Τα γράμματα 🔤

Το αλφάβητο της νέας ελληνικής αποτελείται από 24 γράμματα, τα οποία χωρίζονται σε πεζά και κεφαλαία. Αυτά τα γράμματα, μαζί με το τελικό ς (που χρησιμοποιείται στο τέλος των λέξεων αντί για το σ), συνθέτουν τελικά 49 σύμβολα. Με αυτά τα 49 σύμβολα παριστάνονται στον γραπτό λόγο τα 25 φωνήματα της νέας ελληνικής.

Γιατί 49 σύμβολα για 25 φωνήματα;

Αν τα γράμματα αντιστοιχούσαν το καθένα σε ένα μόνο φώνημα, θα έφταναν 25 γράμματα. Όμως το τελικό ς, καθώς και οι διάφοροι συνδυασμοί γραμμάτων που θα δούμε παρακάτω (π.χ. αι, μπ, ντ), κάνουν τα σύμβολα να είναι περισσότερα από τα φωνήματα.

Ο πίνακας του αλφαβήτου

Τα γράμματα του αλφαβήτου και οι ονομασίες τους παρουσιάζονται παρακάτω με αλφαβητική σειρά.

Κεφαλαία	Πεζά	Ονομασία	Κεφαλαία	Πεζά	Ονομασία
Α	α	άλφα	Ν	ν	νι
Β	β	βήτα	Ξ	ξ	ξι
Γ	γ	γάμα	Ο	ο	όμικρον
Δ	δ	δέλτα	Π	π	πι
Ε	ε	έψιλον	Ρ	ρ	ρο
Ζ	ζ	ζήτα	Σ	σ, ς	σίγμα
Η	η	ήτα	Τ	τ	ταυ
Θ	θ	θήτα	Υ	υ	ύψιλον
Ι	ι	γιώτα	Φ	φ	φι
Κ	κ	κάπα	Χ	χ	χι
Λ	λ	λάμδα	Ψ	ψ	ψι
Μ	μ	μι	Ω	ω	ωμέγα

Το σίγμα έχει δύο πεζές μορφές

Το γράμμα σ γράφεται ς όταν βρίσκεται στο τέλος μιας λέξης, και σ σε κάθε άλλη θέση. Παράδειγμα: στη λέξη σκύλος το πρώτο σίγμα γράφεται σ, ενώ το τελευταίο, επειδή κλείνει τη λέξη, γράφεται ς.

Παρατηρήσεις: πώς αντιστοιχούν τα γράμματα στους φθόγγους

Η γραφή της νέας ελληνικής λέγεται ιστορική: αυτό σημαίνει ότι διατηρεί στοιχεία και ιδιαιτερότητες της γραφής που είχε η ελληνική γλώσσα στην κλασική αρχαιότητα αλλά και σε κατοπινές εποχές. Γι' αυτό δεν υπάρχει απόλυτη και μονοσήμαντη αντιστοιχία ανάμεσα στα γράμματα και στους φθόγγους. Δηλαδή δεν ισχύει πάντα ο κανόνας «ένα γράμμα - ένας ήχος». Υπάρχουν τέσσερις βασικές περιπτώσεις.

α) Ένα γράμμα αντιστοιχεί σε δύο φωνήματα (διπλά γράμματα)

Σε αυτήν την κατηγορία ανήκουν τα γράμματα ξ (που ακούγεται σαν κσ) και ψ (που ακούγεται σαν πσ).

β) Δύο διαφορετικά γράμματα αντιστοιχούν σε ένα φώνημα — δίψηφα γράμματα

Όταν δύο γράμματα, γραμμένα το ένα δίπλα στο άλλο, δίνουν έναν μόνο ήχο (ή, σε κάποιες περιπτώσεις, δύο φωνήματα), τα λέμε δίψηφα γράμματα. Χωρίζονται σε δίψηφα φωνήεντα και δίψηφα σύμφωνα.

Δίψηφα φωνήεντα	Παράδειγμα	Δίψηφα σύμφωνα	Παράδειγμα
αι (προφέρεται ε)	παιδί	μπ	εμπόριο
ει (προφέρεται ι)	πείρα	ντ	αντίπαλοι
οι (προφέρεται ι)	τοίχος	γγ	άγγελος
ου	μούσα	γκ	αγκάθι
υι	υιοθεσία

Μην τα διαβάζεις γράμμα-γράμμα

Το αι στη λέξη «παιδί» δεν προφέρεται «α-ι», αλλά ένας μόνο ήχος, ο ήχος του ε. Το ίδιο ισχύει και για τα υπόλοιπα δίψηφα: διαβάζονται πάντα μαζί, σαν ένας φθόγγος.

γ) Δύο όμοια γράμματα που αντιστοιχούν σε ένα φώνημα — όμοια γράμματα

Όταν δύο ίδια σύμφωνα γράφονται το ένα δίπλα στο άλλο, προφέρονται σαν ένα μόνο σύμφωνο. Αυτά τα όμοια γράμματα είναι τα εξής: ββ, κκ, λλ, μμ, νν, ππ, ρρ, σσ, ττ.

Παραδείγματα: Σάββατο, αλλά.

Για τον συνδυασμό γγ ισχύει ό,τι είδαμε στα δίψηφα σύμφωνα.

δ) Το ίδιο γράμμα αντιστοιχεί άλλοτε σε ένα και άλλοτε σε άλλο φώνημα

Τέτοια είναι η περίπτωση του γράμματος υ. Κανονικά αντιστοιχεί στο φώνημα ι. Όμως στις ακολουθίες αυ και ευ το υ προφέρεται διαφορετικά, ανάλογα με το τι γράμμα ακολουθεί:

Προφέρεται σαν β, όταν ακολουθεί φωνήεν ή ηχηρό σύμφωνο, π.χ. αυλή.
Προφέρεται σαν φ, όταν ακολουθεί άηχο σύμφωνο, π.χ. αυτός.

Ένα γράμμα, τρεις προφορές

Το υ είναι το πιο «πολυπρόσωπο» γράμμα της ελληνικής: μόνο του προφέρεται ι (π.χ. «ύπνος»), σε ακολουθία με α ή ε προφέρεται β (π.χ. «αυλή») ή φ (π.χ. «αυτός»), ανάλογα με το γράμμα που ακολουθεί.