Κλίση αρσενικών ουσιαστικών 🧔

Κάθε αρσενικό ουσιαστικό αλλάζει κατάληξη ανάλογα με την πτώση στην οποία βρίσκεται και ανάλογα με το αν είναι στον ενικό ή στον πληθυντικό αριθμό. Αυτή η αλλαγή λέγεται κλίση. Τα αρσενικά ουσιαστικά της νέας ελληνικής δεν κλίνονται όλα με τον ίδιο τρόπο· ανάλογα με την κατάληξή τους στην ονομαστική ενικού, χωρίζονται σε κατηγορίες κλίσης, η καθεμιά με το δικό της «πρότυπο».

Πριν μπούμε στους πίνακες, χρειάζονται δύο βασικοί όροι:

Ισοσύλλαβα ονομάζονται τα ουσιαστικά που έχουν τον ίδιο αριθμό συλλαβών σε όλες τις πτώσεις του ενικού και όλες τις πτώσεις του πληθυντικού (π.χ. ο μα-θη-τής → του μα-θη-τή, πάντα τρεις συλλαβές).
Ανισοσύλλαβα ονομάζονται όσα δεν έχουν τον ίδιο αριθμό συλλαβών σε όλες τις πτώσεις — συνήθως ο πληθυντικός τους αποκτά μία συλλαβή παραπάνω (π.χ. ο ψα-ράς έχει δύο συλλαβές, αλλά οι ψα-ρά-δες έχει τρεις).

Το πρώτο πράγμα που πρέπει να ελέγχεις

Πριν κλίνεις ένα αρσενικό ουσιαστικό, ρώτησε τον εαυτό σου: «Ποια είναι η κατάληξή του στην ονομαστική ενικού (-ας, -ης, -ος, -ές, -ούς, -έας) και είναι ισοσύλλαβο ή ανισοσύλλαβο;». Από την απάντηση θα ξέρεις αμέσως ποιο πρότυπο πίνακα πρέπει να ακολουθήσεις.

Επίσης, τα ουσιαστικά διακρίνονται ανάλογα με το πού πέφτει ο τόνος τους: οξύτονα (τονίζονται στη λήγουσα, δηλαδή στην τελευταία συλλαβή, π.χ. καφές), παροξύτονα (τονίζονται στην παραλήγουσα, δηλαδή στην προτελευταία, π.χ. δρόμος) και προπαροξύτονα (τονίζονται στην προπαραλήγουσα, δηλαδή στην τρίτη από το τέλος, π.χ. άνθρωπος). Ο τονισμός παίζει ρόλο στο πού θα «κατέβει» ο τόνος στη γενική πληθυντικού, όπως θα δούμε παρακάτω.

Ισοσύλλαβα αρσενικά ουσιαστικά

Ουσιαστικά σε -ας 👨

	Ενικός αριθμός				Πληθυντικός αριθμός
Ονομ.	ο	πατέρας	μήνας	κήρυκας	οι	πατέρες	μήνες
Γεν.	του	πατέρα	μήνα	κήρυκα	των	πατέρων	μηνών
Αιτ.	τον	πατέρα	μήνα	κήρυκα	τους	πατέρες	μήνες
Κλητ.	—	πατέρα	μήνα	κήρυκα	—	πατέρες	μήνες

(συνέχεια πληθυντικού: κήρυκες / κηρύκων / κήρυκες / κήρυκες)

Τα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας είναι παροξύτονα ή προπαροξύτονα. Χωρίζονται σε δύο υποομάδες ανάλογα με το πού τονίζονται στη γενική πληθυντικού:

Όλα τα ουσιαστικά σε -ας εκτός από τα δισύλλαβα τονίζονται στην παραλήγουσα στη γενική πληθυντικού — όπως το πατέρας (πατέρων) και το κήρυκας (κηρύκων, όπου ο τόνος «κατεβαίνει» μία συλλαβή).
Τα δισύλλαβα σε -ας, καθώς και όσα λήγουν σε -ίας και -ίστας, τονίζονται στη λήγουσα στη γενική πληθυντικού — όπως το μήνας (μηνών).

Έτσι κλίνονται: όπως το πατέρας → αγώνας, αιώνας, κανόνας, χαρακτήρας, χειμώνας κ.ά. Όπως το μήνας → λοχίας, επαγγελματίας κ.ά. Όπως το κήρυκας → άξονας, γείτονας, ελέφαντας, λέκτορας, πρόσφυγας, ρήτορας, φύλακας κ.ά.

