Γένος – Αριθμός 🔤

Κάθε ουσιαστικό στα ελληνικά ανήκει σε ένα γένος. Τα γένη στα οποία μπορούν να ανήκουν τα ουσιαστικά είναι τρία:

• το αρσενικό (π.χ. ο μαθητής)
• το θηλυκό (π.χ. η μαθήτρια)
• το ουδέτερο (π.χ. το παιδί)

Το γραμματικό γένος δεν είναι πάντα «λογικό» 🤔

Θα περίμενε κανείς το γένος ενός ουσιαστικού να ταιριάζει πάντα με το φυσικό γένος του πράγματος που περιγράφει. Στην πραγματικότητα, όμως, τα γένη των ουσιαστικών δε συνδέονται απαραίτητα με το φυσικό γένος ούτε με άλλα χαρακτηριστικά της σημασίας τους. Σκέψου, για παράδειγμα, το τραπέζι (ουδέτερο), την καρέκλα (θηλυκό) και τον καναπέ (αρσενικό): κανένα από αυτά τα έπιπλα δεν έχει φύλο, όμως η καθεμιά λέξη «κουβαλάει» ένα γραμματικό γένος.

Παρ' όλα αυτά, υπάρχουν στα νέα ελληνικά ορισμένες τάσεις που συσχετίζουν το γένος με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της σημασίας. Οι κυριότερες είναι:

α) Τα ουσιαστικά που δηλώνουν ανθρώπινα όντα συνήθως ανήκουν στο φύλο του προσώπου στο οποίο αναφέρονται.

• ο άντρας, η γυναίκα
• αλλά: το αγόρι, το κορίτσι (ουδέτερο, παρόλο που δηλώνουν αρσενικό ή θηλυκό πρόσωπο)

β) Τα περισσότερα ουσιαστικά που δηλώνουν ζώα έχουν μία μόνο λέξη για όλα τα γένη — π.χ. το ελάφι, ο βόας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, όταν θέλουμε να δηλώσουμε το φύλο του ζώου, χρησιμοποιούμε:

• είτε επίθετα όπως αρσενικός-ή-ό και θηλυκός-ή-ό (π.χ. η αρσενική αλεπού)
• είτε, συνήθως στον προφορικό λόγο, ειδική κατάληξη που δηλώνει το γένος του ζώου (π.χ. η ελεφαντίνα)

Ο αριθμός: ενικός και πληθυντικός 🔢

Τα ουσιαστικά έχουν κανονικά δύο αριθμούς: τον ενικό (π.χ. το βιβλίο) και τον πληθυντικό (π.χ. τα βιβλία). Υπάρχουν όμως ουσιαστικά που συνηθίζεται να χρησιμοποιούνται μόνο στον έναν από τους δύο αριθμούς — χωρίς αυτό να είναι πάντα απόλυτο κανόνα.

Ουσιαστικά που συνηθίζονται στον ενικό αριθμό

α) Ουσιαστικά που δηλώνουν έννοιες οι οποίες δεν μπορούν να μετρηθούν (δεν έχουν πληθυντικό γιατί δεν μπορούμε να πούμε «δύο», «τρία» από αυτά):

• το χάος, η κούραση

β) Ουσιαστικά που δηλώνουν επιστήμες και τέχνες:

• η Γεωγραφία, η Κοινωνιολογία, η γλυπτική

γ) Ουσιαστικά που δηλώνουν οντότητες μοναδικές, δηλαδή υπάρχει μόνο μία:

• το Βυζάντιο, ο Θανάσης ο Καλογήρου

δ) Ουσιαστικά που δηλώνουν σύνολα προσώπων ή πραγμάτων ως ενιαία ομάδα (ανήκουν στα περιληπτικά ουσιαστικά):

• η εργατιά, ο όχλος

ε) Ουσιαστικά που δηλώνουν γιορτές και τοπωνύμια:

• η Ανάληψη, ο Ορχομενός
• αλλά: τα Χριστούγεννα, τα Τρίκαλα (αυτά συνηθίζονται στον πληθυντικό)

Ορισμένα από τα παραπάνω ουσιαστικά μπορούν να εμφανιστούν και στον πληθυντικό, όταν ο ομιλητής θέλει να δώσει μια ειδική σημασία ή για λόγους ύφους:

• οι Γιάννηδες (όταν μιλάμε για πολλούς ανθρώπους που έχουν το ίδιο όνομα)
• Καθαρές Δευτέρες (π.χ. στη φράση «Όλες τις Καθαρές Δευτέρες εργάζομαι»)

Ουσιαστικά που συνηθίζονται στον πληθυντικό αριθμό

α) Ουσιαστικά που δηλώνουν γλώσσα:

