Τα ουσιαστικά: Ορισμός - Λειτουργία - Χρήση - Είδη 📖
Κάθε φορά που μιλάμε ή γράφουμε, ονομάζουμε πράγματα: ανθρώπους, ζώα, τόπους, ιδέες. Αυτή τη δουλειά την κάνει ένα από τα πιο βασικά μέρη του λόγου της γλώσσας μας: το ουσιαστικό.
Τι είναι το ουσιαστικό 🧑🤝🧑
Το ουσιαστικό είναι ένα μέρος του λόγου που αναφέρεται συνήθως σε:
- πρόσωπα — π.χ. ο άνθρωπος, η μαμά
- ζώα — π.χ. η αλεπού, ο σκύλος
- πράγματα — π.χ. το βιβλίο, το τραπέζι
- τόπους — π.χ. η Αθήνα, το σχολείο
- έννοιες που δηλώνουν ιδιότητα, ενέργεια ή κατάσταση — π.χ. η καλοσύνη, το τρέξιμο, η χαρά
Δηλαδή, όποτε θέλουμε να ονομάσουμε κάτι —είτε αυτό το κάτι το βλέπουμε και το αγγίζουμε είτε είναι μια ιδέα που μόνο τη σκεφτόμαστε— χρησιμοποιούμε ένα ουσιαστικό.
Η λέξη προέρχεται από την «ουσία»: το ουσιαστικό ονομάζει την ίδια την «ουσία» ενός προσώπου, ζώου ή πράγματος —αυτό δηλαδή που πραγματικά είναι— και όχι απλώς μια ιδιότητά του (αυτή είναι δουλειά του επιθέτου) ή μια ενέργειά του (αυτή είναι δουλειά του ρήματος).
Ποια είναι η λειτουργία του μέσα στην πρόταση ⚙️
Το ουσιαστικό αποτελεί τον πυρήνα μιας ονοματικής φράσης — δηλαδή είναι η πιο σημαντική λέξη γύρω από την οποία χτίζεται μια ομάδα λέξεων. Η θέση του μέσα στην ονοματική φράση αλλά και μέσα στην ίδια την πρόταση εξαρτάται:
- από τη συντακτική λειτουργία που επιτελεί (τι ρόλο παίζει στην πρόταση)
- από το ύφος που επιλέγει ο ομιλητής ή ο συγγραφέας
Στην πράξη, το ουσιαστικό συνήθως συμπληρώνει το ρήμα μιας πρότασης. Μπορεί να λειτουργεί:
- ως υποκείμενο, π.χ. Ο μαθητής διαβάζει.
- ως αντικείμενο, π.χ. Ο μαθητής διαβάζει το βιβλίο.
- γενικότερα ως προσδιορισμός, δηλαδή δίνει επιπλέον πληροφορία σε άλλη λέξη της πρότασης, π.χ. Το εξώφυλλο του βιβλίου είναι κόκκινο.
Πολύ συχνά το ουσιαστικό δεν εμφανίζεται μόνο του, αλλά μαζί με άρθρο, επίθετο ή άλλες λέξεις που το προσδιορίζουν, π.χ. «το μικρό αγόρι». Όλη αυτή η ομάδα λέξεων λέγεται ονοματική φράση, όμως αυτό που την κρατά ενωμένη και της δίνει το νόημά της είναι πάντα το ίδιο το ουσιαστικό.
Τα είδη των ουσιαστικών 🗂️
Ανάλογα με το τι δηλώνουν, τα ουσιαστικά χωρίζονται σε πέντε βασικές κατηγορίες: κύρια, κοινά, περιληπτικά, συγκεκριμένα και αφηρημένα.
α) Κύρια ουσιαστικά
Κύρια λέγονται τα ουσιαστικά που δηλώνουν ένα συγκεκριμένο, μοναδικό πρόσωπο ή ζώο, π.χ. ο Στάθης, ο Αζόρ.
Ως κύρια ονόματα χρησιμοποιούνται επίσης:
- τα ονόματα των ημερών της εβδομάδας (π.χ. Τετάρτη)
- τα ονόματα των μηνών (π.χ. Ιούνιος)
- τα ονόματα των εορτών
- τα ονόματα των πλοίων
- τα ονόματα των λογοτεχνικών έργων
- τα ονόματα των έργων τέχνης, κ.ά., π.χ. Ναυτίλος
Μια λέξη μπορεί να είναι άλλοτε κύριο και άλλοτε κοινό ουσιαστικό ανάλογα με το τι δηλώνει: «ο Λέων» (κύριο, όνομα ανθρώπου) αλλά «ο λέων είναι βασιλιάς των ζώων» (κοινό, δηλώνει το είδος του ζώου).