Ο τύπος «γειτόνοι» δεν είναι λάθος — είναι άλλο ύφος

Λίγα προπαροξύτονα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας εμφανίζουν σε πολύ οικείο, προφορικό ύφος πληθυντικό σε -οι/-ους αντί για -ες/-ες, με μετακίνηση του τόνου: οι γειτόνοι, τους γειτόνους (αντί οι γείτονες, τους γείτονες), οι μαστόροι, τους μαστόρους. Δεν πρόκειται για τον κανονικό τύπο, αλλά για μια παραλλαγή που ακούγεται στην καθημερινή ομιλία.

Ουσιαστικά σε -ης 🎒

	Ενικός αριθμός		Πληθυντικός αριθμός
Ονομ.	ο	μαθητής, επιβάτης	οι	μαθητές, επιβάτες
Γεν.	του	μαθητή, επιβάτη	των	μαθητών, επιβατών
Αιτ.	τον	μαθητή, επιβάτη	τους	μαθητές, επιβάτες
Κλητ.	—	μαθητή, επιβάτη	—	μαθητές, επιβάτες

Τα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας είναι οξύτονα ή παροξύτονα και τονίζονται όλα στη λήγουσα στη γενική πληθυντικού (μαθητών, επιβατών).

Έτσι κλίνονται: όπως το μαθητής → βουλευτής, σπουδαστής κ.ά. Όπως το επιβάτης → βιβλιοπώλης, στρατιώτης κ.ά.

Ορισμένα ουσιαστικά σε -ης που δηλώνουν επάγγελμα σχηματίζουν, σε οικείο ύφος, θηλυκό σε -ισσα ή -ίνα: η γυμνασιάρχης → η γυμνασιάρχισσα, η βουλευτής → η βουλευτίνα.

«Κύριε δικαστά» — προσοχή στην κλητική

Μερικά οξύτονα ουσιαστικά σε -ης που δηλώνουν επάγγελμα ή αξίωμα σχηματίζουν στην κλητική ενικού, συνήθως μετά τη λέξη κύριε, κατάληξη σε -ά αντί για -ή: κύριε δικαστά, κύριε διευθυντά (αντί κύριε δικαστή, κύριε διευθυντή, που χρησιμοποιούνται συχνά σε πιο οικείο ή και ειρωνικό ύφος). Στον καθημερινό, χιουμοριστικό λόγο ο τύπος αυτός επεκτείνεται και σε λέξεις όπως κύριε σπουδαστά, κύριε στρατιώτα. Επίσης, ορισμένα παροξύτονα ουσιαστικά (σε πιο λαϊκό ύφος) σχηματίζουν πληθυντικό μία συλλαβή μεγαλύτερο, με κατάληξη -άδες ή -ηδες: δεσπότες → δεσποτάδες/δεσπότηδες, ράφτες → ραφτάδες/ράφτηδες.

Ουσιαστικά σε -ος 🛣️

	Ενικός αριθμός				Πληθυντικός αριθμός
Ονομ.	ο	βαθμός	δρόμος	ανήφορος	οι	βαθμοί	δρόμοι
Γεν.	του	βαθμού	δρόμου	ανήφορου	των	βαθμών	δρόμων
Αιτ.	τον	βαθμό	δρόμο	ανήφορο	τους	βαθμούς	δρόμους
Κλητ.	—	βαθμέ	δρόμε	ανήφορε	—	βαθμοί	δρόμοι

(συνέχεια πληθυντικού: ανήφοροι / ανήφορων / ανήφορους / ανήφοροι)

Είναι η πιο μεγάλη κατηγορία αρσενικών ουσιαστικών και περιλαμβάνει οξύτονα, παροξύτονα και προπαροξύτονα. Τα οξύτονα και τα παροξύτονα τονίζονται στην ίδια συλλαβή σε όλες τις πτώσεις. Στα προπαροξύτονα, όμως, άλλοτε ο τόνος μένει σταθερός (ο ανήφορος → του ανήφορου) κι άλλοτε «κατεβαίνει» στην παραλήγουσα (ο άνεμος → του ανέμου).

Έτσι κλίνονται: όπως το βαθμός → γιατρός, θεός, λαός, σεισμός κ.ά. Όπως το δρόμος → γάμος, ήλιος, νόμος, τόπος, χώρος κ.ά. Όπως το ανήφορος → άνεμος, δήμαρχος, αντίλαλος, κατήφορος, χωματόδρομος κ.ά.

