Τα παραθετικά των επιθέτων 📊

Τα επιθέτα δεν χρησιμεύουν μόνο για να δώσουν ένα χαρακτηριστικό σε ένα ουσιαστικό (π.χ. ένα όμορφο τοπίο). Έχουν και μια δεύτερη, πολύ χρήσιμη δουλειά: μπορούν να συγκρίνουν δύο ή περισσότερα ουσιαστικά μεταξύ τους και να δείχνουν σε ποιον βαθμό το καθένα έχει ένα χαρακτηριστικό. Όταν λέμε «το κινητό μου είναι πιο γρήγορο από το δικό σου» ή «αυτός είναι ο καλύτερος μαθητής της τάξης», χρησιμοποιούμε ακριβώς αυτή τη δυνατότητα του επιθέτου.

Οι ειδικοί τύποι που σχηματίζει το επίθετο για να δηλώσει τη σύγκριση λέγονται παραθετικά, και αυτό είναι το θέμα αυτής της ενότητας.

Οι τρεις βαθμοί του επιθέτου 🔢

Κάθε επίθετο μπορεί να εμφανιστεί σε τρεις βαθμούς, δηλαδή τρία επίπεδα σύγκρισης:

• Θετικός βαθμός: δηλώνει απλώς το χαρακτηριστικό, την ποιότητα ή την ιδιότητα ενός ουσιαστικού, χωρίς καμία σύγκριση.
  Τα μαθήματα της πρώτης τάξης είναι εύκολα.

• Συγκριτικός βαθμός: δηλώνει ότι ένα ουσιαστικό έχει το χαρακτηριστικό σε μεγαλύτερο βαθμό από ένα άλλο ουσιαστικό.
  Τα μαθήματα της πρώτης τάξης είναι ευκολότερα (ή πιο εύκολα) από τα μαθήματα της δευτέρας τάξης.

• Υπερθετικός βαθμός: δηλώνει ότι ένα ουσιαστικό έχει το χαρακτηριστικό στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό.
  Τα μαθήματα της πρώτης τάξης είναι τα ευκολότερα (ή τα πιο εύκολα) από τα μαθήματα των άλλων τάξεων του Γυμνασίου.

Ο υπερθετικός βαθμός: σχετικός και απόλυτος 🏆

Ο υπερθετικός βαθμός δεν είναι ένας μόνο· χωρίζεται σε δύο είδη, ανάλογα με το αν γίνεται πραγματική σύγκριση ή όχι.

Σχετικός υπερθετικός

Δηλώνει ότι ένα ουσιαστικό, όταν συγκρίνεται με όλα τα άλλα ουσιαστικά του ίδιου είδους, έχει το χαρακτηριστικό στον μεγαλύτερο βαθμό απ' όλα.

Τα μαθήματα της πρώτης τάξης είναι τα ευκολότερα (ή τα πιο εύκολα) από τα μαθήματα των άλλων τάξεων του Γυμνασίου.

Εδώ γίνεται σύγκριση: τα μαθήματα της Α΄ τάξης συγκρίνονται με τα μαθήματα όλων των άλλων τάξεων, και «κερδίζουν» σε ευκολία.

Απόλυτος υπερθετικός

Δηλώνει ότι ένα ουσιαστικό έχει το χαρακτηριστικό σε μέγιστο βαθμό, χωρίς καμία σύγκριση με κάτι άλλο.

Τα μαθήματα της πρώτης τάξης είναι ευκολότατα (ή πολύ εύκολα).

Εδώ δεν συγκρίνουμε τα μαθήματα της Α΄ τάξης με τίποτα άλλο· απλώς λέμε ότι είναι εξαιρετικά εύκολα, στο ανώτατο σημείο.

Παρατηρώ και... καταλαβαίνω... 🔍

Δύο διαφημιστικά κείμενα λένε τα εξής:

Η πιο σύγχρονη τεχνολογία στις καλύτερες τιμές, για να έχετε πάντα την… τελευταία λέξη. Μόνο στον Κρυπτόλο. Βρήκατε φθηνότερες συσκευές; Επιστρέφουμε τη διαφορά.

Η επιτυχία συνδυάζεται με την πιο επιτυχημένη επιλογή. Γι' αυτό διαλέξτε τους πιο ειδικούς στον τομέα τους. Διαλέξτε τους Διαφημιστές ΕΠΕ.

Και στα δύο κείμενα, ο πωλητής προσπαθεί να πείσει τον καταναλωτή ότι προσφέρει την καλύτερη και φθηνότερη ποιότητα προϊόντων και υπηρεσιών. Γι' αυτό χρησιμοποιούνται επίθετα σε συγκριτικό βαθμό (φθηνότερες) και σε υπερθετικό βαθμό (τις καλύτερες, η πιο σύγχρονη, την πιο επιτυχημένη, τους πιο ειδικούς).

Ένα δημοσιογραφικό κείμενο, βασισμένο σε έρευνα του «Ευρωβαρόμετρου» για το κάπνισμα στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, γράφει:

Η Δανία κατέχει το υψηλότερο επίπεδο στο κάπνισμα πούρων, ενώ η Ελλάδα είναι η χώρα με τους πιο μανιώδεις καπνιστές τσιγάρων.

