι καταλήξεις τους είναι -(τ)ος, -(τ)η, -(τ)ο και κλίνονται όπως τα αντίστοιχα επίθετα σε -ος, -η, -ο.
- Στα τακτικά αριθμητικά που αποτελούνται από δύο ή περισσότερες λέξεις, κλίνονται όλες οι λέξεις, π.χ. ο χιλιοστός εξηκοστός τρίτος, του χιλιοστού εξηκοστού τρίτου κτλ.
- Τα προπαροξύτονα τακτικά αριθμητικά παρουσιάζουν σε πολλές περιπτώσεις διπλό τονισμό, στην προπαραλήγουσα και στην παραλήγουσα, π.χ. έβδομης και εβδόμης. Οι τύποι με τόνο στην παραλήγουσα συνηθίζονται σε τυπικό και επίσημο ύφος, ενώ οι τύποι με τόνο στην προπαραλήγουσα σε οικείο και ουδέτερο ύφος, π.χ. Είναι απόφοιτος του Δευτέρου Εκκλησιαστικού Λυκείου Αθηνών, ενώ Είναι ο νικητής του έβδομου πανελλήνιου αυτοκινητιστικού αγώνα.
Πολλαπλασιαστικά αριθμητικά
Τα πολλαπλασιαστικά αριθμητικά δηλώνουν την ποσότητα των μερών από τα οποία αποτελείται κάτι, π.χ. διπλός (δηλαδή αποτελείται από δύο μέρη).
Χωρίζονται σε:
- απλά: απλός, διπλός, τριπλός, τετραπλός, πενταπλός, εξαπλός, δεκαπλός, εικοσαπλός, εκατονταπλός κτλ.
- σύνθετα με το διπλός: τρίδιπλος, τετράδιπλος κτλ.
Οι καταλήξεις τους είναι -πλό(ο)ς, -πλή(η), -πλό(ο) και κλίνονται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο.
Αναλογικά αριθμητικά
Τα αναλογικά αριθμητικά δηλώνουν πόσες φορές ένα ποσό είναι μεγαλύτερο από ένα άλλο, π.χ. Ο μισθός του Γιώργου είναι διπλάσιος από τον μισθό του Κώστα (δηλαδή δύο φορές μεγαλύτερος).
Τέτοια είναι τα: διπλάσιος, τριπλάσιος, τετραπλάσιος, πενταπλάσιος, εξαπλάσιος, εφταπλάσιος, εικοσαπλάσιος κτλ.
Οι καταλήξεις τους είναι -πλάσιος, -πλάσια, -πλάσιο και κλίνονται όπως τα επίθετα σε -ιος, -ια, -ιο.
Τα πολλαπλασιαστικά (διπλός) και τα αναλογικά (διπλάσιος) μοιάζουν πολύ, αλλά δεν είναι το ίδιο πράγμα. Το διπλός περιγράφει κάτι που αποτελείται από δύο ίδια μέρη (π.χ. διπλό παράθυρο), ενώ το διπλάσιος συγκρίνει δύο ποσά και δείχνει πόσο μεγαλύτερο είναι το ένα από το άλλο (π.χ. διπλάσιο ποσό χρημάτων από κάποιο άλλο).
Αριθμητικά ουσιαστικά
Τα αριθμητικά ουσιαστικά είναι αφηρημένα περιληπτικά ουσιαστικά και φανερώνουν:
- ένα σύνολο από μονάδες (περιληπτικά), π.χ. Αγόρασα μια δωδεκάδα πιάτα.
- ένα πλήθος κατά προσέγγιση (προσεγγιστικά), π.χ. Ήταν καμιά δεκαριά παιδιά.
Σχηματίζονται από τα απόλυτα αριθμητικά με τις καταλήξεις -άδα ή -(α)ριά, π.χ. δεκάδα, δεκαριά (από το δέκα).
Στην έκφραση Ήταν καμιά δεκαριά παιδιά δεν εννοούμε σίγουρα δέκα παιδιά — μπορεί να ήταν οκτώ, μπορεί να ήταν δώδεκα. Το προσεγγιστικό αριθμητικό ουσιαστικό (σε -αριά) δίνει μια χαλαρή εκτίμηση, ενώ το περιληπτικό (σε -άδα), όπως στη δωδεκάδα αυγών, δηλώνει ακριβή ποσότητα.
Ορθογραφία
- Τα απόλυτα αριθμητικά από το ένα ως το είκοσι γράφονται με μία λέξη, ενώ από το είκοσι ένα και πάνω γράφονται με ξεχωριστές λέξεις οι μονάδες, οι δεκάδες, οι εκατοντάδες κτλ., π.χ. δεκατρία, αλλά χίλια τριακόσια τριάντα οκτώ.