Ο πιο συνηθισμένος τύπος λάθους σε αυτή την κατηγορία

Πρόσεξε τη γενική ενικού των προπαροξύτονων: μερικές φορές διατηρεί τον τόνο στην προπαραλήγουσα (του Χρυσόστομου, του Παπαδόπουλου — σε οικείο, καθημερινό ύφος) και άλλες φορές τον μετακινεί στην παραλήγουσα (του Θεοδώρου, του Παπαδοπούλου — σε πιο τυπικό ύφος). Και οι δύο τύποι είναι σωστοί· διαλέγουμε ανάλογα με το ύφος που θέλουμε να δώσουμε στον λόγο μας.

Γιώργο, όχι Γιώργε

Δεν σχηματίζουν όλα τα ουσιαστικά σε -ος την κλητική τους σε -ε. Ορισμένα βαφτιστικά ονόματα, επώνυμα και κοινά ουσιαστικά σχηματίζουν κλητική σε -ο: Γιώργο, Πέτρο, Μάρκο, Χρίστο, καθώς και υποκοριστικά σε -άκος (φιλαράκο) και μερικά χαϊδευτικά (Μανολιό, Δημητρό). Γι' αυτό ακούμε «Γιώργο, έλα εδώ!» και όχι «Γιώργε, έλα εδώ!».

Ανισοσύλλαβα αρσενικά ουσιαστικά

Στα ανισοσύλλαβα ο πληθυντικός αποκτά μία συλλαβή παραπάνω από τον ενικό — συνήθως με κατάληξη -δες. Αυτό είναι το πιο αναγνωρίσιμο χαρακτηριστικό τους.

Ουσιαστικά σε -ας (ανισοσύλλαβα) 🎣

	Ενικός αριθμός				Πληθυντικός αριθμός
Ονομ.	ο	ψαράς	ρήγας	τσέλιγκας	οι	ψαράδες	ρηγάδες
Γεν.	του	ψαρά	ρήγα	τσέλιγκα	των	ψαράδων	ρηγάδων
Αιτ.	τον	ψαρά	ρήγα	τσέλιγκα	τους	ψαράδες	ρηγάδες
Κλητ.	—	ψαρά	ρήγα	τσέλιγκα	—	ψαράδες	ρηγάδες

(συνέχεια πληθυντικού: τσελιγκάδες / τσελιγκάδων / τσελιγκάδες / τσελιγκάδες)

Παρατήρησε: ο ενικός (ψαρά-ς) έχει δύο συλλαβές, ο πληθυντικός (ψαρά-δες) τρεις — εξ ου και το «ανισοσύλλαβο». Τα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας είναι οξύτονα, παροξύτονα ή προπαροξύτονα και σε όλες τις πτώσεις του πληθυντικού τονίζονται στην παραλήγουσα.

Έτσι κλίνονται: όπως το ψαράς → αμαξάς, βοριάς, καστανάς, Πειραιάς κ.ά. Όπως το ρήγας → κάλφας, μπάρμπας κ.ά. Όπως το τσέλιγκας → μέρμηγκας, γυμνοσάλιαγκας κ.ά.

Ο αέρας κάνει... αέρηδες

Το ουσιαστικό αέρας, καθώς και τα παροξύτονα ουσιαστικά σε -άκιας (τυχεράκιας, κορτάκιας, τσαντάκιας), δεν παίρνουν την κατάληξη -άδες όπως τα υπόλοιπα της κατηγορίας τους, αλλά -ηδες: αέρηδες, τυχεράκηδες.

Ουσιαστικά σε -ης (ανισοσύλλαβα) 🧑‍🍳

	Ενικός αριθμός				Πληθυντικός αριθμός
Ονομ.	ο	καφετζής	βαρκάρης	φούρναρης	οι	καφετζήδες	βαρκάρηδες
Γεν.	του	καφετζή	βαρκάρη	φούρναρη	των	καφετζήδων	βαρκάρηδων
Αιτ.	τον	καφετζή	βαρκάρη	φούρναρη	τους	καφετζήδες	βαρκάρηδες
Κλητ.	—	καφετζή	βαρκάρη	φούρναρη	—	καφετζήδες	βαρκάρηδες

(συνέχεια πληθυντικού: φουρνάρηδες / φουρνάρηδων / φουρνάρηδες / φουρνάρηδες)

Είναι οξύτονα, παροξύτονα ή προπαροξύτονα. Τα παροξύτονα και τα προπαροξύτονα τονίζονται στην προπαραλήγουσα σε όλες τις πτώσεις του πληθυντικού (βαρκάρηδων), ενώ τα οξύτονα στη λήγουσα (καφετζήδων).