• τα βουλγαρικά, τα ισπανικά

β) Ουσιαστικά που δηλώνουν αντικείμενα που έρχονται σε ζευγάρια:

• τα γυαλιά

γ) Ουσιαστικά που δηλώνουν χρήματα ως αμοιβή για κάποια εργασία κ.ά.:

• τα ρέστα, τα εύρετρα

δ) Ορισμένα ουσιαστικά που δηλώνουν γιορτές:

• τα Χριστούγεννα, τα Φώτα

ε) Ορισμένα ουσιαστικά που δηλώνουν τοπωνύμια:

• οι Σέρρες, τα Γιάννενα

Τέλος, πολλά κοινά ονόματα, συνήθως λαϊκής προέλευσης, εμφανίζονται μόνο στον πληθυντικό, όπως: τα βαφτίσια, τα εγκαίνια, τα κάλαντα, τα σωθικά, τα τρεχάματα, τα χαιρετίσματα κ.ά.

Οι κλίσεις των ουσιαστικών

Τα ουσιαστικά ταξινομούνται ως προς τα συστήματα των καταλήξεων που παρουσιάζουν σε τρεις κατηγορίες, τις κλίσεις, οι οποίες συμπίπτουν με τα τρία διαφορετικά γένη. Έτσι, έχουμε:

• την κλίση των αρσενικών
• την κλίση των θηλυκών
• την κλίση των ουδετέρων

Παρατηρώ και... καταλαβαίνω... 🔍

Κύρια και κοινά ονόματα: η ίδια λέξη, διαφορετική σημασία

Πολλά ουσιαστικά είναι άλλοτε κύρια και άλλοτε κοινά. Η διαφορά τους βρίσκεται στη σημασία, ενώ στη γραφή δηλώνεται με το αρχικό γράμμα: τα κύρια γράφονται με κεφαλαίο, ενώ τα κοινά με πεζό.

Παρατήρησε τα παρακάτω ζευγάρια φράσεων:

1. α. Η ομόνοια αποτελεί μια αρετή των μυαλωμένων ανθρώπων.
   β. Κάθε φορά που κερδίζει μια ελληνική ομάδα, η Ομόνοια γεμίζει από φιλάθλους.
2. α. Μπήκε στο σπίτι και άναψε όλα τα φώτα.
   β. Τα Φώτα γιορτάζονται στις 6 Ιανουαρίου.

Στα παραδείγματα (1α) και (2α) οι λέξεις ομόνοια και φώτα είναι κοινά ονόματα (δηλώνουν μια αφηρημένη έννοια και αντικείμενα αντίστοιχα), ενώ στα (1β) και (2β) οι ίδιες λέξεις είναι κύρια ονόματα (δηλώνουν μια συγκεκριμένη πλατεία-ομάδα και μια συγκεκριμένη γιορτή).

Συγκεκριμένα και αφηρημένα ουσιαστικά: η ίδια λέξη, δύο σημασίες

Πολλά ουσιαστικά είναι άλλοτε συγκεκριμένα και άλλοτε αφηρημένα. Και εδώ η διαφορά τους βρίσκεται στη σημασία.

Παρατήρησε τα παρακάτω ζευγάρια φράσεων:

1. α. Το πρόσωπο της Βαγγελιώς έλαμπε από χαρά.
   β. Μετά από όσα έκανε δεν είχε πρόσωπο στην κοινωνία.
2. α. Τα παιδιά της Α' τάξης ζωγράφισαν 3 κύκλους.
   β. Ο Ζωγραφάκης ανήκει στον κύκλο των διανοούμενων της πόλης.

Στα (1α) και (2α) τα ουσιαστικά πρόσωπο και κύκλος είναι συγκεκριμένα (το ανθρώπινο πρόσωπο, το σχήμα του κύκλου), ενώ στα (1β) και (2β) τα ίδια ουσιαστικά είναι αφηρημένα (η κοινωνική υπόληψη, μια παρέα ανθρώπων).

Το φυσικό γένος των ζώων και το γραμματικό τους γένος

Το φυσικό γένος δε συμπίπτει πάντα με το γραμματικό γένος. Αυτή η έλλειψη σύμπτωσης παρατηρείται πολύ έντονα στις ονομασίες ζώων:

Οι λέξεις που δε βρίσκονται μέσα σε παρένθεση είναι αυτές που χρησιμοποιούνται και για τα δύο γένη του ζώου, χωρίς να δηλώνουν συγκεκριμένο φύλο (π.χ. η αλεπού μπορεί να είναι είτε αρσενικό είτε θηλυκό ζώο). Όταν θέλουμε να διακρίνουμε το φύλο, χρησιμοποιούμε τις λέξεις που βρίσκονται μέσα στην παρένθεση.