- Τα τακτικά αριθμητικά από το δέκατος τρίτος και μετά γράφονται με ξεχωριστές λέξεις, π.χ. εκατοστός εξηκοστός τέταρτος κτλ.
- Τα σύνθετα με δεύτερο συνθετικό το μισός γράφονται στη λήγουσα με -η, αν το πρώτο συνθετικό είναι το ένας ή μία, π.χ. μιάμιση μέρα, ενάμισης χρόνος. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις γράφονται με -ι, π.χ. ενάμισι ψωμί, επτάμισι λίτρα.
Πρόσεξε τη διαφορά: όταν το ενάμισης/μιάμιση λειτουργεί σαν επίθετο πριν από αρσενικό ή θηλυκό ουσιαστικό (ενάμισης χρόνος, μιάμιση μέρα), γράφεται με -η στο τέλος. Σε κάθε άλλη σύνθεση, γράφεται με -ι (ενάμισι ψωμί, επτάμισι λίτρα). Είναι μια από τις πιο συχνές παγίδες στην ορθογραφία των αριθμητικών.
Παρατηρώ και... καταλαβαίνω...
1. Το ίδιο θέμα, διαφορετική κατάληξη ανά κατηγορία
Οι διάφορες κατηγορίες αριθμητικών (απόλυτα, τακτικά κτλ.) αλλάζουν μορφή ανάλογα με την κατάληξη που παίρνει η κάθε κατηγορία, αλλά κάποιες φορές αλλάζει και η μορφή του θέματος:
| Απόλυτα | Τακτικά | Πολλαπλασιαστικά | Αναλογικά | Ουσιαστικά |
|---|---|---|---|---|
| δύο | δεύτερος | διπλός | διπλάσιος | δυάδα |
| πέντε | πέμπτος | πενταπλός | πενταπλάσιος | πεντάδα |
| έξι | έκτος | εξαπλός | εξαπλάσιος | εξάδα |
Παρατήρησε ότι το δύο γίνεται δευ-/δι- στις άλλες κατηγορίες, ενώ το πέντε και το έξι κρατούν σχεδόν αναλλοίωτο το θέμα τους (πεντα-, εξα-) — δεν ακολουθούν όλα τα αριθμητικά τον ίδιο ακριβώς τρόπο σχηματισμού.
2. Δύο μορφές στον προφορικό λόγο
Οι αριθμοί 2, 7, 8, 9, 11, 17, 18, 19, 27, 28, 29 κτλ. παρουσιάζουν δύο μορφές στον προφορικό λόγο:
| Α΄ μορφή (τυπικό ύφος) | Β΄ μορφή (ουδέτερο/οικείο ύφος) |
|---|---|
| δύο | δυο |
| επτά | εφτά |
| οκτώ | οχτώ |
| εννέα | εννιά |
| ένδεκα | έντεκα |
| δεκαεπτά | δεκαεφτά |
| δεκαοκτώ | δεκαοχτώ |
Παραδείγματα χρήσης:
- Το λαχείο έληξε στο εφτά.
- Ήρθαν επειγόντως εννέα πυροσβεστικά οχήματα.
- Ο Αθανάσιος εορτάζει στις δεκαοκτώ Ιανουαρίου.
- Τα κύματα έρχονται δυο δυο.
Όπως φαίνεται, σε τυπικό ύφος προτιμώνται συνήθως οι μορφολογικοί τύποι της Α΄ στήλης, ενώ σε ουδέτερο και οικείο ύφος προτιμώνται οι τύποι της Β΄ στήλης.
Συνοπτικός πίνακας
| Κατηγορία | Κατάληξη | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Απόλυτα (αριθμητικά επίθετα) | — (τα περισσότερα άκλιτα) | ένας, δύο, τρία, τέσσερα, δώδεκα κτλ. |
| Τακτικά (αριθμητικά επίθετα) | -(τ)ος, -(τ)η, -(τ)ο | πρώτος, δεύτερος, τρίτος, τέταρτος, δωδέκατος κτλ. |
| Πολλαπλασιαστικά (αριθμητικά επίθετα) | -πλός, -πλή, -πλό | απλός, διπλός, τριπλός, τετραπλός, δωδεκαπλός κτλ. |
| Αναλογικά (αριθμητικά επίθετα) | -πλάσιος, -πλάσια, -πλάσιο | διπλάσιος, τριπλάσιος, τετραπλάσιος, δωδεκαπλάσιος κτλ. |
| Προσεγγιστικά (αριθμητικά ουσιαστικά) | -αριά | δεκαριά, δωδεκαριά κτλ. |
| Περιληπτικά (αριθμητικά ουσιαστικά) | -άδα | δυάδα, τριάδα, τετράδα, δωδεκάδα κτλ. |