Έτσι κλίνονται: όπως το καφετζής → βιολιτζής, γεμιτζής, μπετατζής, παλιατζής, ταξιτζής, χατζής κ.ά. Όπως το βαρκάρης → μανάβης, ναζιάρης, νοικοκύρης, ταβερνιάρης, φακίρης κ.ά. Όπως το φούρναρης → κοτζάμπασης.

Νοικοκύρηδες ή νοικοκυραίοι;

Μερικά ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας έχουν, εκτός από τον κανονικό πληθυντικό, κι έναν πιο λαϊκό τύπο σε -αίοι, -αίων, -αίους, -αίοι: νοικοκύρης → νοικοκυραίοι, Αρμένης → Αρμεναίοι. Οι τύποι αυτοί συναντώνται συχνά και στη λογοτεχνία.

Ουσιαστικά σε -ης με διπλό πληθυντικό 👑

	Ενικός αριθμός		Πληθυντικός αριθμός
Ονομ.	ο	αφέντης	οι	αφέντες / αφεντάδες
Γεν.	του	αφέντη	των	αφεντάδων
Αιτ.	τον	αφέντη	τους	αφέντες / αφεντάδες
Κλητ.	—	αφέντη	—	αφέντες / αφεντάδες

Αυτή είναι μια μικρή αλλά χρήσιμη κατηγορία: ο ενικός είναι ίδιος με τα κοινά ισοσύλλαβα σε -ης, αλλά ο πληθυντικός εμφανίζεται με δύο εναλλακτικούς τύπους — έναν ισοσύλλαβο (αφέντες) κι έναν ανισοσύλλαβο (αφεντάδες). Στη γενική πληθυντικού χρησιμοποιείται μόνο ο ανισοσύλλαβος τύπος (αφεντάδων), αφού ο τύπος σε -ων δεν είναι εύχρηστος για αρκετά ουσιαστικά της κατηγορίας.

Έτσι κλίνονται: όπως το αφέντης → δουλευτής, τραγουδιστής κ.ά.

Πότε διαλέγουμε ποιον τύπο

Ο πληθυντικός σε -άδες (αφεντάδες) χρησιμοποιείται σε πιο οικείο και λαϊκό ύφος, ενώ ο πληθυντικός σε -ες (αφέντες) είναι πιο ουδέτερος. Δεν είναι λάθος κανένας από τους δύο — απλώς ταιριάζουν σε διαφορετικές περιστάσεις ομιλίας.

Ουσιαστικά σε -ές και -ούς 🥐

	Ενικός αριθμός		Πληθυντικός αριθμός
Ονομ.	ο	καφές, παππούς	οι	καφέδες, παππούδες
Γεν.	του	καφέ, παππού	των	καφέδων, παππούδων
Αιτ.	τον	καφέ, παππού	τους	καφέδες, παππούδες
Κλητ.	—	καφέ, παππού	—	καφέδες, παππούδες

Όλα τα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας είναι οξύτονα. Ο ενικός τους έχει μία μόνο κατάληξη σε ονομαστική/γενική/αιτιατική/κλητική (καφέ), ενώ ο πληθυντικός σχηματίζεται πάντα με προσθήκη -δ- (καφέ-δες).

Έτσι κλίνονται: όπως το καφές → καναπές, πουρές, λεκές, πανσές κ.ά. Όπως το παππούς → Ιησούς, νους, ρους (τα δύο τελευταία χρησιμοποιούνται μόνο στον ενικό αριθμό).

Ουσιαστικά σε -έας 💇

	Ενικός αριθμός		Πληθυντικός αριθμός
Ονομ.	ο	κουρέας	οι	κουρείς
Γεν.	του	κουρέα	των	κουρέων
Αιτ.	τον	κουρέα	τους	κουρείς
Κλητ.	—	κουρέα	—	κουρείς

Όλα τα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας είναι παροξύτονα. Ξεχωρίζουν επειδή ο πληθυντικός τους σχηματίζεται όχι με -δες, αλλά με την κατάληξη -είς στην ονομαστική/αιτιατική/κλητική.