Το αρχικό γράμμα των κύριων ονομάτων γράφεται πάντα με κεφαλαίο. Με κεφαλαίο γράφεται επίσης το αρχικό γράμμα:
- των εθνικών ονομάτων (π.χ. Σουηδός)
- των τιμητικών τίτλων (π.χ. Σεβασμιότατος)
- της λέξης Θεός και σχετικών επωνυμιών (Κύριος, Παναγία, Εσταυρωμένος)
- των εκκλησιαστικών θεσμών (π.χ. Ιερά Σύνοδος)
- των ναών (π.χ. Άγιος Γεώργιος)
- των εφημερίδων και περιοδικών (π.χ. Είδηση, Αίολος)
- των πόλεων και κρατών (π.χ. Τρίπολη, Αλβανία)
- των οδών και πλατειών (π.χ. οδός Βενιζέλου, πλατεία Συντάγματος)
- των νομών και τοποθεσιών (π.χ. νομός Ροδόπης, Λιβάδια)
- των ποταμών, βουνών και λιμνών (π.χ. Πηνειός, Όλυμπος, Μικρή Βόλβη)
- των ιστορικών όρων (π.χ. Αναγέννηση)
- των επιστημών ως επίσημων όρων (π.χ. Φιλοσοφία)
- των ιδρυμάτων, οργανισμών και φορέων (π.χ. Ακαδημία Αθηνών, Ευρωπαϊκή Ένωση, Υπουργείο Οικονομικών)
- των θεσμοθετημένων αθλητικών αγώνων (π.χ. Ολυμπιακοί Αγώνες)
- των ουράνιων σωμάτων (π.χ. Ήλιος, Γη)
Η χρήση κεφαλαίου ή πεζού γράμματος δεν υπακούει πάντα σε απόλυτους κανόνες: εξαρτάται και από τα συμφραζόμενα αλλά και από τη συνήθη χρήση στα έντυπα ευρείας κυκλοφορίας.
β) Κοινά ουσιαστικά
Κοινά λέγονται τα ουσιαστικά που δηλώνουν όλα τα πρόσωπα, ζώα ή πράγματα που ανήκουν στο ίδιο είδος, ή που δηλώνουν κάποια κατάσταση ή ιδιότητα, π.χ. δρόμος, άνδρας, γάτα, ζωή, ελευθερία.
Η διαφορά με τα κύρια είναι ουσιώδης: το κύριο ονομάζει ένα συγκεκριμένο ον (ο Αζόρ), ενώ το κοινό ονομάζει οποιοδήποτε ον του ίδιου είδους (ο σκύλος, οποιοσδήποτε σκύλος).
γ) Περιληπτικά ουσιαστικά
Περιληπτικά λέγονται τα ουσιαστικά που δηλώνουν σύνολα προσώπων, ζώων ή πραγμάτων με μία μόνο λέξη, π.χ. κόσμος, κοπάδι.
Μια λέξη όπως «κοπάδι» φαίνεται στον ενικό αριθμό, όμως στην πραγματικότητα δηλώνει πολλά ζώα μαζεμένα σε ένα σύνολο. Γι' αυτό λέγεται περιληπτικό: «περιλαμβάνει» μέσα του πολλά όντα.
δ) Συγκεκριμένα ουσιαστικά
Συγκεκριμένα λέγονται όσα κοινά ονόματα δηλώνουν πρόσωπα, ζώα ή πράγματα που είναι αντιληπτά από τις αισθήσεις μας —δηλαδή μπορούμε να τα δούμε, να τα αγγίξουμε, να τα ακούσουμε— π.χ. το δέντρο, το βιβλίο.
ε) Αφηρημένα ουσιαστικά
Αφηρημένα λέγονται όσα κοινά ονόματα δηλώνουν ενέργεια, ιδιότητα ή κατάσταση και γενικά αναφέρονται σε έννοιες που ο άνθρωπος τις αντιλαμβάνεται μόνο με τη σκέψη του —όχι με τις αισθήσεις— π.χ. η ειρήνη, η χαρά.
Πολλά κοινά ονόματα δεν είναι πάντα αποκλειστικά συγκεκριμένα ή αποκλειστικά αφηρημένα· μπορεί να είναι άλλοτε το ένα και άλλοτε το άλλο, ανάλογα με τη σημασία που έχουν μέσα στην πρόταση. Δες τα δύο παρακάτω παραδείγματα με την ίδια ακριβώς λέξη:
- «Το πλαίσιο που περιβάλλει τον πίνακα είναι βαμμένο πράσινο» → εδώ το «πλαίσιο» είναι κάτι υλικό που το βλέπουμε: συγκεκριμένο.
- «Ο Στεφάνου έχει ένα ευρύ πλαίσιο σχέσεων» → εδώ το «πλαίσιο» δηλώνει κάτι που το αντιλαμβανόμαστε μόνο νοητικά: αφηρημένο.
Άρα, για να ξεχωρίσεις αν ένα ουσιαστικό είναι συγκεκριμένο ή αφηρημένο, δεν αρκεί να κοιτάξεις μόνο τη λέξη — πρέπει να δεις πώς χρησιμοποιείται μέσα στην πρόταση.
Συνοπτικά τα είδη των ουσιαστικών 📋
| Είδος | Τι δηλώνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Κύριο | Συγκεκριμένο, μοναδικό πρόσωπο ή ζώο | ο Στάθης, ο Αζόρ |
| Κοινό | Όλα τα πρόσωπα/ζώα/πράγματα του ίδιου είδους, κατάσταση ή ιδιότητα | δρόμος, γάτα, ζωή |
| Περιληπτικό | Σύνολο προσώπων, ζώων ή πραγμάτων | κόσμος, κοπάδι |
| Συγκεκριμένο | Κάτι αντιληπτό από τις αισθήσεις | δέντρο, βιβλίο |
| Αφηρημένο | Ενέργεια, ιδιότητα ή κατάσταση, αντιληπτή μόνο με τη σκέψη | ειρήνη, χαρά |
Να θυμάσαι ότι τα περιληπτικά, τα συγκεκριμένα και τα αφηρημένα ουσιαστικά είναι όλα υποκατηγορίες των κοινών ονομάτων — δηλαδή ένα κοινό ουσιαστικό μπορεί ταυτόχρονα να χαρακτηριστεί, ανάλογα με τη σημασία του, και ως περιληπτικό ή ως συγκεκριμένο ή ως αφηρημένο.