Το Άρθρο 📎

1.1 Ορισμός – Λειτουργία – Χρήση

Το άρθρο είναι ένα μέρος του λόγου που βρίσκεται πριν από ουσιαστικό και του προσδίδει τη σημασία του οριστικού ή του μη οριστικού, δηλαδή του συγκεκριμένου ή του μη συγκεκριμένου, π.χ. Οι λεωφόροι της πόλης μας. Ένα λιβάδι δίπλα από το ποτάμι.

Μερικές φορές το άρθρο βρίσκεται και πριν από άλλα μέρη του λόγου, τα οποία όμως λειτουργούν εκείνη τη στιγμή ως ουσιαστικά, π.χ. Ακούει τα ίδια και τα ίδια.

Η νέα ελληνική διαθέτει δύο άρθρα: ένα οριστικό και ένα αόριστο.

Με το οριστικό άρθρο είτε γίνεται λόγος για κάτι (πρόσωπο, ζώο, πράγμα, έννοια) που είναι γνωστό ή αναγνωρίσιμο από τα άτομα που συμμετέχουν στην επικοινωνία, είτε γίνεται αναφορά σε στοιχείο αντιπροσωπευτικό ενός συνόλου, π.χ. Μην αγγίζεις τον τοίχο. Το ελάφι είναι υπερήφανο ζώο.
Με το αόριστο άρθρο γίνεται λόγος για κάτι (πρόσωπο, ζώο, πράγμα, έννοια) που δεν είναι γνωστό ή αναγνωρίσιμο από τα άτομα που συμμετέχουν στην επικοινωνία, π.χ. Προχθές συνάντησα έναν παλιό μου φίλο.

Η απουσία του οριστικού άρθρου στον πληθυντικό αριθμό προσδίδει κι αυτή έναν παρόμοιο αοριστολογικό χαρακτήρα στο ουσιαστικό, π.χ. Ήρθαν τουρίστες στην πόλη μας (δεν ξέρουμε ποιοι συγκεκριμένα, ούτε πόσοι).

Το άρθρο δεν λέει μόνο «ένα» ή «το» — δίνει πληροφορία

Όταν λες «είδα τον σκύλο», ο συνομιλητής σου καταλαβαίνει αμέσως ότι μιλάτε για έναν συγκεκριμένο σκύλο που ήδη ξέρετε και οι δύο. Αν πεις «είδα έναν σκύλο», καταλαβαίνει ότι πρόκειται για κάποιον σκύλο άγνωστο, που τον αναφέρεις για πρώτη φορά. Το άρθρο, δηλαδή, είναι σαν ένα μικρό σήμα που λέει στον ακροατή «ξέρεις ήδη ποιο εννοώ» ή «σου το συστήνω τώρα για πρώτη φορά».

1.2 Μορφολογία

Το οριστικό άρθρο παρουσιάζει τύπους και στον ενικό και στον πληθυντικό αριθμό. Το αόριστο άρθρο, αντίθετα, έχει τύπους μόνο στον ενικό αριθμό, και μάλιστα και στα τρία γένη.

α. Το οριστικό άρθρο

Ενικός αριθμός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	ο	η	το
Γενική	του	της	του
Αιτιατική	τον	τη(ν)	το

Πληθυντικός αριθμός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	οι	οι	τα
Γενική	των	των	των
Αιτιατική	τους	τις	τα

Το οριστικό άρθρο κανονικά δεν έχει κλητική. Σπανιότερα —όταν κάποιος καλεί ένα οικείο πρόσωπο από μακριά, σε πολύ τυπικό ύφος, στη λογοτεχνία, ή ακόμη και σε καθημερινό οικείο ύφος με σκοπό περιπαικτικό ή για λόγους θαυμασμού— χρησιμοποιείται η αρχαιοελληνική κλητική ω, π.χ. Ω πατέρα! Ω ύψος δυσθεώρητο! Στον καθημερινό προφορικό λόγο χρησιμοποιείται και το ε, π.χ. Ε Σπύρο.

Το «στον», το «στη» και το «στου» είναι... άρθρο κρυμμένο μέσα σε πρόθεση

Η πρόθεση σε, όταν ακολουθείται από το οριστικό άρθρο, συγχωνεύεται μαζί του σε μία λέξη: σε + τον = στον, σε + του = στου, σε + της = στης, σε + των = στων, σε + τις = στις κ.ο.κ. Το φαινόμενο εμφανίζεται στη γενική και στην αιτιατική και των δύο αριθμών, π.χ. Πήγε στη Θήβα και έφαγε στου Παπαδόπουλου (δηλαδή στο σπίτι ή στο εστιατόριο του Παπαδόπουλου).

β. Το αόριστο άρθρο

Ενικός αριθμός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	ένας	μια/μία	ένα
Γενική	ενός	μιας/μιάς	ενός
Αιτιατική	έναν	μια(ν)	ένα

Το αόριστο άρθρο δεν έχει κλητική.