Έτσι κλίνονται: αμφορέας, βαφέας, διανομέας, τομέας κ.ά.

Μην μπερδεύεις τον κουρέα με τα ανισοσύλλαβα σε -δες

Η κατηγορία σε -έας είναι η μόνη ανάμεσα στα ανισοσύλλαβα αρσενικά που δεν σχηματίζει πληθυντικό σε -δες. Πολλοί μαθητές, βλέποντας ότι είναι ανισοσύλλαβο (κου-ρέ-ας → κου-ρείς, δύο συλλαβές και στα δύο — άρα εδώ αλλάζει μόνο ο τόνος, όχι ο αριθμός συλλαβών σε όλες τις πτώσεις), γράφουν λανθασμένα «κουρέδες». Ο σωστός τύπος είναι πάντα κουρείς.

Ανώμαλα αρσενικά ουσιαστικά ⚠️

Τα ουσιαστικά μυς, πρέσβης και πρύτανης δεν ακολουθούν κανένα από τα παραπάνω πρότυπα και κλίνονται με τον δικό τους, ξεχωριστό τρόπο.

	Ενικός αριθμός			Πληθυντικός αριθμός
Ονομ.	ο μυς	ο πρέσβης	ο πρύτανης	οι μυς / μύες	οι πρέσβεις	οι πρυτάνεις
Γεν.	του μυός	του πρέσβη	του πρύτανη	των μυών	των πρέσβεων	των πρυτάνεων
Αιτ.	τον μυ	τον πρέσβη	τον πρύτανη	τους μυς / μύες	τους πρέσβεις	τους πρυτάνεις
Κλητ.	— μυ	— πρέσβη	— πρύτανη	— μυς / μύες	— πρέσβεις	— πρυτάνεις

Το «μυς» έχει δύο πληθυντικούς

Το ουσιαστικό μυς (η μυϊκή ίνα, π.χ. «πόνεσαν οι μύες μου») είναι το πιο ασυνήθιστο: στην ονομαστική και στην αιτιατική πληθυντικού δέχεται δύο ίσοδύναμους τύπους — μυς και μύες. Και οι δύο είναι σωστοί, αλλά ο τύπος μύες είναι σήμερα ο πιο συνηθισμένος στην καθημερινή χρήση.

Πρέσβης και πρύτανης: παρόμοια αλλά όχι ίδια

Παρατήρησε ότι πρέσβης και πρύτανης κλίνονται σχεδόν όμοια μεταξύ τους, αλλά διαφέρουν από τα κοινά ουσιαστικά σε -ης (όπως μαθητής) στη γενική και στην ονομαστική/αιτιατική/κλητική πληθυντικού: αντί για πρέσβηδων ή πρεσβήδες λέμε πρέσβεων και πρέσβεις.

Πώς να βρίσκεις γρήγορα την κατηγορία ενός αρσενικού ουσιαστικού

Όταν συναντάς ένα άγνωστο αρσενικό ουσιαστικό, ακολούθησε αυτά τα βήματα:

Δες την κατάληξή του στην ονομαστική ενικού (-ας, -ης, -ος, -ές, -ούς, -έας).
Σχημάτισε τον πληθυντικό και μέτρησε τις συλλαβές: αν ο αριθμός τους αλλάζει, το ουσιαστικό είναι ανισοσύλλαβο.
Βρες τον τόνο (οξύτονο, παροξύτονο, προπαροξύτονο) — αυτός καθορίζει πού θα τονιστεί η γενική πληθυντικού.
Σύγκρινέ το με ένα από τα ουσιαστικά-«πρότυπα» των πινάκων παραπάνω (π.χ. πατέρας, μαθητής, δρόμος, ψαράς, καφετζής, αφέντης, καφές, κουρέας) και κλίνε το με τον ίδιο τρόπο.

Γιατί υπάρχουν τόσες κατηγορίες;

Η νέα ελληνική κληρονόμησε την κλίση των ουσιαστικών από την αρχαία ελληνική, όπου υπήρχαν ακόμη περισσότερες κατηγορίες κλίσης. Με τους αιώνες, πολλές από αυτές απλοποιήθηκαν ή ενώθηκαν μεταξύ τους, όμως κάποιες ιδιαιτερότητες —όπως ο πληθυντικός σε -δες ή η κλίση του κουρέα— διατηρήθηκαν ως «απομεινάρια» παλαιότερων μορφών της γλώσσας.