Σκοπός της έρευνας ήταν να δείξει τι συμβαίνει στην Ευρωπαϊκή Ένωση σχετικά με το κάπνισμα και να συγκρίνει τη συμπεριφορά των καπνιστών στις διάφορες χώρες. Επειδή εδώ γίνεται σύγκριση μιας χώρας με όλες τις άλλες, χρησιμοποιείται υπερθετικός βαθμός (το υψηλότερο, τους πιο μανιώδεις).

Πώς σχηματίζεται ο συγκριτικός βαθμός 🛠️

Ο συγκριτικός βαθμός σχηματίζεται με δύο τρόπους, οι οποίοι όμως δεν μπορούν να εφαρμοστούν σε όλα τα επίθετα:

α) Περιφραστικός τύπος (πιο + θετικός βαθμός)

Βάζουμε το επίρρημα πιο μπροστά από το επίθετο σε θετικό βαθμό. Είναι ο τρόπος που χρησιμοποιείται περισσότερο, τόσο στον προφορικό όσο και στον γραπτό λόγο.

Το αεροπλάνο είναι πιο γρήγορο μέσο συγκοινωνίας από το τρένο.

Σε πιο επίσημο ύφος, αντί για το πιο χρησιμοποιείται μερικές φορές το πλέον:

Ο υπουργός αποδείχτηκε πλέον ενημερωμένος όλων των παρισταμένων.

β) Μονολεκτικός τύπος (κατάληξη -ό(ύ)τερος)

Προσθέτουμε στο θέμα της λέξης την κατάληξη -ό(ύ)τερος, -η, -ο, και σπανιότερα την κατάληξη -έστερος, -η, -ο.

Η άνοιξη είναι ομορφότερη εποχή από το φθινόπωρο.
Το Ιόνιο πέλαγος είναι βαθύτερο από το Αιγαίο.
Οι οδηγίες της Αλίκης ήταν σαφέστερες από τις οδηγίες του Γιάννη.

Όλοι οι μονολεκτικοί τύποι του συγκριτικού βαθμού κλίνονται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο.

Πώς σχηματίζεται ο σχετικός υπερθετικός 🥇

Ο σχετικός υπερθετικός σχηματίζεται όπως ακριβώς και ο συγκριτικός βαθμός, με την προσθήκη όμως και του άρθρου μπροστά:

Σήμερα θα παρουσιαστούν τα πιο σημαντικά γεγονότα της χρονιάς που πέρασε.
Έζησε την ωραιότερη ημέρα της ζωής του.

Τα επίθετα που έχουν δύο τύπους στον συγκριτικό βαθμό (μονολεκτικό και περιφραστικό) διαθέτουν δύο τύπους και στον σχετικό υπερθετικό — για παράδειγμα ο πλουσιότερος και ο πιο πλούσιος.

Πώς σχηματίζεται ο απόλυτος υπερθετικός 💯

Ο απόλυτος υπερθετικός σχηματίζεται με δύο τρόπους:

α) Μονολεκτικά (κατάληξη -ό(ύ)τατος)

Προσθέτουμε στο θέμα της λέξης την κατάληξη -ό(ύ)τατος, -η, -ο.

Τα γραπτά των μαθητών της Α΄ τάξης ήταν μετριότατα.

Στα δικατάληκτα επίθετα σε -ής, -ής, -ές και σε -ων, -ων, -ον, ο σχηματισμός γίνεται με την κατάληξη -έστατος, -η, -ο:

Τα επιχειρήματά του για την υποστήριξη της θέσης του ήταν σαφέστατα.

Ο μονολεκτικός σχηματισμός του απόλυτου υπερθετικού δεν είναι πολύ συχνός και δεν τον σχηματίζουν όλα τα επίθετα. Χρησιμοποιείται συνήθως σε πιο τυπικό ύφος (π.χ. σε επίσημα κείμενα ή ομιλίες).

β) Περιφραστικά (πολύ + θετικός βαθμός)

Προσθέτουμε το επίρρημα πολύ μπροστά από το επίθετο σε θετικό βαθμό.

Τα επιχειρήματά του για την υποστήριξη της θέσης του ήταν πολύ σαφή.

Τα ανώμαλα παραθετικά 🎲

Πολλά συχνόχρηστα επίθετα δεν σχηματίζουν τον συγκριτικό και τον υπερθετικό βαθμό με τους κανονικούς τρόπους που είδαμε παραπάνω. Αυτά τα επίθετα έχουν ανώμαλα παραθετικά, δηλαδή τύπους που πρέπει απλώς να τους θυμόμαστε, γιατί δεν προκύπτουν από κάποιον κανόνα.

Παραθετικά που προέρχονται από άλλα μέρη του λόγου 🔗

Υπάρχει στη νέα ελληνική και μια ομάδα παραθετικών επιθέτων που δεν προέρχονται από επίθετα σε θετικό βαθμό, αλλά από επιρρήματα ή ρήματα — δηλαδή από άλλα μέρη του λόγου. Πολλά από τα επιρρήματα αυτά προέρχονται από την αρχαία ελληνική και σήμερα δεν χρησιμοποιούνται πια μόνα τους, παρά μόνο μέσα στους παραθετικούς τύπους.

Σημείωση: Τα άπω, ένδον και έσω είναι επιρρήματα της αρχαίας ελληνικής που χρησιμοποιούνται πολύ σπάνια στη νέα ελληνική.