Παρουσιάζει τους ίδιους μορφολογικούς τύπους με το αριθμητικό επίθετο ένας, μία/μια, ένα. Το αόριστο άρθρο και το αριθμητικό επίθετο διακρίνονται μόνο από τη σημασία τους μέσα στον λόγο: με το αριθμητικό δηλώνεται ποσότητα, ενώ με το άρθρο το μη συγκεκριμένο.

Η Ιωάννα έχει ένα παιδί. (αριθμητικό — δηλώνει «όχι δύο, όχι τρία»)
Ο μικρός Αλέξης ήταν ένα πολύ ζωηρό παιδί. (άρθρο — δεν μετράει, απλώς παρουσιάζει το παιδί ως κάτι μη συγκεκριμένο)

Μη μπερδεύεις το αόριστο άρθρο με το αριθμητικό «ένας»

Οι λέξεις είναι ίδιες («ένας, μία/μια, ένα»), αλλά η σημασία τους είναι διαφορετική. Για να ξεχωρίσεις ποιο από τα δύο έχεις μπροστά σου, ρώτησε: μετράει κάτι η λέξη (πόσα είναι — «ένα, όχι δύο»); Τότε είναι αριθμητικό. Απλώς συστήνει κάτι άγνωστο για πρώτη φορά, χωρίς να μετράει; Τότε είναι αόριστο άρθρο.

Ορθογραφία

Για το τελικό -ν στην αιτιατική ενικού του αρσενικού γένους του οριστικού και του αόριστου άρθρου (τον, έναν) και του θηλυκού γένους του οριστικού άρθρου (τη(ν)), ισχύουν οι κανόνες που έχεις ήδη μάθει στο κεφάλαιο για τη Φωνολογία — δηλαδή πότε διατηρείται και πότε χάνεται το τελικό ν ανάλογα με τον φθόγγο που ακολουθεί.

Παρατηρώ και... καταλαβαίνω... 🔍

Η μορφολογία του οριστικού και του αόριστου άρθρου δεν παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία στη σημερινή γλώσσα. Ωστόσο, σε ορισμένα παλιότερα αλλά και σε σύγχρονα κείμενα, καθώς και στον καθημερινό προφορικό λόγο ομιλητών που μιλούν κάποια διάλεκτο της νέας ελληνικής, εμφανίζονται κάποιες μορφολογικές αποκλίσεις από τη συνηθισμένη χρήση (τη λεγόμενη «νόρμα»). Αυτές οι αποκλίσεις συμβαίνουν συνήθως στην αιτιατική του πληθυντικού του θηλυκού γένους του οριστικού άρθρου, αλλά και στην ονομαστική του ενικού του αρσενικού.

Παρατήρησε τις αποκλίσεις αυτές στα παρακάτω αποσπάσματα από αυθεντικό λόγο διαφόρων κειμενικών ειδών:

α) Γιατί οι δυο μας ύπατοι κ' οι πραίτορες εβγήκαν σήμερα με τες κόκκινες, τες κεντημένες τόγες.
(Κ. Καβάφης, «Περιμένοντας τους βαρβάρους»)

β) Συ τες δύναμές σου σπρώχνεις και αγκαλά δεν είν' πολλές.
(Δ. Σολωμός, «Ύμνος εις την ελευθερίαν», στροφή 129)

γ) Ιψές υ Γιώργους είδι ένα κακό ύνουρου. Έπισι υ δέντρους (=δρυς) κι τουν χτύπσι στου κιφάλι.
(Από ομιλητή διαλεκτόφωνο, θεσσαλικής καταγωγής)

Στα αποσπάσματα (α) και (β) παρατηρείς τον τύπο τες αντί για το κανονικό τις στην αιτιατική πληθυντικού του θηλυκού γένους — έναν τύπο συνηθισμένο στην παλιότερη λογοτεχνική γλώσσα. Στο απόσπασμα (γ), από προφορικό λόγο θεσσαλικής διαλέκτου, παρατηρείς τον τύπο υ αντί για το κανονικό ο στην ονομαστική ενικού του αρσενικού γένους.

Οι διαλεκτικοί τύποι δεν είναι λάθη

Όταν βλέπεις «τες» αντί «τις» ή «υ» αντί «ο», μην τα θεωρήσεις ορθογραφικά ή γραμματικά λάθη. Πρόκειται για τύπους που ανήκουν είτε σε παλιότερη μορφή της γλώσσας (όπως στην ποίηση του Καβάφη και του Σολωμού) είτε σε μια σύγχρονη διάλεκτο (όπως η θεσσαλική). Η κοινή νεοελληνική με τους τύπους «ο, η, το» και «τον, τη(ν), το» είναι απλώς η μορφή που έχει επικρατήσει σήμερα ως η πιο διαδεδομένη — δεν είναι η μόνη «σωστή» γλωσσική μορφή που υπήρξε ή υπάρχει.